Sincan hamleleri: ABD ve şirketlerin tutumu

Tesla, Çin'in Sincan Uygur Özerk Bölgesi'nde showroom açtığını duyurdu. Bu hamle Çin'de memnuniyetle karşılanırken ABD'den tepki gördü. Cumhuriyetçi Parti'den Senatör Marco Rubio konuyla ilgili "Ulussuz şirketler, Çin Komünist Partisi'ne, soykırım yapma ve köle emeği kullanma suçlarını örtbas etmesi için yardım ediyor." ifadelerini kullandı. ABD İmalat Sanayi Birliği Başkanı Scott Paul da Tesla'yı "Açık olacağım: Sincan'da iş yapan herhangi bir şirket, orada meydana gelen kültürel soykırımın da suç ortağıdır." sözleriyle eleştirdi.

Neler oluyor? 

Çin, Sincan Uygur Özerk Bölgesi'nde yaşayan Uygur Türklerinin yanı sıra diğer azınlıklara karşı "soykırım yapmak", "köleleştirmek", "zorla çalıştırmak", "kötü muamele" ve "yasa dışı şekilde toplu gözaltına almak" gibi insan hakları ihlalleri uyguladığı gerekçesiyle suçlanıyor. Uluslararası kamuoyu ve ülkeler sıklıkla Çin'e tepkilerini yineliyor ancak Pekin suçlamaları yalanlıyor.

Birleşmiş Milletler (BM) verilerine göre; en az 1 milyon Uygur Türkünün kendi rızası dışında Pekin'in "mesleki eğitim merkezleri" olarak tanımladığı, uluslararası kamuoyunun ise "yeniden eğitim kampları" diye nitelendirdiği merkezlerde tutulduğu düşünülüyor. 

Ayrıca BM 10 Aralık İnsan Hakları Günü'nde yaptığı açıklamada bölgeyle ilgili bir araştırma gerçekleştirildiğini, bölgede insan hakları ihlallerinin yaşandığını ve hazırlanan raporun önümüzdeki günlerde yayımlanacağını bildirdi.

ABD Başkanı Joe Biden geçtiğimiz günlerde bölgede üretilen ürünlerin ABD'ye ithalatını yasaklayan yasa tasarısını onayladı. Mart ayında Avrupa Birliği, ABD ve Kanada'dan sonra Birleşik Krallık da Çin vatandaşı dört kişiye ve bir kuruluşa yaptırım uygulama kararı almıştı.

Peki ya şirketler? 

Doğal kaynaklar açısından zengin ve iş gücünün de yoğun olduğu Sincan bölgesinde birçok uluslararası şirket, üretim veya satın alım da gerçekleştiriyor. Ülkelerin yaptırımları ve kamuoyunun tepkilerinden sonra şirketler de duruma karşı farklı kararlar aldı.

Geçtiğimiz yıl birçok ülkenin yaptırım kararı aldığı dönemde İsveç merkezli H&M, bölgeden pamuk alımını durdurma kararı verdiklerini açıklamıştı. H&M'in açıklamasına ABD merkezli Nike ve Almanya merkezli Adidas'tan da destek gelmişti.

Biden'ın onayladığı yasa tasarısının ardından ABD merkezli Walmart ve alt kuruluşu Sam's Club, bölgede üretilen ürünleri satıştan kaldırdığını açıkladı. Çin, Walmart’ı "aptal ve dar görüşlü" olmakla suçladı. 

Intel, geçtiğimiz haftalarda tedarikçi firmalara bölgede üretilen ürünleri ya da emeği satın almamalarını belirten bir mektup gönderdi. Mektup Çin'de tepki toplayınca Intel, ülkedeki müşterilerinden özür dileyerek "ifadelerin firmanın duruşundan ziyade ABD'nin yasalarına uyum göstermek için kullanıldığını" belirtti. 

Almanya merkezli otomotiv şirketi Volkswagen de bölgedeki fabrikasında herhangi bir "zorla çalıştırmanın söz konusu olmadığını" söyleyerek kendisini savundu. 

Diğer tepkiler 

Beyaz Saray Ulusal Güvenlik Konseyi sözcüsü, özel sektörün Çin'in Sincan'daki "tutumuna" karşı çıkması gerektiğine inandığını söyledi. Bir sivil toplum kuruluşunun ulusal iletişim direktörü İbrahim Hooper da "Hiçbir ABD merkezli şirket, dinî ve etnik azınlığı hedef alan bir soykırım kampanyasının odak noktası olan bir bölgede iş yapmamalı." dedi.