İçinize bahçe cini kaçsın: Kitaplarla bitkilerin dünyası

Benzersiz coğrafi konumu ve hâlâ bir yere kadar da olsa korunabilen siluetiyle İstanbul’da yaşamanın büyük bir şans olduğunu bilsem de yeteri kadar yeşil alana sahip olmadığımızı düşünüyorum. Daha yeşil bir İstanbul’u hayal ediyorum çoğunlukla, bu hayal beni geçen yüzyılın İstanbul fotoğraflarına götürüyor. Gülhane Parkı’nı, Beykoz Çayırı’nı, Çamlıca tepesini ve Hasköy bahçelerini gösteren haritalara, çizimlere, fotoğraflara bakıp derin bir iç geçirip Boğaz’ın iki yakasında hâlâ yemyeşil kalan koruların varlığına şükrediyorum.

^{Abdullah Fréres objektifinden Gülhane Parkı}

Pandemiyle birlikte ev içi yaşamlarımıza daha çok yer edinen bitkilerle birlikte balkon ve teras bahçeleri, topraksız bahçe gibi yeni kavramlar da eklendi yaşamlarımıza. Sözün özü, hepimiz yeşile hasretimizi bir biçimde gidermeye çalışıyoruz.

Ben de bir apartman dairesinin olanakları ölçüsünde bitkilerle yaşamayı seçenlerdenim. Onların büyümesini görmek, kimi zaman kapıldığım karamsarlığı dağıtıyor, hatta çocuksu bir neşe saçıyor. Kitaplığımda da adlarını ve nasıl bakılmaları gerektiğini öğrenmek için bitkilere, bahçelere dair kitaplara yer açtım. Şimdi onlar da bitkiler gibi çoğalmaya devam ediyor.

Bu ay sizin için kitaplığımın yeşil alanı dediğim raflardan kitaplar seçtim.

Resimli Çokdilli Bitki Adları Sözlüğü | Armenag K. Bedevian, Türkiye İş Bankası Yayınları, İstanbul 2021

Bitkiler hakkında konuşacaksak sanırım elimize almamız gereken ilk şey bir sözlük. Bitki adlarının yanı sıra botanik terimlerine de biraz aşina olmak iyidir diye düşünüyorum. Armenag K. Bedevian (Armenak K. Bedevyan) tarafından hazırlanan Resimli Çokdilli Bitki Adları Sözlüğü’nde bir bitkinin Latince, İngilizce, Fransızca, Almanca, İtalyanca, Türkçe, Ermenice ve Arapça adını bulmak mümkün. 

1936’da Kahire’de yapılan baskının tıpkıbasımı olarak yeniden okurla buluşan sözlük, sadece bitki bilimi açısından değil, yayıncılık teknikleri açısından da özel bir kitap. Sözlüğün ikinci bölümünde sayfalar dillerin kolayca ayrışması için farklı renkte kağıtlara basılmış.

Hangi alanda olursa olsun sözlük hazırlamanın delice bir tutku olduğunu düşünüyorum, ama iş bitkiler olunca sanırım her şey daha da zorlaşıyor. Üstelik sekiz dilli bir sözlük hazırlayan kişinin bilgi birikimine, dil becerisine ve çalışkanlığına hayran olmamak mümkün değil. 

Ömrünün büyük bir bölümünü Kahire’de geçiren Armenak K. Bedevyan, Arapgirli bir ailenin çocuğu olarak 1884’te Halep’te dünyaya gelmiş, buradaki eğitiminin ardından 1910’da Gize’deki Yüksek Ziraat Mektebi’nden üstün başarıyla mezun olmuş. Henüz öğrencilik yıllarında bitki türlerine merak duymaya başlayan Bedevyan’ın kırk yıla yakın bir süre durmaksızın çalışarak hazırladığı bu sözlük, yayımlandığından bu yana alanın en önemli kaynaklarından biri olarak kabul ediliyor.

Dünyamızı Biçimlendiren Olağanüstü Bitkiler | Helen & William Bynum | Çev. Begüm Kovulmaz | Oğlak Yayınları, İstanbul 2014

Helen & William Bynum’un Dünyamızı Biçimlendiren Olağanüstü Bitkiler’i benim en sevdiğim kitaplardan biri. Kitaptaki çizimlerden bahsedeyim ilk önce. İnsanların bitkilerle ortak tarihine ve bitkilerin sadece varlıklarıyla dünyamıza kattıkları ihtişama övgü niteliğindeki çizimler, buradan görebileceğiniz Kew Kraliyet Botanik Bahçesi’nin benzersiz koleksiyonundan alınmış.

Kitap, bitkilerle kurduğumuz ilişkiyi tarihsel olarak ele alırken onlara duyduğumuz ihtiyacı da ortaya koyuyor. İnsanlığın yerleşik hayata geçmesini kolaylaştıran buğday, pirinç, zeytin ve üzüm gibi bitkiler “Dönüştüren Bitkiler” başlığı altında incelenirken safran, sarımsak ve domates “Damak Tadı” bölümünde; keten, kenevir, pamuk ve bambu “Güç ve Teknoloji” bölümünde anlatılıyor. Estetik beğenimize hitap eden sekoya, ormangülü “Doğa Manzaraları”nda; ginkgo, ayçiçeği, baobab gibi olağandışı bitkiler ise “Doğa Harikaları”nda ele alınmış.

Dünyamızı Biçimlendiren Olağanüstü Bitkiler bakmaya, okumaya doyulmayan kitaplardan...

Kitaba önemli katkı sağlayan bahçeden de bahsedeyim biraz. UNESCO Dünya Kültür Mirası listesinde yer alan, 1759’da kurulan Kew Kraliyet Botanik Bahçesi canlı ve korunmuş bitki türlerinin yanı sıra çeşitli botanik belgelerden oluşan zengin bir koleksiyona ev sahipliği yapıyor. Yüzyıllar boyunca botanik araştırmaları ve eğitimine katkı sağlayarak bitki çeşitliliği ve botanik alanlarında hayati bir merkez hâline gelmiş bu bahçeyi ve buradaki bitkileri merak ederseniz YouTube’dan pek çok video izleyebilirsiniz.

Bitkilere Âşık Adamlar | Stefano Mancuso | Çev. Dilek Özyozgat | Siyah Kitap, İstanbul 2020

Tutkularının peşinden koşan, uğraştıkları işlere âşık olan insanlara dair bir kitapla devam edeyim: Stefano Mancuso’nun kaleme aldığı Bitkilere Âşık Adamlar. (Çev. Dilek Özyozgat) “Okurun Dikkatine” başlıklı sunuşta yazarın dediği gibi hikayeleri anlatılan kişilerin ortak özellikleri dikkatli, sabırlı ve özverili olmaları. Her biri iyi birer doğa bilimci olarak azim ve kararlılıkla, bitkileri severek dünyayı değiştiren kişiler.

Toprağın tükenmesini önlemek için pamuğa alternatif bir ürün olabilen yer fıstığının yetiştirilmesini teşvik ederek tarım ekonomisinde devrim yapan George Washington Carver; mikroskobuyla yaptığı gözlemler sonucunda bitkilerin de solunum yaptığını kanıtlayarak tarihe bitki anatomisinin kurucusu olarak geçen Marcello Malpighi; saman nezlesi olarak bildiğimiz polen alerjisinin kaşifi Charles Harrison Blackley kitapta hayat hikayeleri ve keşifleri anlatılan kişilerden birkaçı. 

• Diğerlerini de siz keşfedin isterim. Kitapta yer alan birkaç isim ise benim için sürprizdi: Johann Wolfgang von Goethe, Jean Jacques Rousseau ve Leonardo da Vinci gibi sanatçıların botaniğe duyduğu ilgi ve bu alanda ürettiklerini de hayli şaşırarak okudum.

Kitabın yazarı Stefano Mancuso da doğa tutkunu bir kaşif. Bilim dünyasında tartışma konusu olan bitki nörobiyolojisi alanında araştırmalar yürütüyor ve bitkilerin zekası olduğunu ileri sürüyor. Bununla da yetinmeyip geleneksel tarıma kıyasla %70 daha az su kullanan yüzen bir sera modülü olan “denizanası dubası” projesinin de mucidi... 

• Bir konuşmasını izlemek isterseniz burada bulabilirsiniz.

Yaşar Kemal’in Bitkileri | Sinan Cömert & Özgül Cömert | Resimleyen: Sedat Akdoğan | Vagon Kitap, İstanbul 2023

Berna Moran’ın Sabahattin Ali’nin Kuyucaklı Yusuf romanı için yazdığı “Soylu Bir Vahşi Olarak Kuyucaklı Yusuf” eleştirisindeki ışık, renk, koku, öğelerinin zengin ayrıntılarıyla yapılmış doğa betimleri Kuyucaklı Yusuf’un bir özelliği sayılabilecek kadar yer tutar metinde. "Bilmem bu yapıttaki kadar ağaç çeşidinden söz eden kaç Türk romanı vardır?” cümlesi romanlardaki doğa betimlerine farklı bir gözle bakmamı sağlayan tespitlerin başında gelir. Romanlardaki ağaçların, bitkilerin, çiçeklerin dökümü yapılsa neler çıkar karşımıza? 

Sinan Cömert ve Özgül Cömert’in yazıp Sedat Akdoğan’ın resimlediği Yaşar Kemal’in Bitkileri işte tam da böyle bir kitap. “Her çiçeğin adından çok anlamı vardır. Sözü, türküsü vardır. Anadolunun muhabbet tarihi çiçeklerin anlamıyla yazılsa tıpı tıpına uyar” diyen Yaşar Kemal’in romanlarındaki bitkilerin alfabetik olarak anlatıldığı kitapta kimi temel bilgiler verildikten sonra romanlardan alıntılar yapılmış. Hem romanlar arasında gezinip hem de bitkilerin sesini duyacağınız, çizimleriyle de görsel bir şenlik yaratan Yaşar Kemal’in Bitkileri edebiyatta bitkilerin izini sürmek isteyenler için çok önemli bir kaynak. Yaşar Kemal’in edebiyatını sevenler için ise gerçek bir hazine. 

Anadolu’da her derde deva olduğuna inanılan, soğanı çiğ ya da kaynatılıp yenen çiğdem için bakın neler diyor İnce Memed’de Koca Çınar: 

“Keskin, mor kayalıkların aralarında ışıltılı sarı çiğdem çiçekleri açar, sarvan kurmuş sarı çiğdemlerin bir ulu bahçesi olur dağlar. Ve binbir çiçekle, kokuyla nennilenirler.”

Bahçıvanlar İçin Kocakarı İlmi - Bahçıvanın Büyüsü | Maureen & Bridget Boland | Çev. Çiçek Öztek | Resimleyen: Efsun Asya Kalafat | Alef Yayınları, İstanbul 2021

“Kocakarı olmayan” kendilerini “ihtiyar kız kurusu” olarak tanımlayan Maureen & Bridget Boland’ın hazırladığı ve içine bahçe cini kaçan Çiçek Öztek’in Türkçeye çevirdiği Bahçıvanlar İçin Kocakarı İlmi - Bahçıvanın Büyüsü ise Efsun Asya Kalafat’ın sevimli çizimlerinin de katkısıyla son derece neşeli bir kitap. Bir bahçe yapmaya heves ettiyseniz elinizin altında olması gereken kitaplardan. 

• “Bahçede hangi bitkiler birbirini sever, bahçeyi saran yabani otlar nasıl ayıklanır, zararlı böcekler nasıl uzaklaştırılır?” bilmek isterseniz hepsinin yanıtı var kitapta. Ayrıca şen bir kalbiniz olması için ne yapılması gerektiğini öğrenmek isterseniz de kitaba göz atabilirsiniz.

Ağaçların Nasıl Konuştuğunu Duyuyor musun? | Peter Wohlleben | Çev. Ümit Soylu | Kitap Kurdu Yayınları, İstanbul 2017

Peter Wohlleben’in Ağaçların Gizli Yaşamı tüm dünyada çok ilgi gören, pek çoğumuzun ağaçlara, ormana bakışını şekillendiren kitapların başında yer alıyor. Peter Wohlleben, bu çok sevilen kitabını TEMA Vakfı işbirliğiyle çocukların merak duygusunu geliştirmek, ağaçlar, ormanlar ve hayvanlar hakkındaki farkındalıklarını artırmak için onların aklına takılan sorulara yanıt verecek şekilde yeniden kaleme almış. 

Ormanda yapılacak küçük deneyler ve keşifler de eklemiş. Bence tüm iyi çocuk kitapları gibi Ağaçların Nasıl Konuştuğunu Duyuyor musun? aslında hepimiz için. Ağaçlar, bitkiler, doğa ve hayvanlar hakkında düşünmeye başlamak için çok iyi bir kaynak. Size kitaptan birkaç soru sormak isterim: 

“Ağaçlar yazın terler mi?”, “Ağaçlar köpekleri neden sevmez?”, “Böcekler ne kadar zekidir?”

• Peter Wohlleben’in Ağaçların Nasıl Konuştuğunu Duyuyor musun? hakkında yaptığı bir konuşmayı buradan izleyebilirsiniz.
• 1992’de kurulan ve Türkiye’de ormanların, ağaçların korunmasında çok önemli mücadeleler veren TEMA Vakfı’nı da anmadan geçmeyeyim.

Kendi deneyimimden yola çıkarak söyleyebilirim ki, bitkilere bakmayı öğrenen kişi başta kendini sonra da tüm canlıları sevmeyi öğrenir. Bir tohumla, bir fideyle ve bir saksı toprakla başlayabilirsiniz... Belki sizin de içinize bahçe cini kaçar.

Ağaçları ve ormanları korumak için bu mücadeleden vazgeçmeyen başta Akbelen köylülerine, Gezi Parkı’nda ağaçlarına sarılan gençlere şükranla...

• Yeri gelmişken bir kez daha söyleyeyim: İklim mücadelesinin önde gelen sesi, entelektüel dünyamızın binbir çiçekli Açık Radyo’muz susturulamaz!