İdam tartışması

MHP lideri Devlet Bahçeli’nin "İdam cezasının hukuk mevzuatımıza tekrar alınması iğrenç ve ilkel suçların işlenmesini caydırabilecektir" açıklamasına TBMM Başkanı Mustafa Şentop’un "Belli suçlara mahsus olmak üzere" idam cezasından yana olduğunu ifade ederek destek oldu. AK Parti Grup Başkanvekili Cahit Özkan da yeniden Türkiye’nin gündemine oturan idam cezasına ilişkin "Eğer vatandaşlarımız ülke barışını tehdit eden, huzurunu tehdit eden suçlarla ilgili idam cezası istiyorsa biz de parlamentoda bunun gereğini yapmak zorundayız" ifadelerini kullandı.

• Türkiye’de idam cezası: İstiklal Mahkemeleri tarafından TBMM devre dışı bırakılarak aldığı idam kararları haricinde, Türkiye’de 1920 ile 1984 yılları arasında TBMM tarafından 712 idam cezası kararı onaylandı ve infazları gerçekleştirildi. Özellikle Başbakan Adnan Menderes’in ve sosyalist gençlik lideri Deniz Gezmiş’in idamları toplumun hafızasına acı şekilde kazındı. Bülent Tanör'ün Türkiye'de İnsan Hakları Sorunu kitabındaki verilere göre sivil yıllarda infaz ortalaması yaklaşık olarak ikiyken, askerin yönetimde olduğu yıllarda bu sayı on üçü aştı. 1984’teki son infazdan sonra mahkemelerin aldığı idam kararları TBMM tarafından onaylanmadığı için infaz edilmedi. Ceza, 2002’de DSP-MHP-ANAP hükümeti döneminde “savaş ve çok yakın savaş tehdidi hâllerinde işlenmiş suçlar hariç” bırakılarak kaldırılırken 2003’te AK Parti hükümeti "barış zamanında" idam cezasının kaldırılmasını öngören Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi 6. Protokol'ü imzaladı. 2004’te de ölüm cezasının her koşulda kaldırılmasını öngören 13. Protokol imzalandı, anayasa değişikliğiyle idam cezası yasalardan tamamen çıkarıldı.
   
• Avrupa Birliği’nin etkisi: Avrupa Birliği, idam cezasına “her koşulda” karşı olduğunu ve bu cezaya karşı mücadele etmeyi öncelikli insan hakları politikası olarak belirlediğini ifade eden bir kuruluş. Tüm üye ülkeler idam cezasını Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi’nin ikinci maddesindeki “Herkesin yaşam hakkı yasayla korunur.” Cümlesine dayanarak yürürlükten kaldırdı. Türkiye’nin idam cezasını kaldırması da AB Uyum Yasaları kapsamında gerçekleşmişti. Dolayısıyla, idamın yeniden yasalara girmesi, Türkiye’nin AB üyelik müzakerelerinin de resmen sonu olacak.
   
• Yeniden gündem: İlk olarak MHP lideri Devlet Bahçeli 2007 yılındaki bir seçim mitinginde terör örgütü PKK lideri Abdullah Öcalan’ın idam edilmesini talep ederek kalabalığa idam ipi atmıştı. Dönemin Başbakanı Recep Tayyip Erdoğan ise Bahçeli’yi “hükümetken Öcalan’ı asmamakla” itham etmiş, “artık idam cezalarının ağırlaştırılmış müebbet hapse dönüştürüldüğü bir hukuk devletinde” yaşandığını belirtmişti. 15 Temmuz 2016’daki darbe girişiminden sonra ise Cumhurbaşkanı Erdoğan’a destek olan kalabalıklar darbecilerin idam edilmesi çağrısında bulunmuş Erdoğan da düzenlemenin parlamentodan geçmesi halinde onay vereceğini açıklamıştı. Öte yandan hukukçular, yasal düzenleme yapılsa bile suç ve cezanın geriye doğru yürütülememesi sebebiyle darbe suçlularının idam edilemeyeceğini belirtmişti.
   
• Dünyada idam: Ölüm cezasını “alçakça ve insanlık dışı” olarak tanımlayan Uluslararası Af Örgütü, 2019 yılında dünya genelindeki idamların önceki yıla göre %5 azaldığını, Suudi Arabistan, Irak, Güney Sudan ve Yemen’de ise sayıların arttığını açıkladı. Bazı devletlerin bilgiye erişimi kısıtlayarak gerçek sayıları paylaşmadığı belirtilen rapora göre dünyada en çok Çin, İran, Suudi Arabistan, Irak ve Mısır’da idam cezası uygulanıyor. 
   
• İdamın caydırıcılığı: İdam cezasını savunanlar en çok bu cezanın caydırıcı etkisi sebebiyle suç oranını azaltacağını savunuyor. Öte yandan uzmanlar, suç oranının azalmadığını fakat bu cezanın aslında mahkemeleri mahkûmiyet vermekten caydırdığını ifade ediyor.
   
• Muhalefet ne diyor: CHP, HDP ve DEVA Partisi ilkesel olarak idam cezasına karşı çıkarken, İYİ Parti lideri Meral Akşener Türkiye’deki idam tartışmasının bir gündem değiştirme çabası olduğunu, partisinin cinsel suçlar için bu cezayı değerlendirebileceğini fakat neden AB Uyum Yasaları’ndan dönüldüğünün açıklanması gerektiğini savunuyor.
   
• Telafi imkansızlığı: Sözcü gazetesi yazarı Saygı Öztürk, idam cezasının telafisi mümkün olmayan bir ceza olduğunu belirterek idamın yürürlükte olduğu bir senaryoda Ergenekon ve Balyoz davalarında mahkûm edilen birçok insanın o dönem idam edilebileceğini fakat o insanların daha sonra beraat ettiğini belirtiyor. Öztürk, geçmişte idam edilen pek çok insana iade-i itibar verildiğini de hatırlatıyor.