İfade özgürlüğü hiç mi kısıtlanmamalı?

Dünyaca ünlü 1984 romanında otokrasilerin nasıl bir distopyaya dönüşebileceğini en güzel şekilde anlatan George Orwell, hürriyet kavramını “insanlara duymak istemedikleri şeyi söyleme hakkı” olarak tanımlıyor.

Orwell’in tanımından yola çıkarak ifade özgürlüğünü de bireylerin ya da toplulukların fikirlerini korku hissetmeden sansürsüz şekilde söyleme hakkı olarak tanımlayabiliriz. Temel insan hakkı olmasının ötesinde, demokrasinin ve hukuk devletinin ön koşulu olduğunu da iddia edebiliriz.

Dünya genelinde nefret suçlarının ve otoriterleşen hükümetlerin sayılarındaki artış, ifade özgürlüğünün sınırlarını da teorik bir tartışma konusu haline getiriyor. Tartışma genelde ırkçı, ayrımcı, kökten dinci, cinsiyetçi ya da şiddet yanlısı radikal sözlerin ifade özgürlüğü kapsamına girmediğini savunan “politik doğrucular” ile aşırı görülen fikirlerin de serbestçe tartışılmasından yana olan “liberteryenler” arasında geçiyor. Bu iki grubun aksine, spektrumun aşırı uçlarındakiler genelde fikirlerini yüksek sesle söylerken diğer düşüncelerin susturulmasını istiyor.

The Holland Sentinel

Sınırsız ifade özgürlüğünden yana olanlar, neyin söylenebileceğine veya söylenemeyeceğine karar verecek mercilerin genelde hükümetler olacağını, hükümetlerin bazı fikirleri susturma hakkına eriştiği noktada insanların haber alma hakkının bile ihlaline giden bir yolun açıldığını öne sürüyor.

Mesela ABD’de Joe Biden yönetiminin “ifade özgürlüğünü korumak için dezenformasyonla mücadele” amacıyla İç Güvenlik Bakanlığı bünyesinde kurduğu Dezenformasyon Yönetim Kurulu, ülke kamuoyunda 1984 romanına atıfla “Hakikat Bakanlığı” adıyla anılmaya başlandı bile.

Sınırsız ifade özgürlüğünden yana olanlar, radikal fikirlerin de rahatça dillendirilmesinin onların mağdur olarak görülmesini engelleyeceğini ve karşılarındaki makul düşüncelerin gücünü kanıtlayacağını belirtiyor. Köleliğin kaldırılmasının ya da dünyanın yuvarlak olmasının kabulünün dahi birilerinin ifade özgürlüğünün kısıtlanmasını kabul etmeyerek dönemine göre radikal bulunan düşünceleri haykırması sayesinde elde edilmiş kazanımlar olduğunu hatırlatıyor.

Yazdığı "Şeytan Ayetleri" kitabı nedeniyle İran İslam devrimi lideri Ayetullah Humeyni'nin 1989 yılında hakkında ölüm fetvası verdiği yazar Salman Rüşdi de 2015’teki Charlie Hebdo saldırılarının ardından yaptığı konuşmada, “ifade özgürlüğüne inanıyorum ama çok da ileri gitmemeliyiz” düşüncesinin kabul edilemez olduğunu, ifadenin en ufak bir kısıtlamaya uğradığı an ifade hürriyetinden bahsedilemeyeceğini savunuyor.

İfade özgürlüğünün belli durumlarda kısıtlanması gerektiğini savunan “politik doğrucuların” faşizmin yayılmasından, demokratik kazanımların yok olmasından samimi şekilde endişe ettiği muhakkak.

Mesela Birleşik Krallık’ta Avrupa Birliği’nden ayrılmayı savunanların propaganda yapmalarının “faşistler dışarı” sloganlarıyla engellendiği görüntüler hatırlıyorum. Bugün ise bu çabanın Brexit’in gerçekleşmesini engelleyemediği, aksine Brexit lehine tepki oyları yarattığı ortada. Ayrıca, Brexit yanlısı olmak için faşist olmak gerekmezken, Naziler gibi faşist yönetimlerin ilk uyguladıkları politikanın başkalarının söz söylemesini engellemek olduğunu hatırlamak gerekiyor.

Öte yandan dünyada insan hak ve hürriyetlerini, devletlerin demokratik ve laik yapılarını garanti altına alan anayasal düzenlerin giderek kırılganlaştığı, ırkçılığın yaygınlaştığı ortada. Dünyanın farklı bölgelerinde insanların inandıkları farklı kutsalların saldırı altında olduğunu düşündüğü de görülüyor.

Belki de sınırsız ifade özgürlüğünü savunanların anayasal demokratik düzenlerin radikal ideolojilerin ana-akımlaşması sebebiyle yaşadığı varoluşsal tehlikeyi ve insanların inançlarına yönelik hassasiyetlerini; politik doğrucuların da ifade özgürlüğünün kısıtlanmasını olumlayan düşüncelerinin yol açtığı ve açabileceği sansür ortamını yeniden değerlendirmeleri gerekiyor.