Irkçılık ırkla ne kadar ilişkili?

George Floyd’un polis memuru Derek Chauvin tarafından öldürülmesiyle başlayan ırkçılık karşıtı protestolarla süregelen tartışmalardan biri ırk ve ırkçılık arasındaki bağı sorguluyor. Bu hafta bu konuya kısaca göz atalım.

Irk kelimesi, Arapça irk kökünden gelir ve “bitkinin kökü, damar” anlamına gelir. Türk Dil Kurumu'ndaki tanım ise şöyle: “Kalıtımsal olarak ortak fiziksel ve fizyolojik özelliklere sahip insanlar topluluğu; soy.” Kavram, 16. yüzyılda soy, nesil anlamlarında kullanılır. 18. yüzyıldan sonra ise toplumsal tansiyonlar sebebiyle bilimsel bir tanıma ihtiyaç duyar. Irkçılık kelimesi ise “insanların toplumsal özelliklerini biyolojik, ırksal özelliklerine indirgeyerek bir ırkın başka ırklara üstün olduğunu öne süren öğreti, rasizm” olarak açıklanır. Irk kelimesinin insanlardaki çeşitliliği işaret eden bir anlama bürünmesi üç gelişmeyle söz konusu olur: coğrafi keşifler, kolonilerin kurulması ve iş gücü talebi sonucunda ortaya çıkan kölelik. Kelimenin bilimsel literatürdeki yeri ise bir türlü bulunamaz.

• 18. yüzyılda bilim insanı Carl Linnaeus, Systema Naturae (Doğa Düzeni) isimli eserinde hayvan ve bitkilerin arasındaki ilişkiyi açıklarken eserde ırk kelimesi kullanmasa da insanları da ten rengine göre dört gruba ayırmıştı.
   
• Doğa bilimci George Louis Buffon, Paris’teki Kraliyet Bahçesi’nin direktörü olarak çalıştığı yılların sonunda derlediği 44 ciltlik Histoire Naturelle (Doğa Tarihi) eserinde ırk kelimesini kullanmış ve çevresel etkenlerin sebep olduğu farklılıkların ortadan kaldırılması hâlinde değişeceğini iddia etmişti.
   
• Bir başka doktor ve doğa bilimci Johann Friedrich Blumenbach, saç rengi ile biçimi, ten rengi, vücut yapısı haricinde kafatası biçimini de kelimenin tanımına ekleyerek kafatasının içgüdü ve yeteneklerle olan ilgisini incelemişti.
   
• 19. yüzyılda Lund Üniversitesi’nde profesör olan Andres Retzius kafa şekillerini ölçerek bir indeks geliştirmişti. Bunu, bir sonraki yüzyılda antropolog Carleton Stevens Coon devam ettirdi.
   
• Diplomat Arthur Joseph de Gobineua ve siyaset felsefecisi Houston Stewart Chamberlain, uygarlığın gelişimini ırklara bağlayarak ırkların melezleştiğini, bunun kaçınılmaz olduğunu söylemişti. Chamberlain buna ek olarak "saf ırkın yaratılması ve dikkatle devam ettirilmesi gerektiğini" söylemiş, Yahudiler hakkındaki düşünceleri de Naziler tarafından benimsenmişti. 
   
• 20. yüzyılda ise genetik bilimci Gregor Mendel insanları ayıranın deri rengi ya da kafa şekli gibi fenotipik özelliklerin olmadığını, belli bir genin sıklığı olduğunu açıklamıştı. Bilim tarihçisi Ernst Mayr, ırkın ağır bir toplumsal yük olduğunu savunmuş, kimi meslektaşları ise biyoloji için kullanışlı bir kavram olduğunu, kullanılmaya devam edilmesi gerektiğini söylemişti. Peki, tarihte ilk olarak kölelikle pratiğe dökülen ırkçılığın ırk kavramıyla olan bağı kanıtlanamamasına rağmen 1930’lu yıllarda artan ve hâlâ çözülememiş olan sorunun kökenini nerede aramalıyız?

Kaynak: 

Aşar, Sevim. “Irk ve Irkçılık Üzerine Tartışmalar ve Yeni Irkçılık.”  Yüksek lisans tezi, Boğaziçi Üniversitesi, Hacettepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2009