İzolasyonla abluka arasında: Kamusal alana ne oldu?

Son dönemde İstanbul'da tarihin bu anını belgeleyen iki fotoğraf çekildi: Biri kurusun diye polis bariyerlerinin üstüne asılmış kilimleri, diğeriyse deprem sonrası Gezi Parkı’nda toplanan insanları gösteriyordu.

Bariyerin üstüne asılmış kilim, gündelik hayatla polis bariyerlerinin giderek daha da bütünleştiği, son dönemin en sık beliren kelimesi "abluka"nın olağanüstü bir nitelikten çıkıp şehrin sıradan bir ritmine dönüştüğü ve kamusal alanın da başlıca hareketlerinden biri olduğunu göstermesi açısından sembolikti. Bugün barikatlar, hâlâ şehrin peyzajında, rutin güzergahlarımızda kendini hatırlatıyor.

İkinci fotoğraf, bir anlığında büyük İstanbul depreminin geldiğini düşündüğümüz o büyük depremin ardından çekildi. Depremin ardından fırsat bulabilen insanlar asla güvenmedikleri evlerinden çıkıp artık şehirde zar zor bulunan toplanma alanlarına ve parklara koştu. Bu alanlardan biri de çoğu zaman politik mahiyetiyle anılan, parkın ötesinde, bir anlamda hegemonik bir mücadele sahasına dönüşen Gezi Parkı’ydı. 

^{Fotoğraf: Deniz Kaynak}

Gezi Parkı’nda toplanan kalabalık, bir kriz hâlinde gündelik hayatta açılan çatlağın arasından sızıp olağanüstü bir abluka altında olan o geniş alana akın etmiş ve bir zamanlar oldukça sert ve trajik bir şehir mücadelesinin parçası olan park, bir süreliğine sığınağa dönmüştü. 

• Nitekim çok geçmeden şehrin her yerini saran ablukanın ritmi yeniden harekete geçmiş ve insanlar polis zoruyla deprem tehlikesine rağmen evlerine geri yollanmıştı.

Bu anlamda şehrin meydanlarının veya geniş alanlarının ancak olağanüstü hâllerde bir süreliğine halkın kullanımına sunulduğu ve artık sıradan olanın “abluka” olduğu bir şehir dinamiğinin hüküm sürdüğünü söyleyebiliriz.

• Peki kamusal alanın ortadan kalkmasının veya ilhakının bir sonucu olarak başlıca şehir politikasının demobilizasyon olduğu bir denklemde kamusal alana duyulan özlemin izleri nerede tecessüm ediyor? 

Üçüncü mekan

Burada üçüncü mekan kavramına bakabiliriz. Sosyolog Ray Oldenburg tarafından ortaya atılan bu kavram, birinci mekan olan ev ve ikinci mekan olan işyerinin dışında herhangi bir topluluk inşa etmenin, kamusal birlikteliğin mümkün olduğu diğer mekanları ifade ediyor. 

• Antik dönemdeki agora da lise çıkışı herhangi bir altkültürün mekanı hâline gelen başka bir pasaj da üçüncü mekan olarak sayılabilir. 

Yalnızca bir topluluğun parçası değil, aynı zamanda oradaki sosyal bir dönüşümün veya politik bir alışverişin mümkün olduğu bir nevi otonom bir ortaklık da bu üçüncü mekan pratiğinin bir parçası sayılıyor. Örneğin Osmanlı döneminde kahvehanelerin kapatılmalar ve büyük tartışmalarla geçen sansasyonel hikayesine baktığımızda, bu üçüncü mekanların, görece özerk bir kamusallık yarattığı için daima otorite tarafından kontrol altına alınmaya çalışılan yerler olduğunu görebiliyoruz. 

Günümüzde politik atmosferin ağırlığı ve sosyal izolasyonun da giderek yoğunlaşmasıyla zincir kahve dükkanları bu üçüncü mekan misyonunu kısmen üstleniyor. Kültür teorisyeni Mark Fisher, bu üçüncü mekan kavramından hareketle Starbucks’ın başarısının temelinde kahvesinin değil, umumi, homojen ve bireyselliği ezip geçen kamusal yapısının yattığını söylüyor. Ve hatta biraz daha ileri giderek şunu soruyor: 

“Starbucks’ın sunduğu ‘üçüncü mekan’—yani ne ev ne de iş olan bu alan—komünizmin yozlaşmış bir ön figürasyonu değilse nedir?”

Ancak diğer üçüncü mekanlar veya ev ve işyeri dışındaki alternatifler, giderek kaybolmaya yüz tutuyor. Kafeler her ne kadar alternatif alanlar gibi dursa da kentin merkezî yerleri ulaşım güzergahı ile alışveriş merkezi arasında bölünmüş durumda. Her gün düşen alım gücünü de hesaba kattığımızda kentte artık hatırı sayılır bir para harcamadan bir gün geçirmek ya da bildiğimiz anlamıyla aylaklık etmek giderek zorlaşıyor. Yani bu anlamda kamusal alanın gündelik peyzajında bulunan barikatların ve ablukanın ritminin dışında vakit geçirmek, birtakım lükslere sahip olmayı gerektiriyor. Bugün İstanbul'da merkezî yerlerin turistik bir dekora dönüşmesi bu anlamda şaşırtıcı değil.

Burada başka bir politik denklem de var. Kamusal alanın kaybıyla beraber sokaklar ve meydanlar da bir çeşit güvenlik paradigmasıyla ele alınmaya başlanıyor. Demobilizasyonun bir sonucu olarak asayiş kaygısı ve iktidar tarafından beslenen güvenlik ideolojisiyle siyaset sokağın dışına itilirken, ona dair kamusal talepler de görünmez hâle geliyor. Bu denetim de şehri o kendi sınırlarını tüketene dek aciliyeti olan bir rant mekanizmasın nesnesi hâline getiriyor. Bu anlamda şehrin baskın ritmi ablukanın meşruiyet kazandığı ve muktedirin denetim mekanizmasının daha da güçlenmesini sağlayan bir resim ortaya çıkıyor. 

Böylece politikanın kamusal alandan arındırıldığı bir gerçeklikle karşılaşıyoruz. Sosyolog Richard Sennett, 1970’lerde kent hayatını incelediği The Uses of Disorder: Personal Identity and City Life çalışmasında insanlığın büyük ölçüde ergenlikten çıkamadığını söylüyordu. Ona göre ergenliğin başlıca özelliği kendi bireyselliklerini korumaya almak için karmaşaya karşı sürekli tetikte olup kendi iç dünyalarına kapanmalarıdır. 

• Burada katışıksız kimlik kaygısıyla hareket eden, kendi benliğini sürekli olumlayan retoriklere başvurmak zorunda kalan ve dışarıdaki hayatın muğlaklığa yol açabilecek karşılaşmalarına karşı kendi kimliğini korumak adına püriten bir tavır benimseyen bir özne söz konusu.  

Dolayısıyla bugün de kamusal alanın ortadan kalkması ve politikanın kamusal alandan tamamen dışlanmasının günümüz öznesi üzerinde benzer etkileri olduğunu söylemek mümkün. Giderek artan sosyal izolasyon ile ablukanın ritmi arasına sıkışan gündelik hayat, karşılaşmalar yerine görmezden gelmeyi, kolektif dertlerin yerine de atomize bireyciliğin sonsuz talebini koyuyor. Nitekim bugün infialler karşısındaki çaresizlik hissinin ve birtakım reaksiyoner duyguların baskın hâle gelmesi şaşırtıcı değil. Başka bir tartışma olsa da kişisel olan politiktir retoriğini de yeniden gözden geçirmek gerekiyor.

Başa dönecek olursak ablukanın arkasında ne olduğunu bize bir anlığına gösteren deprem sonrası Gezi Parkı gibi başka örneklerin de mevcut olduğunu belirtmek gerek. Gündelik hayatın kamusal alandan soyutlanmış sınırlarının ötesinde nelerin olduğunu ya da en azından neyi kaybettiğimizi hatırlatan bu anlardan biri greve çıkan Polonez işçisi Nafiye Keklikçi’nin söyledikleriydi: 

“6 yıl önce İstanbul’a geldim, Polonez’de çalışmaya başladım. Ne tatil gördüm ne bir şey. İlk defa sahil kenarında geziyorum. O da direnişim adına…”