Seyahat ve kültür yayını SOLİ, şehirleri ve içindeki farklı kültürel toplulukları araştırmak üzere mahallelere ve mahallelilerin hikâyelerine odaklanıyor. 

Soli, mahallenin esnaflarının, binalarının, sokaklarının, insanlarının hikâyesini anlatıyor.

Soli

Gece, Orta Çağ'dan bu yana neden hep tekinsiz bulundu? İstanbul’un gece hayatında gündüz ihlalleri affedilemez bir niteliğe sahipken neden gece yaşanan kural ihlalleri görmezden gelinebiliyordu? İstanbul’da gecenin açığa çıkardıkları ve gizledikleri üzerine...

6'dan 6'ya İstanbul | Gecekondulardan kulüplere İstanbul'da gecenin tedirginliği

Kopuşlar, yeni başlangıçlar, arafta kalanlar ve hatta olur olmadık yerde atıf yapılan canavarlara kadar dönemin ruhu, sürekli yeni bir adlandırmayla veya neolojizmlerle ifade edilen başka bir kopuşla anılıyor. Ortalama bir insanın uyum sağlayamayacağı kadar yüksek yoğunluklu bir “kriz” vurgusuyla desteklenen bu yaygın müdahaleler, eskiyle yeni arasında bir köprüden çok muğlaklık karşısında duyulan rahatsızlığa dair bir nevi anestezi işlevi görüyor.Erkeklik ve onun mahiyeti de kopuş ve süreklilik anlatılarının merkezinde duran kavramlardan. Cinsiyet meselesi ya da bence çok daha doğru bir ifadeyle “cinsiyet belası” üzerinden toplumsal dönüşümleri incelemek bazen elle tutulur, çoğu zaman ise cezbedici sonuçlar doğurabiliyor.&nbsp;<ul fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; box-sizing: border-box;"><li dir="ltr" fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Neticede cinsiyetler arası politik ve kültürel uçurumlara dair çok fazla soruşturma mevcut. Bu açıdan bahsi geçen "kopuş" anlatılarında “erkekliğin krizi” de yaygın şekilde önümüze çıkanlardan biri.&nbsp;</li></ul>Son birkaç yıldır internetin derinliklerinde üretilen, daha sonra yüzeyde de alıcı bulan retorik, erkekliğin kriziyle beraber kültürel olarak acı çekmenin yüceleştirildiği, maskülenitenin kaybı karşısında duyulan mağduriyetin, kutsallığın aşınmasına eşdeğer tutulduğu ve tüm bunların sonucunda tuhaf bir hınç mekanizmasının, daimi bir huzursuzluğun sonucu olarak sunulduğu bir çerçeve çiziyor.&nbsp;Bu reaksiyoner çizgide doğa durumunda katı bir güç mücadelesinin keskin köşelerinde tahayyül edilen erkeklik, onun etrafında üretilen alfa-beta gibi kategorilerle mutlak kazananlar ve kaybedenler örüntüsüne havale edilirken, bu mekanizmanın mağdurları da çoğu zaman karşı cinse duyulan düşmanlık üzerinden bir telafi ihtimali arıyor.<h2 dir="ltr" fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Kendi mağlubiyetini oyunlaştıran bir akım: İddiasız erkeklik</h2>Ancak son dönemde ortaya çıkan bir akım, söylem düzeyinde bu anlatıyı tersine çeviriyor. İddiasız erkeklik olarak adlandırmayı tercih ettiğim akım, erkekliğin kültürel kodlarına&nbsp;işlenen kalıpları ters yüz ediyor. Eril güç gösterisi ve maskülen reflekslerle özdeşleşen kalıplar, oldukça sade ama güçlü bir mizahi anlatımla dönüştürülüyor.Örneğin bir paylaşımda “Bizimle sıkıntısı olan Ankara’ya gelsin, biz Konya’dayız” yazıyor. Diğerinde “Sizin belde emanet varsa, bizde fıtık var”, bir başkasında ise “Biz hepimiz, siz biriniz” gibi ifadeler geçiyor. Başka bir paylaşımda ise “Yapamazlar dediler, yapamadık” deniyor. Burada “tutunamamanın” TikTok estetiğiyle çerçevesinin yeniden çizildiği bir temsil mekanizmasını görüyoruz.<img src="https://images.aposto.com/2026/2/1/1773686492240.png" width="550" style="width: 100%; max-width: 550px; vertical-align: middle; border-style: none; position: relative; cursor: pointer; padding: 0px 1px; box-sizing: border-box;" ratio="2.37" fr-original-style="width: 100%; max-width: 550px;" fr-original-class="fr-draggable">Bu noktada Oğuz Atay’ın meşhur romanı Tutunamayanlar’ın okurların dünyasındaki yerine dair parantez açabiliriz. Gezi sonrası çeşitli pop-edebiyat çevrelerinin de katkısıyla oldukça yanlış anlaşılan, alıntılarla neredeyse bağımsızlaştırılan bu eser, yayımlanmasından çok uzun süre sonra hiç de niyet etmediği bir tutunamayan prototipinin ortaya çıkmasına vesile olmuştu. Hatta edebiyat ve sinemadaki temsiller başta olmak üzere bir “tutunamayan” enflasyonuna&nbsp;maruz kaldığımızı söylesek abartmış olmayız.<ul fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; box-sizing: border-box;"><li dir="ltr" fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Bu tutunamayan anlatısında, içeriksiz ve ikna edici olmayan bir yıkıklığa, asık suratlı bir kaybedişe ve sinik bir hesapsızlığa sıkıştırılmış, çok da anlamlı olmayan bir bakışla kendi kendini okşayan, eğreti bir hüzünden ibaret narsisistik&nbsp;bir profil yaratılmıştı.&nbsp;</li></ul>Halbuki Oğuz Atay’ın Selim’i kendi mağlubiyetini oyunlaştıran, kendi dramasına mizahi bir mesafeden bakan, pek başarılı olmasa da gülünçleşme korkusunu ironiyle savuşturmaya çalışan bir karakterdi. Hikaye her ne kadar melodram diye adlandırabileceğimiz bir çekirdeğe sahip olsa da onu Türkçenin en iyi romanlarından biri yapan özelliklerinden biri de, baş karakterin dram ile ironi&nbsp;arasında kurduğu dengeydi.<ul fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; box-sizing: border-box;"><li dir="ltr" fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Neyse ki Oğuz Atay’la hayalî bir sohbetin yapay zekayla canlandırılması gibi ürkütücü ve çiğ örnekleri hâlâ görmekle beraber bu “kendine âşık kaybedenler” anlatısının giderek karikatürleştiğinin müjdesini verebiliriz.&nbsp;</li></ul><img src="https://images.aposto.com/2026/2/1/1773686566618.png" style="display: block; vertical-align: top; margin: 5px auto; text-align: center; width: 100%; max-width: 550px; border-style: none; position: relative; cursor: pointer; padding: 0px 1px; box-sizing: border-box;" width="550" ratio="2.12" fr-original-style="display: block; vertical-align: top; margin: 5px auto; text-align: center; width: 100%; max-width: 550px;" fr-original-class="fr-draggable">İddiasız erkeklik akımına dönecek olursak, o paylaşımlarda da erkekliğe biçilen geleneksel roller karşısında bir geri adım; başarısızlık ve "tutunamama" karşısında da mizah seviyesi yüksek bir kabulleniş yatıyor. Ayrıca erkekliğin modern krizi olarak sunulan maskülenliğin çözülmesi, hınç ve öfkeyle değil, bir nevi gülünçleştirmeyle karşılanıyor.<h2 dir="ltr" fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Futbolun duygusal ekonomisi</h2>Serbest çağrışımı, aşırı yorum pahasına sürdürüp erkek egemen bir alan olan futbola da kısaca değinmek istiyorum. Son yıllarda futbolun duygusal ekonomisi, taraftar ile tüketici arasındaki ayrımı muğlaklaştıran, zaferin dışında herhangi bir seçeneğin makbul kabul edilmediği, yüksek frekanslı bir kültürel iklim yarattı.&nbsp;“Winner”lık, karşılanamayacak düzeyde bir fetiş olarak, taraftarlık kültürünün dahi altını oyan bir dinamiğe dönüştü. Aslında pazar mantığının gaddarca diyebileceğimiz bir düzeyde işlediği bir çerçeve ortaya çıktı da diyebiliriz. Futbolun günümüzdeki çoklu krizler ikliminde böyle yüksek yoğunluklu bir köşeyi tutması şaşırtıcı değil elbette, ancak bu ekonominin kaybedenlerinin de açtığı bazı gedikler var.&nbsp;Futbolda da koyu bir Fenerbahçeli olarak çok iyi bildiğim tutunamamanın farklı hâllerini görmek mümkün: Şampiyonluk yarışında tutunamamak, ligde tutunamamak veya bir takımda tutunamamak… Ancak kayıp duygusuna karşı kaybetmenin estetiğini&nbsp;sunan örnekler de mevcut. Örneğin 2024’te İstanbulspor’un teknik direktörlüğünü yapan Osman Zeki Korkmaz’ın “tutunamadıkları” sezondaki bir maçın sonunda söylediği şu sözlerdeki gibi:&nbsp;<blockquote fr-original-style="color: rgb(9, 9, 9);" style="color: rgb(9, 9, 9); margin: 0px 0px 1em; border-left: 2px solid rgb(94, 53, 177); padding-left: 5px; box-sizing: border-box;">“Evet, biz belki kümeye gidiyoruz ama çok klas adamlar olarak gidiyoruz. Çok klas bir kulüp olarak gidiyoruz.”</blockquote><h2 dir="ltr" fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Bir zihniyet dönüşümü ihtimali</h2>Bu akımın düşündürdüklerine bir de kültür-sanat alanındaki temsiller üzerinden bakılabilir. Son yılların meşhur kalıbı “storytelling”, yani hikaye anlatıcılığı herkesin bir nevi küratör olabildiği dönemde kaçınılmaz olarak önümüzde devasa bir hikaye yığını bıraktı. Ancak edebiyat ve sinema, bu nicel bolluğu bereketli biçimde kullanamadı.&nbsp;Ayakta durmakta zorlanan kurguların güçsüzlüğü karanlık atmosferler, asık suratlarla&nbsp;telafi edilmeye çalışılırken insanlık hâlleri ise soyut ve izole mekanlarda, izleyeni ve okuyanı davet etmeye bile gerek duymayan laboratuvar üretimi diyebileceğimiz bir estetiğin yapaylığında öğütülüyor.Çağın tüketim dinamikleri sıradan insanların basit yaşamlarına dair söz söylemeyi güçleştiriyor olabilir. Ancak sıradan anların, sıradan başarıların ve sıradan kaybedenlerin hikayeleri kültür ürünlerinin dışında bırakılırken, bu hikayelerden sızan neşe ve hüzün kaydırılan ekranların arasında son derece basit formüllerle anlatılmaya devam ediyor.&nbsp;Üstelik sanata atfedilen kudreti kendine biçmeden, “iddiasız erkeklik” akımında gördüğümüz gibi zihniyet dönüşümü ihtimallerine de kapı aralayan çok daha davetkar bir estetik sunuyor.

Her cumartesi iklimden sağlığa, modadan psikolojiye yeni dünyanın anksiyete yaratan konularına serinkanlı bir mesafeyle çözümler sunuyoruz.

Her cumartesi 12.00’de, çevre ve iklim gelişmelerini türler arası eşitlik ilkesini benimseyerek aktarıyoruz. 

Angst

Sıradan anların, sıradan başarıların ve sıradan kaybedenlerin hikayeleri, kültür ürünlerinin dışında bırakılıyor belki ama bu hikayelerden sızan neşe ve hüzün de kaydırılan ekranların arasında anlatılmaya devam ediyor. İddiasız erkeklik akımı, erkekliğin kültürel kodlarına işlenen kalıpları ters yüz ederken dram ile ironi arasında yeni bir dil kuruyor ve hatta bir zihniyet dönüşümü ihtimaline de kapı aralıyor.

‘Bizimle çok kolay yarışırlar’: İddiasız erkeklik akımı neden giderek yayılıyor?

Türkiye’de bazı kavramların anlam yolculuğu, başladığı noktadan bambaşka yollara sapabiliyor. Çıktığı kaynakla, dönüştüğü son nokta arasında neredeyse tamamen zıt anlam dünyalarına hapsolan bu kavramlar, çoğunlukla politika sahnesinin kaosunun kurbanı olup nihayetinde güçten düşerek pek de bir şey ifade etmeyen yüzer-gezer gösterenlere dönüşüyor. Bu talihsizlikten payını alan kavramlardan biri de kültürel hegemonya. Kültür, halihazırda belirsiz tarihsel yolculuğunun yanı sıra tanım olarak da sahip olduğu muğlaklıkla beraber sirayet ettiği yerlerin de bulanıklaşmasına sebep olan tehlikeli bir sözcük olarak varlığını gündelik hayatın her köşesinde sürdürüyor. Dolasıyıyla başına ve sonuna eklendiği her sözcük, onun bütünleştirici yapısının kurbanı olup kendi anlamının aşınmasına giden yola adım atmasına neden oluyor. Bu semantik soruşturma bir tarafa, kültürel hegemonya kavramının Türkiye’deki seyrini incelemeyi gerekli görüyorum.Kültürel hegemonya kavramı, Türkiye’de kültür ürünleri etrafında tartışmalar, yasaklar veya göz önünde olan yeni dizi ve filmler söz konusu olunca hızlıca gündeme geliyor. Örneğin Tabii platformundaki büyük bir PR faaliyetiyle ortaya çıkan Gassal dizisinin ardından benzer tartışmalar ortaya çıkmıştı. Ya da Manifest grubuna yönelik yasak, yine kültürel hegemonya mücadelesi etrafında değerlendirilmiş ve bir çeşit mahalle kavgasının sonucu olarak görülmüştü.Eski İletişim Başkanı Fahrettin Altun’un&nbsp;“Siyasi hegemonyanız bitti, kültürel hegemonyanız da bitecek”&nbsp;minvalindeki meşhur paylaşımı da muhalif kesimi burada amansız bir çatışma olduğuna ikna eden işaretlerden biriydi.&nbsp;Burada iki kanadın kavramı kullanma biçimlerini incelemekte fayda var. İktidar tarafından kültürel hegemonya kavramı müzik, kitap, sinema ve bilimum kültür-sanat ürünlerinde veya akademi gibi alanlarda ayrıcalıklı bir kesimin haksız tahakkümüne işaret ediyor. Buradaki “siyasal ve kültürel” elitlerin birtakım ajandalarla yönlendirdiği, toplumun büyük kesiminin kültürel ve politik değerlerine aykırı bir egemenlik biçimine atıf yapılarak bir dışlama pratiğini de kapsayan hegemonya vurgusu, iktidar için bir başka cephe anlamına geliyor ve hâlâ sirayet edilmemiş alanlarda mücadele etmeyi salık veriyor.&nbsp;Muhaliflerin tarafında ise bu kavram, bütün siyasi yenilgiye ve sahip olduğu kudrete rağmen iktidarın sirayet edemediği, yeteneksizlik ve beceriksizliğin karşısında “liyakat” gerektiren kültür-sanat gibi köşelerin muhalifler tarafından tutulduğu bir çeşit teselli pratiği olarak işliyor. Bu alanlarda çalışan, üreten ve yaratan insanların özünde muhalif olması gerektiği varsayımını da besleyen bu anlatının bir anlamda günü kurtarmayı sağladığını söyleyebiliriz. Böylece yenilginin yıkıcılığı ile yüzleşmeyi bir süre daha ertelemek için belirli bir üstünlük duygusunun korunmasına yardımcı oluyor.Fakat kavramın kökenine indiğimizde başka bir anlam sahasıyla karşılaşıyoruz. Burada önce hegemonya kavramına sonra da onun "kültürel hegemonya"ya dönüşümüne bakabiliriz.&nbsp;Özünde devletlerarası sistemin işleyişine dair ortaya atılan hegemonya kavramı etimolojik anlamıyla “önderlik” ve daha sonra “tahakküm” anlamıyla ortaya çıkıyor. Kavram, kökeninde devletlerarası güç ilişkilerini barındırsa da, Marksist teorisyen Gramsci’nin müdahalesiyle devletlerarası mücadeleden, devletlerin içindeki sınıfsal mücadeleler ve güç ilişkilerine doğru genişletilip kültürel bir nitelik kazanıyor.&nbsp;Gramsci'nin Hapishane Defterleri’nde karşıtı olan egemenliğin aksine hegemonya,&nbsp;sadece güce sahip olmanın yetmediği&nbsp;aynı zamanda bu tahakkümün rızasının da sağlandığı karmaşık bir güç ağının tespiti için kullanılıyor. Gramsci’nin formülüne göre bir iktidarın egemenliğini bütünüyle sağlaması için yalnızca zor kullanması yetmiyor, aynı zamanda sivil toplumda rıza inşası sağlayacak bir mekanizmayı da işe koşması gerekiyor. Bunu da yalnızca medya veya kültürel ürünler üzerindeki hakimiyetle değil, sivil toplumun büyük kesiminin gündelik hayatındaki yerleşik kalıplardan her türden alışkanlığına kadar bütüncül bir zeminde sağlanabileceğini belirtiyor.&nbsp;<ul fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; box-sizing: border-box;"><li dir="ltr" fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Gramsci’nin hegemonya mücadelesinde Marksistler için çizdiği rotada sendikacılar büyük bir rol oynuyor. Kısaca burada ideolojinin doktriner yapısından daha fazlasını ifade eden bir politik denklem söz konusu.</li></ul>Razmig Keucheyan’dan alıntı <a fr-original-style="" href="https://www.e-skop.com/skopbulten/pasajlar-hegemonya-nedir/3874" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">yaparsak</a>:&nbsp;<blockquote fr-original-style="color: rgb(9, 9, 9);" style="color: rgb(9, 9, 9); margin: 0px 0px 1em; border-left: 2px solid rgb(94, 53, 177); padding-left: 5px; box-sizing: border-box;">"'Kültürel hegemonya' kavramı, entelektüellerin ya da muhalif yöneticilerin ana-akım medyadaki bitmek bilmeyen söylemlerini değil, bir partinin sınıf bilinci uyandırmak suretiyle geniş bir toplumsal kesim yaratma ve yönetme kabiliyetini ifade eder.”</blockquote>Türkiye’deki tartışmaya dönecek olursak kültürel hegemonya kavramı hem iktidar kanadında hem de muhalifler nezdinde dizi/film, kitap ve müzik gibi kültürel ürünlerin etrafında şekillenen donuk güç ilişkileri&nbsp;olarak resmediliyor. Ancak Raymond Williams’ın Marksizm ve Edebiyat&nbsp;çalışmasında hatırlattığı gibi:<blockquote fr-original-style="" style="margin: 0px 0px 1em; border-left: 2px solid rgb(94, 53, 177); padding-left: 5px; box-sizing: border-box;">“Hegemonya, yaşamın tamamını etkileyen pratikler ve beklentiler bütünü; duyularımız, ve enerjimizi nelere harcayacağımızın seçimi; kendimizle ve dünyayla ilgili biçimlendirici algılarımızdır. Birer pratik olarak tecrübe edildiklerinde birbirlerini doğruluyor gibi görünen anlam ve değerlerden oluşan, yaşanan bir sistemdir.”</blockquote>Dolayısıyla gündelik hayatın hareketli yapısına sızmış davranış ve kalıplarla şekillenen bütüncül bir iktidar pratiği&nbsp;söz konusuyken meselenin sinema, müzik, edebiyat veya medyadaki temsillerde sıkışması, yalnızca kavramın yanlış kullanımıyla sonuçlanmıyor aynı zamanda muhalifler açısından tutarlı bir politik perspektifin kaybına ve son tahlilde güçsüzleştiren geçici bir teselliye de neden oluyor.&nbsp;Perry Anderson’ın&nbsp;çarpıcı bir açıklıkla <a fr-original-style="" href="https://birikimdergisi.com/guncel/12111/tarih-yapici-fikirler" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">belirttiği gibi&nbsp;</a>“Gerçek hegemonya, salt egemenlikten farklı olarak, yalnızca açık destekçilerinin değil, sözde muhaliflerinin de fikirlerini ve eylemlerini şekillendirme kapasitesiyle ölçülür.” Bugün muhalefet cephesinin topyekûn bir saldırı altında olmasına rağmen, hiç olmadığı kadar iktidarın dilini benimsemesi, onun yapay gündemlerine angaje olması ve hatta infiallerde dahi benzer bir retoriği sürdürmesi, bu konuda AK Parti iktidarının mutlak başarısını gösteriyor.&nbsp;Örneğin grev yapan işçilerin hak mücadelesi, çok kısa süre içinde hem iktidar hem de muhalif pozisyonda olduğunu düşünenler tarafından “hak edilmemiş talepler” olarak yaftalanıp bu konuda geniş bir uzlaşı sağlanabiliyor. Daha geniş hâliyle gelir eşitsizliğin zirve yaptığı ve uygulanan ekonomi programının ağırlıklı olarak emekçi kesime ağır bir yük bindirmesine rağmen sendikalı işçi oranının hiç olmadığı kadar düşük oranlarda seyretmesi de yine bu hegemonyanın önemli bir göstereni olarak değerlendirilebilir.Başka bir örnek vermek gerekirse yangınlardan, diğer toplumsal felaketlere kadar iktidarın bir şekilde müsebbibi olduğu konulardan sıyırılmasını sağlayan ahlaki kodlardan (iyiler-kötüler) hayali düşmanlara kadar birçok farklı tepki biçiminde iktidarın hegemonya konusunda ne kadar başarılı olduğunu görebiliyoruz. Yine sosyal medyadaki çoğunlukla ne olduğu belirsiz "haber hesapları" tarafından bir anda, iktidarın ajandasına uygun haberleri tuhaf bir dille yansıtarak gündemi dönüştürmesinin ne kadar kolay olduğunu akla getirelim.Hatta iktidar, bir kültürel hegemonya cephesi açtığında, onunla orada kıyasıya bir mücadele içerisinde olduğunu düşünmek dahi ironik şekilde iktidarın kültürel hegemonyasının baskın olduğu bir resim sunuyor. Bu noktada bu yanlış kullanımın yaygınlaşması yerine topyekûn bir baskı altında olan muhalefetin, tutarlı bir politik mücadele yürütmesinin imkanlarını yeniden oluşturması hiç olmadığı kadar önem kazanıyor.

Her perşembe yerel ve ulusal politikadan en kritik meseleleri ele alarak derinlemesine inceliyor, bağımsız bir tutumla alanında uzman akademisyenlere mikrofon uzatıyoruz.

Türkiye'yi yakala, dünyayı anla.

Spektrum

Türkiye’de bazı kavramların anlam yolculuğu, başladığı noktadan bambaşka yollara sapabiliyor. Bu kavramlar, çoğunlukla politika sahnesinin kaosunun kurbanı olup nihayetinde güçten düşerek pek de bir şey ifade etmeyen yüzer-gezer gösterenlere dönüşüyor. Bu talihsizlikten payını alan kavramlardan biri de kültürel hegemonya.

Bir kavramın talihsiz yolculuğu: Kültürel hegemonya kimin elinde?

Sosyal medya, geçen aylarda yine takip edenleri şaşırtan bir zorbalık vakasına sahne oldu. İnsanların uzun süredir kanserle mücadelesini takip ettiği sanatçı Evre B. Clarke, yaklaşık 1 ay önce kansere yenik düştüğünü ve son günlerini yaşadığını takipçilerine duyurmuştu. Bu süreçte sosyal medyada tedavi masrafları için GoFundMe kanalından, herhangi bir aracı kurum olmaksızın sadece onun mücadelesine tanık olanların desteğiyle bağış toplanmıştı.&nbsp;Ancak çok geçmeden Evre’ye dair sorgulamalar da başlamıştı. Eski paylaşımları gerekçe gösterilerek başına gelen kötülüğü hak ettiğini söyleyenler oldu; onun bir dolandırıcı olabileceğine dair teoriler geliştirildi; ölse bile topladığı paranın miktarını abartılı bulanlar oldu. Tüm bunların ardından Evre’nin hesabını gizlemesi ile sanki kamusal bir yolsuzluk yapmış gibi hesap vermekten kaçtığı yönünde imalar gelmeye başladı. Nitekim tüm süreç boyunca doktor raporlarını düzenli olarak paylaşan Evre, bir süre sonra hayatını kaybetti.&nbsp;Hayatını kaybetmesiyle beraber insanlar, onun son günlerinde gördüğü siber saldırının şokuyla bir daha yüzleşti. Böyle bir “zalimlik” pratiğini anlamlandırmakta güçlük çekenler haklı olarak öfkelendi; hatta bir çeşit ümitsizliğe kapıldı. Son dönemde çok fazla gördüğümüz “kötülük” kategorisi yeniden bu hikayenin baskın örüntüsü hâline geldi. Ancak genellikle yapısal nedenleri gizlemeye neden olan bu "kötülük" perdesini biraz sıyırırsak Evre’nin son günlerinde kristalleşen saldırgan tavırları, esasen konjonktürel ve politik bir zemine oturan daha büyük bir resmin parçası olarak değerlendirebiliriz.Sosyal medyanın gündelik hayata etkisi tartışmalı olsa da, bir zamanlar bünyesinde alternatif kamusal imkanlar barındırmasıyla ön plana çıkan siber ortamın günümüzde gelişen algoritmalarla birlikte bu araçların üzerinde kontrol sahibi olan her türlü odak tarafından bir denetim sahasına dönüştürüldüğünü söyleyebiliriz. Ancak bu denetim işlevinin gölgesinde, gündelik hayat ile internet kesişiminde en azından ortak söylemler etrafında kümelenen çeşitli politik ve kültürel zihniyetlerin yansımalarını&nbsp;bulmak mümkün.&nbsp;Bugün izolasyonun radikal seviyelerde seyrettiği, eşitsizlik ve güvencesizliğin giderek arttığı ve bunların karşısında ise politikayla temasın en yerel âallerinin dahi marjinalleştiği bir denklemde, bunlardan kaynaklanan huzursuzluk ve öfke, kendisini alternatif bir kamusal alan olarak değerlendirilen sosyal medyada gösteriyor. Gündelik hayatın eşsiz durağanlığının karşısında sonsuz bir akış ve keskin bir duygu ekonomisi ile şekillenen bir mecradan söz ediyoruz. Dolayısıyla çeşitli maddi ve duygusal etkilere sahip olan bu mecralar, çağın temel politik, kültürel ve duygusal dinamiklerinin farklı biçimlerde kendisini gösterdiği alanlar olarak öne çıkıyor.&nbsp;Yazar Richard Seymour, içinde yaşadığımız dönemin temel duygusunun, sınıf toplumunun ve neoliberalizmin güvensizlikleri ve paranoyasından beslenen kin/öfke (resentment) olduğunu söylüyor. Ona göre adalet duygusu için vazgeçilmez olan bu his, aynı zamanda “duygusal bir bataklığa” dönüşüp uç durumlarda “politik olarak mümkün kılınmış bir zulüm tutkusuna” yol açabiliyor. Seymour, The Twittering Machine kitabında bu tutkunun en eksiksiz işlediği yerin sosyal medya olduğunu belirtiyor.&nbsp;Ona göre sosyal medyanın narsisizmden, beğeniler, tıklamalar ve takiplerden gelen dopamin patlamasına kadar farklı şekillerde işleyen duygusal ekonomisi "hayalleri, arzuları ve zayıflıkları" sürekli manipüle ederken, öfke ve çatışma gibi etkileşime ulaşmanın en hızlı yolları, kullanıcıları kolayca linç kampanyalarının, hararetli tartışmaların, trollemelerin ve diğer çevrimiçi zorbalık türlerinin içine sürükleyebiliyor.Bu açıdan gündelik hayatın huzursuzluğu, hiçbir sorumluluk ya da bedel ödenmeyeceği düşüncesiyle insanlara yönelen zalimlik ve külyutmazlık performansında kendini buluyor. Bugün iktidar tarafından siyasetin dışına sürüklenmiş, gelecek duygusundan yoksun ve güvensizlikle baş etmeye çalışan gençlerin öfkesi, tutarlı bir politik zemin bulamadığında, toplumsal ve ahlaki değerlerin askıya alındığı nihilist bir bataklığa sürükleniyor. Üstelik sınıfsal niteliğe de sahip olan bu öfke, kendini yaratan koşullarla yüzleşmek bir tarafa, onu pekiştiren bir zeminde işliyor. Ancak bu, yalnızca kullanıcıların organik tepkilerinden doğmuyor; büyük ölçüde yönlendiriliyor.Evre’nin linç kampanyasında da başı çeken internet ünlülerin üstlendiği işleve yakından bakmak gerekiyor. Bu ünlüler/fenomenler, çeşitli alanlarda biriken toplumsal huzursuzlukları hem kendi sembolik sermayeleri için kullanıp hem de huzursuzlukların politik niteliğini tamamen aşındırmaya hizmet ediyorlar. Bunu, hiçbir değer ve ahlaki prensip tanımadan, toplumsal yaşamdaki huzursuzluğu “bir çeşit ebedi ergen huzursuzluğuna” çevirerek salt saldırganlıkla, sürekli “başkalarını ısırarak” sürdürüyorlar. Sosyal medyanın yapısından kaynaklı olarak bu tür siber zorbalık ve saldırı pratikleri de kayda değer bir yaptırıma sahip olmadığı için sorumluluk sahibi olmayı gerektirecek bir sonuç ortaya çıkmıyor.Dolayısıyla saldırgan trollüğün bu eşsiz icrasıyla takipçilerine sembolik tatmin sağlayan parazitler olarak değerlendirebileceğimiz bu internet ünlüleri, trollük ve sinizmi bir çeşit “ekmek kapısı” olarak kullanıyorlar. Rebecca Solnit, "<a fr-original-style="" href="https://harpers.org/archive/2016/05/the-habits-of-highly-cynical-people/" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">The Habits of Highly Cynical People</a>" yazısında trollüğün psikolojik olarak kişinin kendi duygularından kopmasını ve felsefi anlamda ise eylemlerinin hiçbir sonucu olmamasıyla bir kopuş sanatı olduğunu söylüyor.&nbsp;<ul fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; box-sizing: border-box;"><li dir="ltr" fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Böylece sınırsız bir şekilde hareket etme imkanına yol açan troll özgürlüğü, empatiyi dışlayan, zorbalığı temel eylem biçimi hâline getirmiş nihilist bir kompozisyona yol açıyor.</li></ul>Günün sonunda politik ve toplumsal infiallere karşı sadece çaresizlik içinde duygusal reaksiyonlar veren, bunların karşısında tutarlı politik eylem kapasitesini yitirmiş ve daimi olarak kendini yeniden üreten bir iktidarsızlık hissiyle cebelleşen insanların sürüklendiği bu politik nihilizm, doğru kanallara yönelmek yerine, Evre gibi savunmasız insanları veya madun grupları hedef alan yıkıcı bir seyir izliyor.Toplumsal huzursuzluktan neşet eden öfke ve kinin muktedirle gerçek bir yüzleşmeye veya tutarlı bir muhalefete evrilmesine engel olan bu mekanizmanın başka gündemlerde de işlediğini görebiliyoruz. Örneğin sokak köpeklerine dair katliam yasası söz konusu olduğunda internetin her yerini sarıp daha sonra bir anda ortadan kaybolan videolardan, birtakım asayiş konularının sürekli harlandığı gündemlere kadar esasında sosyal medya üzerinden iktidarın ajandasına hizmet eden bir algı yönetiminin&nbsp;kolayca işletildiği ve her türden nüansın ve şerhin saldırganlıkla ve hatta linç çabalarıyla karşılandığı bir resimden söz ediyoruz.&nbsp;Dolayısıyla buradan bakınca korkunç bir yıkımla sonuçlanan faşizm deneyiminin hemen ardından Adorno’nun kültürel ve politik bir ders olarak söylediği şu sözler hâlâ geçerliliğini koruyor:<blockquote fr-original-style="color: rgb(9, 9, 9);" style="color: rgb(9, 9, 9); margin: 0px 0px 1em; border-left: 2px solid rgb(94, 53, 177); padding-left: 5px; box-sizing: border-box;">“Şudur neredeyse imkansız görev: Başkalarının iktidarının da kendi iktidarsızlığımızın da bizi aptallaştırmasına izin vermemek.”</blockquote>

Genellikle yapısal nedenleri gizlemeye neden olan kötülük perdesini biraz sıyırırsak Evre B. Clarke'ın son günlerinde kristalleşen saldırgan tavırları, konjonktürel ve politik bir zemine oturan daha büyük bir resmin parçası olarak değerlendirebiliriz.

Evre B. Clarke zorbalığı: Politik nihilizm interneti nasıl kuşattı?

2022’de Rusya-Ukrayna savaşı henüz başlamışken Time dergisi, kapağına bir Rus tankını taşıyarak “Tarih geri döndü” başlığıyla ufukta bekleyen bir felaketi resmediyordu. Sovyetlerin yıkılmasının ardından tarihin sonunu ilan eden ABD’li ve Avrupalı uzmanlar, artık liberal demokrasinin mutlak biçimde galip geldiğini ve insanlığın ideolojilerin sultasından arınıp bu anlamda nihai bir durağa eriştiğini varsayıyordu. Batı’nın bu zaferinin ardından artık “en uzun kabus” olan tarihin işleyeceği küresel bir dinamik kalmamış ve Hegel’in hareketini seyrettiği bir idea olarak tarih ilerlemesini durdurmuştu.<img src="https://images.aposto.com/2025/7/3/1755094134829.jpeg" style="display: block; vertical-align: top; margin: 5px auto; text-align: center; width: 100%; max-width: 550px; border-style: none; position: relative; cursor: pointer; padding: 0px 1px; box-sizing: border-box;" width="550" ratio="0.75" fr-original-style="display: block; vertical-align: top; margin: 5px auto; text-align: center; width: 100%; max-width: 550px;" fr-original-class="fr-draggable">Ancak Batı merkezli her “son” gibi bu da varlığını çok sürdüremedi ve Avrupa kendisini tehlike altında gördüğü an tarihin tekerinin yeniden hareket ettiğini keşfetti. Avrupa cephesi bu tehlike karşısında aldığı askeri önlemlerin yanında kültürel olarak da tarihin akışı karşısında bir cephe açtı. Filarmoni orkestrası şeflerinden Eurovision katılımına ve oradan olimpiyatlar ve Dünya Kupası gibi uluslararası spor turnuvalarına kadar Rusya’yı söz konusu tarihin dışında bırakacak bir karartma politikasına başvurdu. Her türlü yaptırım akan tarihin “doğru tarafında” durmak için atılmış adımlar olarak lanse edildi ve birçok alanda da karşılık buldu.Batı bloku, çok geçmeden Rusya’da başlattığı tarihi, 7 Ekim 2023’te bir süreliğine dondurdu. Hamas’ın İsrail’e karşı başlattığı saldırının ardından çok kısa sürede “İsrail’in kendini savunma hakkı” retoriği ile İsrail-Filistin meselesinin 7 Ekim’de başlayan, donuk ve bağlamsız bir resmini sunarak yine tarihin “doğru tarafında” durduklarını gösteren bir anlatı geliştirdiler. Böylece Filistin’de çok uzun süredir bir Apartheid rejimi sürdüren İsrail’de tarih yeniden harekete geçmişti.İsrail’in 7 Ekim’e cevap olarak Filistin’de bir soykırım suçu işlemesi, Avrupa’yı ve Batı blokunu bu pozisyondan geri adım attırmadı; aksine İsrail her platformda 7 Ekim mağduru olarak temsiliyet buldu. Soykırıma yönelik herhangi bir kitlesel tepki ise antisemitizm adı altında cezalandırıldı ve korkunç bir polis şiddetiyle karşılaştı. Ancak gelinen noktada uluslararası ilişkiler sahnesinde Avrupa’nın politik bir değişikliğe gittiği görülüyor. Bu politikayla beraber değişen söylemlerin dinamiklerine değinmeden önce, geçen günlerde hayatını kaybeden Filistinli futbolcunun hikâyesine bakalım.Geçen hafta Filistin Futbol Federasyonu, “Filistinli Pele” olarak anılan millî futbolcu Suleiman al-Obeid’in İsrail’in saldırısı sonucu hayatını kaybettiğini bildirdi. 41 yaşındaki futbolcu, İsrail’in insani yardım bekleyen sivillere yönelik saldırısında öldürülmüştü. Filistin Millî Takımı ile 24 maça çıkıp 2 gol atmış, özellikle 2010 Batı Asya Futbol Federasyonu Şampiyonası’nda Yemen'e karşı attığı rövaşatayla tüm Filistinlilere ikonik bir an hediye etmişti. Obeid, Gazze’de giderek derinleşen açlık krizine karşı yardım beklerken öldürülen yüzlerce insandan biriydi. Avrupa Futbol Federasyonları Birliği (UEFA), hayatını kaybeden al-Obeid için yayımladığı anma mesajında “Süleyman el-Obeid'e, 'Filistinli Pele'ye elveda. En karanlık zamanlarda bile sayısız çocuğa umut veren bir yetenekti" ifadelerini kullandı. Bu, hiçbir faile ve koşula işaret etmeyen anma mesajı, başta futbolcu Muhammed Salah olmak üzere büyük bir tepki topladı. X mesajında bu paylaşımı alıntılayan Salah, UEFA'ya, "Bize nasıl, nerede ve neden öldüğünü de söyleyebilir misiniz?" diye sordu.<img src="https://images.aposto.com/2025/7/3/1755094337169.png" style="display: block; vertical-align: top; margin: 5px auto; text-align: center; width: 100%; max-width: 550px; border-style: none; position: relative; cursor: pointer; padding: 0px 1px; box-sizing: border-box;" width="550" ratio="0.73" fr-original-style="display: block; vertical-align: top; margin: 5px auto; text-align: center; width: 100%; max-width: 550px;" fr-original-class="fr-draggable">Bu öznelerin kaybolduğu, kurbanların koşullarının bağlamsız şekilde ele alındığı dile 7 Ekim’den beri oldukça aşinayız. Filistinlilerin ölümleri haberleştirilirken çoğunlukla fail İsrail gizlenir, haber son derece tekdüze ve nötr bir dille aktarılır ve olan biten yeryüzündeki herhangi bir felaket olarak resmedilir. Ancak son dönemde El-Obeid’in anma mesajındaki dilin daha da yaygınlaştığını görüyoruz. Özellikle Avrupalı liderlerin Gazze’de açlıktan ölümlere dair çıkışları ve ardından Filistin’i devlet olarak tanıma hamleleriyle birlikte, Avrupa’da bir politika ve söylem değişikliğinin olduğu görülüyor.&nbsp;Avrupa, yerinden edilmiş Filistinlileri aç bırakma politikasını “insani kriz” potasında eriterek yine nötr ve daha çok İsrail’in bilinçli politikasını gizleyen bir dili benimsiyor. Albert Toscano’nun In These Times sitesinde yayımlanan yazısında<a fr-original-style="" href="https://inthesetimes.com/article/centrist-dems-republicans-change-stance-on-gaza-to-hide-genocide" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">&nbsp;dediği gibi</a>:<blockquote fr-original-style="color: rgb(9, 9, 9);" style="color: rgb(9, 9, 9); margin: 0px 0px 1em; border-left: 2px solid rgb(94, 53, 177); padding-left: 5px; box-sizing: border-box;">“Gazze’de büyüyen açlığı yalnızca ‘insani kriz’ olarak tanımlayıp, onu soykırımın bir parçası olarak görmemek, aslında daha derin bir amaca hizmet ediyor: Bu yaklaşım, Batılı güçlerin İsrail’le olan sarsılmaz ittifaklarını sürdürmelerine ve onu hesap vermeye zorlayabilecek tüm ciddi adımları reddetmelerine imkân tanıyor. İsrail’in sistematik olarak aç bırakmayı bir savaş yöntemi olarak kullandığını kabul etmemek, açık bir savaş suçunun cezasız kalması anlamına geliyor.”</blockquote>Dolayısıyla İsrail’in Batılı müttefikleri, soykırımın nihai aşamasına geçilmişken ve Filistin’i tümüyle İsrail içinde eritmek için bütün koşullar uygun hâle gelmişken, tarih yeniden donduğunda “temiz tarafta” kalma hedefiyle suç ortağı olarak anılmak istemiyor. Böylece göstermelik yaptırımlarla, yaşananları soykırım olarak nitelemek bir tarafa, adeta bir “doğal afet” anlatısı kurup “insani kriz” söylemiyle ele alıyor.&nbsp;<ul fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; box-sizing: border-box;"><li dir="ltr" fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Böylece Suleyman al-Obeid’i “kimin, nerede” öldürdüğü sorusunun cevabının gizli kalmasına sebep olan şey, tam da bu soykırımı görünmez kılan empatiyle gizleniyor.</li></ul>Frédéric Lordon, Fransa’daki bu söylem değişikliğine dair yazdığı Oyunun Sonu adlı yazıda “Peki, nasıl oldu da hümanistlerimiz nihayet akıllarını başlarına topladılar?” diye sorduktan sonra şunları <a fr-original-style="" href="https://e-komite.com/2025/oyunun-sonu-frederic-lordon/" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">söylüyor</a>:&nbsp;<blockquote fr-original-style="" style="margin: 0px 0px 1em; border-left: 2px solid rgb(94, 53, 177); padding-left: 5px; box-sizing: border-box;">“Bu, evrensel bir vicdanın uyanması değil; her şeyden önce tüm tabuları yıkan bir suça ortak olmaktan dolayı tehlikeye giren itibarlarını, ardından siyasi ve ahlaki itibarı yerle bir olan Siyonist projenin çıkarlarını korumak için uğraşıyorlar. ‘İnsancıl’ yüzlerini gösterme ihtiyacı işte böyle doğdu.”</blockquote>Avrupa bloğunun, Çin ile ABD arasındaki küresel hegemonya mücadelesi ve peş peşe gelen “Trump Barışları” sonrasında şekillenecek yeni dünya düzeninde kendine farklı bir konum edinmek amacıyla bu adımları attığı söylenebilir.Öte yandan, üç yıla yaklaşan sessizliğin ardından yükselen sesler, bir anlamda İsrail’in Batılı müttefikleri için normale dönüş sinyallerini taşıyor. Böylece kimsenin elinin kirlenmediği ve hatta neredeyse “ahlaki” olanın tercih edildiği ve nihayetinde soykırımın saklandığı bir kriz resmi çiziliyor.&nbsp;<ul fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; box-sizing: border-box;"><li dir="ltr" fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Dolayısıyla tüm bu empati ve ikiyüzlü politik çıkışların, yeni bir Nuremberg Mahkemesi’nin kurulmaması için tertip edildiğini söylemek mümkün.</li></ul>Bu anlamda her ne kadar Gazze'deki soykırım savaşının üzerine yeni bir dünya düzeni kurulsa da yaşanan yıkımın bedelinin ne zaman ve nasıl ödeneceği gibi sorular da varlığını sürdürecek. Tarihin hareketi konusuna dönecek olursak kesin olan bir şey var ki, dünyanın uzun süredir seyrettiği bu soykırımın izleri, tarihin sonu birkaç kez daha ilan edilse dahi silinmeyecek gibi duruyor.&nbsp;

Geçen hafta Filistin Futbol Federasyonu, “Filistinli Pele” olarak anılan millî futbolcu Suleiman al-Obeid’in İsrail’in saldırısı sonucu hayatını kaybettiğini bildirdi. 41 yaşındaki futbolcu, İsrail’in insani yardım bekleyen sivillere yönelik saldırısında öldürülmüştü. UEFA'nın hiçbir faile ve koşula işaret etmeyen anma mesajı ise başta futbolcu Muhammed Salah olmak üzere büyük bir tepki topladı.

UEFA, Filistinli Pele'nin katilini neden görmedi?

Son dönemde İstanbul'da tarihin bu anını belgeleyen iki fotoğraf çekildi: Biri kurusun diye polis bariyerlerinin üstüne asılmış kilimleri, diğeriyse deprem sonrası Gezi Parkı’nda toplanan insanları gösteriyordu.Bariyerin üstüne asılmış kilim, gündelik hayatla polis bariyerlerinin giderek daha da bütünleştiği, son dönemin en sık beliren kelimesi "abluka"nın olağanüstü bir nitelikten çıkıp şehrin sıradan bir ritmine dönüştüğü ve kamusal alanın da başlıca hareketlerinden biri olduğunu göstermesi açısından sembolikti. Bugün barikatlar, hâlâ şehrin peyzajında, rutin güzergahlarımızda kendini hatırlatıyor.İkinci fotoğraf, bir anlığında büyük İstanbul depreminin geldiğini düşündüğümüz o büyük depremin ardından çekildi. Depremin ardından fırsat bulabilen insanlar asla güvenmedikleri evlerinden çıkıp artık şehirde zar zor bulunan toplanma alanlarına ve parklara koştu. Bu alanlardan biri de çoğu zaman politik mahiyetiyle anılan, parkın ötesinde, bir anlamda hegemonik bir mücadele sahasına dönüşen Gezi Parkı’ydı.&nbsp;<img src="https://images.aposto.com/2025/6/4/1753949698903.jpeg" style="display: block; vertical-align: top; margin: 5px auto; text-align: center; width: 100%; max-width: 550px; border-style: none; position: relative; cursor: pointer; padding: 0px 1px; box-sizing: border-box;" width="550" ratio="0.75" fr-original-style="display: block; vertical-align: top; margin: 5px auto; text-align: center; width: 100%; max-width: 550px;" fr-original-class="fr-draggable">Fotoğraf: Deniz KaynakGezi Parkı’nda toplanan kalabalık, bir kriz hâlinde gündelik hayatta açılan çatlağın arasından sızıp olağanüstü bir abluka altında olan o geniş alana akın etmiş ve bir zamanlar oldukça sert ve trajik bir şehir mücadelesinin parçası olan park, bir süreliğine sığınağa dönmüştü.&nbsp;<ul fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; box-sizing: border-box;"><li dir="ltr" fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Nitekim çok geçmeden şehrin her yerini saran ablukanın ritmi yeniden harekete geçmiş ve insanlar polis zoruyla deprem tehlikesine rağmen evlerine geri yollanmıştı.</li></ul>Bu anlamda şehrin meydanlarının veya geniş alanlarının&nbsp;ancak olağanüstü hâllerde bir süreliğine halkın kullanımına sunulduğu ve artık sıradan olanın “abluka” olduğu bir şehir dinamiğinin hüküm sürdüğünü söyleyebiliriz.<ul fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; box-sizing: border-box;"><li dir="ltr" fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Peki kamusal alanın ortadan kalkmasının veya ilhakının bir sonucu olarak başlıca şehir politikasının demobilizasyon olduğu bir denklemde kamusal alana duyulan özlemin izleri nerede tecessüm ediyor?&nbsp;</li></ul><h2 dir="ltr" fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Üçüncü mekan</h2>Burada üçüncü mekan kavramına bakabiliriz. Sosyolog Ray Oldenburg tarafından ortaya atılan bu kavram, birinci mekan olan ev ve ikinci mekan olan işyerinin dışında herhangi bir topluluk inşa etmenin, kamusal birlikteliğin mümkün olduğu diğer mekanları ifade ediyor.&nbsp;<ul fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; box-sizing: border-box;"><li dir="ltr" fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Antik dönemdeki agora da lise çıkışı herhangi bir altkültürün mekanı hâline gelen başka bir pasaj da üçüncü mekan olarak sayılabilir.&nbsp;</li></ul>Yalnızca bir topluluğun parçası değil, aynı zamanda oradaki sosyal bir dönüşümün veya politik bir alışverişin mümkün olduğu bir nevi otonom bir ortaklık da bu üçüncü mekan pratiğinin bir parçası sayılıyor. Örneğin Osmanlı döneminde kahvehanelerin kapatılmalar ve büyük tartışmalarla geçen sansasyonel hikayesine baktığımızda, bu üçüncü mekanların, görece özerk bir kamusallık yarattığı için daima otorite tarafından kontrol altına alınmaya çalışılan yerler olduğunu görebiliyoruz.&nbsp;Günümüzde politik atmosferin ağırlığı ve sosyal izolasyonun da giderek yoğunlaşmasıyla zincir kahve dükkanları bu üçüncü mekan misyonunu kısmen üstleniyor. Kültür teorisyeni Mark Fisher, bu üçüncü mekan kavramından hareketle Starbucks’ın başarısının temelinde kahvesinin değil, umumi, homojen ve bireyselliği ezip geçen kamusal yapısının yattığını söylüyor. Ve hatta biraz daha ileri giderek şunu soruyor:&nbsp;<blockquote fr-original-style="color: rgb(9, 9, 9);" style="color: rgb(9, 9, 9); margin: 0px 0px 1em; border-left: 2px solid rgb(94, 53, 177); padding-left: 5px; box-sizing: border-box;">“Starbucks’ın sunduğu ‘üçüncü mekan’—yani ne ev ne de iş olan bu alan—komünizmin yozlaşmış bir ön figürasyonu değilse nedir?”</blockquote>Ancak diğer üçüncü mekanlar veya ev ve işyeri dışındaki alternatifler, giderek kaybolmaya yüz tutuyor. Kafeler her ne kadar alternatif alanlar gibi dursa da kentin merkezî yerleri ulaşım güzergahı ile alışveriş merkezi arasında bölünmüş durumda. Her gün düşen alım gücünü de hesaba kattığımızda kentte artık hatırı sayılır bir para harcamadan bir gün geçirmek ya da bildiğimiz anlamıyla aylaklık etmek&nbsp;giderek zorlaşıyor. Yani bu anlamda kamusal alanın gündelik peyzajında bulunan barikatların ve ablukanın ritminin dışında vakit geçirmek, birtakım lükslere sahip olmayı gerektiriyor. Bugün İstanbul'da merkezî yerlerin turistik bir dekora dönüşmesi bu anlamda şaşırtıcı değil.Burada başka bir politik denklem de var. Kamusal alanın kaybıyla beraber sokaklar ve meydanlar da bir çeşit güvenlik paradigmasıyla ele alınmaya başlanıyor. Demobilizasyonun bir sonucu olarak asayiş kaygısı ve iktidar tarafından beslenen güvenlik ideolojisiyle siyaset sokağın dışına itilirken, ona dair kamusal talepler de görünmez hâle geliyor. Bu denetim de şehri o kendi sınırlarını tüketene dek aciliyeti olan bir rant mekanizmasın nesnesi hâline getiriyor. Bu anlamda şehrin baskın ritmi ablukanın meşruiyet kazandığı ve muktedirin denetim mekanizmasının daha da güçlenmesini sağlayan bir resim ortaya çıkıyor.&nbsp;Böylece politikanın kamusal alandan arındırıldığı bir gerçeklikle karşılaşıyoruz. Sosyolog Richard Sennett, 1970’lerde kent hayatını incelediği The Uses of Disorder: Personal Identity and City Life çalışmasında insanlığın büyük ölçüde ergenlikten çıkamadığını söylüyordu. Ona göre ergenliğin başlıca özelliği kendi bireyselliklerini korumaya almak için karmaşaya karşı sürekli tetikte olup kendi iç dünyalarına kapanmalarıdır.&nbsp;<ul fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; box-sizing: border-box;"><li dir="ltr" fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Burada katışıksız kimlik kaygısıyla hareket eden, kendi benliğini sürekli olumlayan retoriklere başvurmak zorunda kalan ve dışarıdaki hayatın muğlaklığa yol açabilecek karşılaşmalarına karşı kendi kimliğini korumak adına püriten bir tavır benimseyen bir özne söz konusu. &nbsp;</li></ul>Dolayısıyla bugün de kamusal alanın ortadan kalkması ve politikanın kamusal alandan tamamen dışlanmasının günümüz öznesi üzerinde benzer etkileri olduğunu söylemek mümkün. Giderek artan sosyal izolasyon ile ablukanın ritmi arasına sıkışan gündelik hayat, karşılaşmalar yerine görmezden gelmeyi, kolektif dertlerin yerine de atomize bireyciliğin sonsuz talebini koyuyor. Nitekim bugün infialler karşısındaki çaresizlik hissinin ve birtakım reaksiyoner duyguların baskın hâle gelmesi şaşırtıcı değil. Başka bir tartışma olsa da kişisel olan politiktir retoriğini de yeniden gözden geçirmek gerekiyor.Başa dönecek olursak ablukanın arkasında ne olduğunu bize bir anlığına gösteren deprem sonrası Gezi Parkı gibi başka örneklerin de mevcut olduğunu belirtmek gerek. Gündelik hayatın kamusal alandan soyutlanmış sınırlarının ötesinde nelerin olduğunu ya da en azından neyi kaybettiğimizi hatırlatan bu anlardan biri greve çıkan Polonez işçisi Nafiye Keklikçi’nin <a fr-original-style="" href="https://x.com/muzeyyenyuce07/status/1868964007115473384" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">söyledikleriydi:&nbsp;</a><blockquote fr-original-style="" style="margin: 0px 0px 1em; border-left: 2px solid rgb(94, 53, 177); padding-left: 5px; box-sizing: border-box;">“6 yıl önce İstanbul’a geldim, Polonez’de çalışmaya başladım. Ne tatil gördüm ne bir şey. İlk defa sahil kenarında geziyorum. O da direnişim adına…”</blockquote>

Kamusal alanın kaybıyla beraber sokaklar ve meydanlar artık bir çeşit güvenlik paradigmasının konusu oldu. Bu anlamda şehrin meydanları ve geniş alanları, ancak olağanüstü hâllerde bir süreliğine halkın kullanımına sunuluyor ve artık sıradan olan “abluka” hâline geliyor. Tarihin bu anını gösteren iki fotoğraf.

İzolasyonla abluka arasında: Kamusal alana ne oldu?

21 Temmuz Pazartesi günü Filistin Sağlık Bakanlığı, Gazze’de bir gün içerisinde açlık nedeniyle 19 kişinin yaşamını yitirdiğini açıkladı. Son 24 saatte ise 4'ü çocuk 15 kişinin daha açlıktan hayatını kaybettiği bildirildi. Böylece, 7 Ekim 2023’ten bu yana açlık ve yetersiz beslenme nedeniyle hayatını kaybedenlerin sayısı 101'e çıktı. Ölenlerin 80’inin çocuk olduğu belirtildi.&nbsp;Bununla beraber, geçen hafta sonu kuzeydeki Zikim geçiş noktasında ve güneyde Refah ile Han Yunus’taki yardım noktalarında yiyecek almaya çalışan 92 kişi, İsrail’in saldırıları sonucu hayatını kaybetti.<h2 dir="ltr" fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">'Ölüm safhasındayız'</h2>Yerinden edilmiş Filistinlilere yardım eden Birleşmiş Milletler kuruluşu Birleşmiş Milletler Yakın Doğu'daki Filistinli Mültecilere Yardım ve Bayındırlık Ajansı (UNRWA), savaşın harap ettiği Gazze Şeridi'nde hayatta kalmaya çalışan personelinin tanıklıklarını içeren bir uyarı yayımladı.Uyarıda bir UNRWA çalışanı; Gazze’de bombalar, saldırılar, yetersiz beslenme ve susuzlukla beraber tamamen&nbsp;“ölüm safhasında” olduklarını belirtiyor. Kuruluşun kliniklerinde ve sağlık merkezlerinde görev yapan doktorlar ve hemşireler ise “çocukların gözlerinin önünde yok oluşunu ve ölümünü izlediklerini ancak ellerinden hiçbir şey gelmediğini”&nbsp;ifade ediyorlar.<ul fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; box-sizing: border-box;"><li dir="ltr" fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Ayrıca Dünya Gıda Programı (WFP), Cuma günü yaptığı uyarıda, Gazze’de her üç kişiden birinin “günlerce hiçbir şey yemediğini” belirtti ve Gazze’deki açlık krizinin “yeni bir çaresizlik seviyesine” ulaştığını vurguladı.</li></ul>Bunun yanında Gazze’de yalnızca açlık değil, susuzluk krizinin&nbsp;de büyüdüğü belirtiliyor. UNRWA tarafından yapılan açıklamada, Gazze'de yaz sıcağının, suyu daha da kıt hâle getirdiği belirtildi. Ayrıca açıklamada, İsrail'in saldırıları ve Filistinlileri zorla yerinden eden “sürgün emirleri” nedeniyle su kuyularına ulaşımın da zor olduğu vurgulandı.&nbsp;Yakıt ihtiyacına da dikkat çeken UNRWA, İsrail'in Gazze'ye günde yalnızca iki tanker yakıt&nbsp;ulaştırılmasına izin verdiğini kaydetti.<h2 dir="ltr" fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Yardım merkezlerinin çevresinde 674 cinayet</h2>Geçen Mayıs ayında abluka kaldırılmış olsa da İsrail, o tarihten bu yana Gazze Şeridi’ne yalnızca sınırlı miktarda yardım girişine izin veriyor. Bu yardımların çoğu ise tartışmalı bir kuruluş olan, ABD ve İsrail destekli Gazze İnsani Yardım Vakfı (GHF)&nbsp;tarafından dağıtılıyor. BM İnsan Hakları Ofisi, Mayıs ayından sonraki sekiz haftada yardım merkezlerinin çevresinde 674 cinayet kaydedildiğini açıkladı.Dünya Gıda Programı&nbsp;(WFP), Pazar günü yaptığı açıklamada, Zikim sınır noktasından temel gıda yardımları taşıyan 25 kamyonluk bir WFP konvoyunun “endişeyle bekleyen sivillerden oluşan büyük bir kalabalıkla” karşılaştığını belirtti. Konvoy yaklaştığında ise kalabalığın İsrail tankları, keskin nişancılar ve diğer ateşli silahlarla hedef alındığı, bunun sonucunda da “sayısız insanın hayatını kaybettiği” ifade edildi.<ul fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; box-sizing: border-box;"><li dir="ltr" fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Öte yandan: İsrail Savunma Kuvvetleri (IDF) sözcüsü Yarbay Nadav Shoshani Pazar günü X platformunda yaptığı paylaşımda, olayın incelendiğini; ancak “bildirilen can kaybı sayısının IDF'in elindeki bilgilerle örtüşmediğini” ifade etti.</li></ul><h2 dir="ltr" fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">28 ülke ortak açıklama yaptı </h2>Aralarında İngiltere, Fransa ve Kanada'nın da bulunduğu 28 ülke, İsrail'in yardım bekleyen Gazzelileri “acımasızca öldürmesini” kınayan ortak bir açıklama yayımladı. Açıklamada, sivillerin çektiği acıların “yeni bir boyuta ulaştığı” belirtilerek Gazze'deki savaşın derhal sona erdirilmesi ve acil ateşkes çağrısı yapıldı.Ayrıca, 28 ülkenin yaptığı açıklamada İsrail'in, 2,1 milyonluk nüfusu güneydeki Refah bölgesinde sözde bir “insani yardım kentine” taşıma önerisinin kabul edilemez olduğu vurgulandı ve insanların “kalıcı olarak zorla yerinden edilmesinin uluslararası hukukun ihlali olduğu”&nbsp;ifade edildi.<ul fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; box-sizing: border-box;"><li dir="ltr" fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Öte yandan: İsrail Dışişleri Bakanlığı ise açıklamayı reddederek “gerçeklikten kopuk olduğunu ve Hamas’a yanlış bir mesaj verdiğini” belirtti. Bakanlık, Hamas’ı İsrail destekli ateşkes ve rehine takası teklifini kabul etmediği için savaşı uzatmakla suçladı.</li></ul><h2 dir="ltr" fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Hanzala gemisi Gazze yolunda</h2>İsrail saldırısı ve ablukası altındaki Gazze'ye insani yardım ulaştırma amacıyla Özgürlük Filosu Koalisyonu'nun (Freedom Flotilla Coalition-FFC) yeni gemisi Hanzala, teknik aksaklıkları gidermek için durakladığı İtalya'nın Gallipoli limanından Gazze'ye gitmek üzere yola çıktı.&nbsp;<img src="https://images.aposto.com/2025/6/2/1753195187723.png" style="display: block; vertical-align: top; margin: 5px auto; text-align: center; width: 100%; max-width: 550px; border-style: none; position: relative; cursor: pointer; padding: 0px 1px; box-sizing: border-box;" width="550" ratio="1.51" fr-original-style="display: block; vertical-align: top; margin: 5px auto; text-align: center; width: 100%; max-width: 550px;" fr-original-class="fr-draggable">Gemi, adını adaletsizliğe sırtını dönen ve Filistin özgür olana kadar geri dönmemeye yemin eden yalınayak bir mülteci çocuk olan Filistinli karikatür figürü Hanzala'dan alıyor. Gemide 21 aktivist olduğu belirtiliyor.&nbsp;<ul fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; box-sizing: border-box;"><li dir="ltr" fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Bir adım geriden: FFC'nin Gazze'ye ablukayı kırma amacıyla Gazze’ye yolladığı Madleen gemisi, 1 Haziran'da yola çıkmıştı. İsrail ordusu, Madleen'e 9 Haziran'da uluslararası sularda müdahale etmiş ve gemideki aktivistleri bir süre alıkoyduktan sonra sınır dışı etmişti.&nbsp;</li></ul>

Gazze'de açlık ve susuzluk krizi büyürken yardım noktalarına yönelik İsrail saldırıları da büyük bir tehdit oluşturuyor. Dünya Gıda Programı Gazze’deki açlık krizinin “yeni bir çaresizlik seviyesine” ulaştığını vurguluyor. 

Gazze’de açlık krizi büyüyor: Yetersiz beslenme nedeniyle 101 kişi hayatını kaybetti

Kullandıkları dilden politik görüşlerine, tüketim alışkanlıklarından "sığlıklarına" beyaz yakalıları ti'ye almak bu aralar, sosyal medya ahalisi arasında çok popüler. Kendisine yapay dertler edinmiş, çok da anlamı olmayan işlerine zorlama anlamlar yükleyen, öz farkındalıktan yoksun, dünyadan habersiz bu tipolojinin birbirinin taklidi eğretilemelerine birçok "mizah ustası"nın kısa videolarında rastlamak mümkün. Beyaz yakalı emeğinin yeterince kıymetli olmadığını, beyaz yakalıların sınırsız tüketime odaklanmış, apolitik ve yüzeysel insanlar olduklarını ima eden bir temsil bu.Bu karikatürlerin bazılarının muhakkak gerçek hayatta karşılığı da vardır ancak gülüp geçmeden önce bu kısa skeçlerin arkasında görünmez hâle gelen hakiki koşulları&nbsp;da konuşmak önemli.<h2 dir="ltr" fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Beyaz yakalılığın kökleri</h2>Kökleri Sanayi Devrimi'ne dayanan, 2. Dünya Savaşı'nın ardından kapitalist üretim biçimlerinin gündelik hayata sızmasıyla yaygınlaşan&nbsp;"beyaz yakalı" terimi, kol emeğiyle çalışan "mavi yakalı" işçilerin dışında kalan ve zihinsel emekle tanımlanan bir grup için kullanılıyor.Ancak bulunduğu sınıfsal pozisyona dair döneme göre değişen yorumlar ve etrafında örülen kültürel motifler, terimi tarih boyunca muğlak bir anlam sahasının içine sürükledi. Beyaz yakalı, geleneksel işçi prototipine uymamasından gelirinin belirli bir standardın üstünde olmasına özellikle 1950 sonrasında işçi sınıfından ayrı bir yere oturtuldu ve çoğu zaman “orta sınıf” potasında eritilmeye çalışıldı.&nbsp;1950’lerin ardından en azından yaşam standardı açısından mavi yakalı işçiden ayrılan, yüksek eğitim aracılığıyla sınıfsal geçiş ihtimalleri beliren ve sanayinin gri dünyasının dışında başka bir hayatın vadedildiği kısa ömürlü bir hikaye başladı. Özellikle beyaz yakalılardan ve memurlardan oluşan çalışanların sınıfsal pozisyonu, tüketim potansiyeli ile beraber akışkan bir ”orta sınıf” kategorisinin içine dahil edildi.&nbsp;Bu kafa karışıklığı o kadar ileri gitti ki sosyoloji profesörü Göran Therborn’un <a fr-original-style="" href="https://newleftreview.org/issues/ii78/articles/goran-therborn-class-in-the-21st-century" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">deyişiyle</a> “çıplak geçimlilikten bir miktar fazla kazanıp da ‘tüketici’ olabilen herkesi ‘orta sınıf’ ilan etmek moda hâline geldi." Nitekim "beyaz yakalı", bugün nesli tükenen bir tür gibi yok oluşundan bahsedilen bir toplumsal grup olarak anılmaya başlandı. Orta sınıf cenneti olarak bilinen ABD'de bile giderek daha az insan kendisini orta sınıf olarak <a fr-original-style="" href="https://jacobin.com/2022/05/fewer-american-identify-middle-working-class" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">tanımlamaya başladı</a>.Gerçekten de bir dönem, beyaz yakalılara ve “orta sınıf” denilen gruba ütopik bir ufuk sunulmuştu. İki kutuplu dünyanın sona ermesinin ardından küresel sistemde “bilginin iktidarı” ilan edildi; eğitim ve uzmanlaşmayla beraber küresel sistemde sınıfların ortadan kalktığı müjdelendi. Artık yeterli kapasiteye ve donanıma sahip, yüksek rekabet ortamında sağ kalabilen herkes, geçmişin hayaletlerinden, yani sınıfsal kökeninin boyunduruğundan kurtulabilirdi.İletişim Yayınları'ndan çıkan <a fr-original-style="" href="https://iletisim.com.tr/kitap/bosuna-mi-okuduk/8428?gad_source=1&gad_campaignid=21266704079&gbraid=0AAAAAp9hdVB7-0MTZGMrvGzdySUM5EntH&gclid=CjwKCAjwg7PDBhBxEiwAf1CVu7WbKZg7CorrVIu8JuDRuaiTdz5oozBQCgD9TvtOGg5D6P3oKI6GVBoCMuAQAvD_BwE" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">Boşuna mı Okuduk?</a>'ta Tanıl Bora ve Necmi Erdoğan şöyle diyordu:&nbsp;<blockquote fr-original-style="color: rgb(9, 9, 9); border-color: rgb(255, 225, 68); border-width: 4px; font-style: italic; padding-left: 10px;" style="color: rgb(9, 9, 9); border-color: rgb(255, 225, 68); border-width: 4px; font-style: italic; padding-left: 10px; margin: 0px 0px 1em; border-left-style: solid; box-sizing: border-box;">“1990’ların sonlarında Batı Avrupa ve Kuzey Amerika’da ortaya çıkan bu yeni ekonomi trendi, zenginliği ve müreffeh yaşamı yaratacak yeni (kültürel) sermayenin entelektüel emek gücü olduğunu vazediyordu.”&nbsp;</blockquote>Böylece bilgi-yoğun ekonominin seçkin çalışanları olarak beyaz yakalılar, hem kazançlı hem zevkli ve özgür bir çalışma ortamına kavuşacaktı. İş ile boş zaman arasındaki ayrım muğlaklaşırken çeşitli soyut kategorilerle “bütünselleşmiş bir yaşam” romantizmi açığa çıkıyordu. Ancak çok geçmeden&nbsp;küresel finansal krizlerle beraber bu mit ve etrafında oluşan özgürlük havası dağıldı.&nbsp;<h2 dir="ltr" fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Kitlesel proleterleşme</h2>Gelinen noktada kitlesel bir proleterleşme&nbsp;söz konusu. Artık "beyaz yakalı" derken, esnek emek modeliyle müphem bir gelecekten başka bir şey sunulmayan, istihdam teminatının olmadığı, güvencesiz ve giderek daha fazla şişen bir yedek işgücü ordusuna katılmanın eşiğindeki prekaryadan söz ediyoruz.&nbsp;Kırsal alanlardan şehirlere göç eden, mülksüz ve şimdi mavi yakalı olarak anılan işçileri ifade eden proleterleşme terimi, bugün prekaryayı oluşturan beyaz yakalının da içinde bulunduğu süreci oldukça iyi ifade ediyor. Burada belirtmek gerekir ki terim, yalnızca üretim araçlarına sahip olmayan ve ücretli emeğini satan kişileri değil, aynı zamanda ücretli emeğini dahi satamayanları, yani işsizleri de kapsıyor. Nick Dyer-Witheford’un ufuk açıcı kitabı Siber Proleterya’da da bahsettiği gibi:&nbsp;<blockquote fr-original-style="color: rgb(9, 9, 9); border-color: rgb(255, 225, 68); border-width: 4px; font-style: italic; padding-left: 10px;" style="color: rgb(9, 9, 9); border-color: rgb(255, 225, 68); border-width: 4px; font-style: italic; padding-left: 10px; margin: 0px 0px 1em; border-left-style: solid; box-sizing: border-box;">“Proleterya sadece montaj hattında çalışan elektronik işçilerini ve çağrı merkezi operatörlerini kapsamaz. Bunun yanı sıra sibernetik otomasyon ve iletişim tarafından üretimden dışarı atılmış işçileri de ifade eder.”</blockquote>Kısacası, artık geleneksel örgütlenme biçimlerine izin vermeyen, izole edilmiş, ortak bir gelecek duygusu ve dayanışmadan mahrum bırakılarak bireycilik kültürünün içine hapsedilmiş, sürekli yeni meziyetler edinme zorunluluğuyla sonu görünmez bir temponun içine sıkışmış bir beyaz yaka resmi hâkim. Üniversiteden yeni mezun olanları bekleyen tablo ise daha da karanlık.&nbsp;Burada başka bir perspektiften daha bahsetmek gerekiyor. Anarşist antropolog David Graeber, Tırışkadan İşler adlı kitabında birçok farklı sektörde çok fazla iş türetildiğini ve büyük bir şişmenin meydana geldiğini söylüyor. Graeber, herkes çalışmayı sürdürsün diye iş uydurulan ve bizzat çalışanların dahi yaptıkları işe kendilerini ikna edemedikleri akıl dışı bir sistemin hakimiyetinden bahsediyor.<ul fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; box-sizing: border-box;"><li dir="ltr" fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Graeber, üretken işlerin ve işçilerin taleplerinin küçümsendiği, tırışkadan işlerin gözde olduğu, piyasa mantığıyla hareket eden kültürel bir örüntünün ortaya çıktığını belirtiyor. Bu tartışmayı neredeyse insan doğası fikrinin tarihsel yolculuğuna kadar genişletirken oldukça güçlü ideolojik, ekonomik ve antropolojik argümanlar sunuyor.</li></ul>Ancak bu düzenin de adım adım yaklaşan sonunu her an ensemizde hissediyoruz: Bütün bu "lüzumsuz işleri" yaratan sistemin, bu sefer keskin bir dönüşle aynı işleri otomasyona devrettiği, bu işlerin sahiplerini de tasfiye ettiği tabloda ne yapacağız? Kitlesel işsizlik tehlikesi ve proleterleşen beyaz yakalılar, insanlığın önündeki büyük bir sorun olarak varlığını sürdürmeye devam edecek.&nbsp;Konumuza dönecek olursak beyaz yakalı işçilerin çeşitli şekillerde marjinalleştirilmesi, bahsi geçen “lüzumsuzluğu” ekonomik ve ideolojik sebeplerle ortaya çıkaran&nbsp;düzen adına kullanışlı bir alan yaratıyor.<h2 dir="ltr" fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Marjinalleştirme tuzağı&nbsp;</h2>"Beyaz yakalı mizahı" dediğimiz konsept, özünde eleştirel bir niteliğe sahipmiş gibi görünse de kurduğu anlatının altında bir çeşit marjinalleştirme pratiği yatıyor. Sistem tarafından giderek daha fazla “lüzumsuz” addedilen beyaz yakalı işçi emeğine dair bu parodilerdeki temsiller sadece isabetsiz değil, aynı zamanda bu “lüzumsuzluğun” genel bir kanı olarak yerleşmesine de katkıda bulunuyor.&nbsp;<ul fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; box-sizing: border-box;"><li dir="ltr" fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Üstelik dalga geçilen beyaz yakalılar, siyasi gündeme tamamen angajeyken onlar üzerinden görünürlük kazanmış fenomenlerin genellikle gündem karşısında sessiz kalmayı tercih etmesi&nbsp;de neden bu "mizah türü"ne temkinli yaklaşılması gerektiği konusunda bir ipucu veriyor.</li></ul>Açık konuşmak gerekirse artık bu grubun gerçek hayattan kopuk politik hassasiyetlere sahip ya da tamamen apolitik "naif" kişilerden oluştuğunu ima eden temsillerin bir karşılığı kalmadı. Aksine "beyaz yakalıların" Türkiye’deki son büyük kitlesel politik ayaklanmada da önemli bir rol oynadıklarını söylemek mümkün. Saraçhane eylemlerinde farklı yönleriyle aynı potada eritilen, muhayyel ve geniş bir “gençlik” kategorisi altında ele anılan öğrenci kitlesinin önemli bir bölümü de ifadesini “geleceksizlikte” bulan bu proleterleşme ve yedek işgücü ordusunun parçası olma ihtimalinin sancısıyla sokaklara çıkmıştı.&nbsp;Bunun yanında, beyaz yakalıların ekonomik durumunun, beyaz yakalı karikatürlerinde eleştirilen tüketim alışkanlıklarına müsaade etmeyecek düzeyde seyrettiğini görmemek de mümkün değil. Uzun süredir yaşadıkları mahallelerden kentin çeperlerine sürüklenen; tatile, kültürel bir etkinliğe gitmek şöyle dursun temel ihtiyaçlarını dahi ucu ucuna karşılayan, sürekli büyüyen bir borç batağında yaşayan bu grup, artık sıradanlaşmış bir kriz içinde hayatta kalmaya odaklanmış hâlde.Öte taraftan bu karikatürü oluşturmanın ve onun etrafında coşkuyla gezinmenin getirdiği bir öz tatmin duygusu da var. Neredeyse bu karikatürden güç alan sinik bir pozisyon... Bu pozisyon, bir bakıma beyaz yakalıları öğüten sisteme karşı kitlesel bir muhalefetin gereksizliğine işaret ederken "hak edilmiş" bir tahakküm ilişkisinin varlığını da hevesle meşrulaştırıyor.&nbsp;"Ofiste geçirilen bir gün" vlogları, çeşitli etkinlikler ve tuhaf şirket jargonlarının durmaksızın döndüğü bu kültürel piyesin geniş kitlelerce karşılık bulması şaşırtıcı değil. Ancak her karikatürün ister istemez bazı sahici parçaları öğüttüğünü, arkasında kanlı-canlı ilişki biçimlerini cansız bir imge hâline getirdiğini akılda tutmak gerekiyor.Bu karikatürleştirmenin nesnesi olanların büyük çoğunluğunun müphem bir geleceğe sürüklenirken izole olmuş, ortak bir dava, gelecek ufku ve örgütlenme biçimi geliştirmekte zorlanan, tarihin hareketi karşısında savunmasız kalmış bir grup olduğunu unutmadan bu mizah anlatılarına en azından temkinli yaklaşılması gerekiyor. Marx’ın o meşhur sözünü tersine çevirirsek:&nbsp;<blockquote fr-original-style="color: rgb(9, 9, 9); border-color: rgb(255, 225, 68); border-width: 4px; font-style: italic; padding-left: 10px;" style="color: rgb(9, 9, 9); border-color: rgb(255, 225, 68); border-width: 4px; font-style: italic; padding-left: 10px; margin: 0px 0px 1em; border-left-style: solid; box-sizing: border-box;">“Ne gülüyorsun, anlatılan senin hikayen değil.”</blockquote>

"Beyaz yakalı mizahı" dediğimiz konsept, özünde eleştirel bir niteliğe sahipmiş gibi görünse de kurduğu anlatının altında bir marjinalleştirme pratiği yatıyor. Sistem tarafından giderek daha fazla “lüzumsuz” addedilen beyaz yakalı işçi emeğine dair bu parodilerdeki temsiller, sadece isabetsiz değil, aynı zamanda bu “lüzumsuzluğun” genel bir kanı olarak yerleşmesine de katkıda bulunuyor.

Güldüğünüz o plaza çalışanına ulaşılamıyor: 'Beyaz yakalı mizahı' neyin üstünü örtüyor?

Seçimlerden seçimlere hayatımıza uğrayan politika, 20<a fr-original-style="" href="http://19.yy" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">.</a> yüzyıldan bildiğimiz şekliyle gelecek vadeden, dönüştürücü niteliğe sahip, kolektif bir tahayyülü merkezine koyan ve ütopik bir ufuk sunan yapısını uzun süredir geride bırakmıştı. Söylem ve jestlerin vaatlerin önüne geçtiği bu siyaset anlayışı, bir halka ilişkiler faaliyeti olarak değerlendirilen, teknokratların hamleleriyle ölçülen, savrulmaya tamamen açık kitlelerin davranış örüntüleri üzerine inşa edilen bir çeşit sosyal-mühendislik faaliyeti olarak işliyordu.Seçimler, siyaset bilimcilerin topluma dair basmakalıp yargılarından oluşan şablonların baskın olduğu bir yönetim piyesine&nbsp;indirgenirken herkes seçim sahnesinde yürütülen kampanyadaki teatral performanslara bakıyor; söylemler, gerçekle araya mesafe koyularak “siyaset potası”nda eritiliyor ve herkesin farkında olduğu ama “mış gibi” yaptığı bir çerçeve ortaya çıkıyordu.<ul fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; box-sizing: border-box;"><li dir="ltr" fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Leonard Cohen’in&nbsp;meşhur şarkısında söylendiği gibi “Herkes kaptanın yalan söylediğini biliyor.”</li></ul>Nitekim son ABD seçimlerinde, Demokratların adayı Kamala Harris’in büyük bir hezimetle sonuçlanan kampanyası&nbsp;da statükonun dilini terk etmeyen, hatta “aşırı sağcı” ve "demokrasi düşmanı" olarak nitelenen diğer adayın diliyle giderek benzeşen bir tonda ilerlemişti.Karşı taraftaki Trump ise dile getirilemez gerçekleri doğrudan söyleyebilen, halkın artık güvenmediği diplomatik üsluba karşı “şeffaf” bir ton benimseyen, mevcut idare anlayışının dışında bir siyaset yürüten tavrıyla “siyasi elit” olarak nitelenen kesimin temsil ettiği liberal demokrasinin çıkmazından bıkan kitleler için bir anti-tez olarak öne çıkmıştı.Harris’in yaşadığı büyük yenilginin ardından Demokratların önemli isimlerinden Bernie Sanders’ın da söylediği gibi parti, müesses nizamın ve statükonun söylemini sürdürerek önce beyaz işçi sınıfını, ardından da Latin ve siyah işçi sınıfını <a fr-original-style="" href="https://abcnews.go.com/Politics/bernie-sanders-response-presidential-election/story?id=115582079" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">kaybetmişti</a>. İsrail’in sürdürdüğü soykırım savaşına verdiği tam destek ve sınıfları tamamen dışarı bırakan politik ajandasıyla Demokrat Parti, büyük bir hezimetle iktidarı “demokrasinin başlıca düşmanı” diye adlandırdığı Trump’a bırakmıştı.<h2 data-end="338" data-start="80" fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Politik iklimde bir kırılma</h2>Ancak son dönemlerde ABD’nin politik ikliminde bir kırılma olarak değerlendirilen yeni bir isim öne çıktı: 33 yaşında, Müslüman ve demokratik sosyalist Zohran Mamdani. Demokrat Parti’nin New York belediye başkanlığı adaylığı ön seçimlerinde eski vali Andrew Cuomo'ya karşı %43'e %36 oranıyla zafer kazanan Mamdani, 4 Kasım’daki seçimlerde Demokrat Parti'nin New York Belediye Başkan adayı oldu.&nbsp;Söz konusu kırılmayı anlamak için öncelikle Mamdani’nin kişisel öyküsüne yakından bakmak gerekiyor. Sömürgecilik üzerine çalışmalarıyla bilinen Columbia Üniversitesi öğretim üyesi Mahmood Mamdani ile ünlü film yönetmeni Mira Nair’in çocuğu olarak 1991'de Uganda'da dünyaya gelen Zohran Mamdani, yedi yaşındayken ailesiyle birlikte ABD’ye göç etmişti. Bowdoin College'da Afrika Çalışmaları bölümünde okuyan Mamdani, burada politikaya ilk adımını atarak Filistin'e Adalet için Öğrenciler organizasyonunu kurmuştu.<img src="https://images.aposto.com/2025/5/4/1750968431872.jpeg" style="display: block; vertical-align: top; margin: 5px auto; text-align: center; width: 100%; max-width: 550px; border-style: none; position: relative; cursor: pointer; padding: 0px 1px; box-sizing: border-box;" width="550" ratio="0.67" fr-original-style="display: block; vertical-align: top; margin: 5px auto; text-align: center; width: 100%; max-width: 550px;" fr-original-class="fr-draggable">Zohran Mamdani ve eşi Rama Duwaji.Üniversiteden sonra New York’ta haciz önleme danışmanı olarak çalıştı ve borçlu kiracıların tahliyeden kurtulmalarına yardımcı oldu. Siyasetle birlikte müzik kariyerine de başlayan Mamdani, Young Cardamom ve daha sonra Mr. Cardamom takma adıyla rap müzik yaptı. 2017'de New York'ta Müslüman olmayı anlattığı “Salaam” şarkısı, özellikle son seçim sürecinde rakipleri tarafından sıkça tartışıldı. New York’ta demokratların adaylarının kampanyalarında çalışarak yerel siyasete daha fazla dahil olan Mamdani, 2020 yılında New York Meclisi'ne seçildi. Belediye Başkanı adaylığı ise ABD siyasetinde yeni bir dönemin başlangıcı oldu.&nbsp;Demokrat Parti'nin başkanlık seçimlerindeki büyük yenilgisinin ardından hem devasa bütçesi hem de politik olarak belirleyici gücüyle öne çıkan New York’un belediye başkanlığına gözünü diken Mamdani'nin karşısında Demokratlar içindeki "müesses nizam"ın temsilcisi, geçmişi skandallarla dolu Andrew Cuomo vardı.<ul fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; box-sizing: border-box;"><li dir="ltr" fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Cuomo’nun kampanyası için harcayabileceği yasal sınır 8 milyon dolar olsa da milyarderlerin desteği ve bağışlarıyla yaklaşık 33 milyon dolar harcadığı belirtiliyor.&nbsp;</li></ul>Mamdani ise kampanyasını, halktan topladığı rekor bağışla, rakibine kıyasla çok daha düşük olan 8 milyon dolarlık bir bütçeyle yürüttü. Nitekim bağışlar 8 milyon doları bulunca Mamdani, sosyal medyadan yayımladığı bir videoyla kendisine artık para gönderilmemesini <a fr-original-style="" href="https://www.instagram.com/zohrankmamdani/" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">istedi</a>.Yazar Hamilton Nolan, Mamdani’nin kampanya boyunca seçmenlere bir yetişkin gibi davranma kararlılığıyla öne çıktığını <a fr-original-style="" href="https://inthesetimes.com/article/zohran-mamdani-nyc-mayor-cuomo-democratic-party" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">söylüyor</a>. Kendisine yöneltilen suçlamalara zaman ayırıp, kamusal bir politikada ısrar ederek, gerçekçi sorunlara radikal çözümler üreterek uzun süredir siyaset sahnesinin dışında hisseden ve liberal demokrasinin çözümsüzlüğünden bıkmış bir halka, gürültünün dışından seslendi. Dolayısıyla kazandığı zafer, "eski Demokrat Parti’nin sonu" olarak da değerlendirilmeye başlandı.Mamdani’nin kampanyasında öne çıkan bir başka yön ise rakibinin aksine iyimser bir politika izlemesiydi. Cuomo ise Türkiye’den de aşina olduğumuz ve büyük bir hezimetle sonuçlanan "negatif kampanya" yöntemine başvurdu; artan evsizlik ve suç gibi sorunlara dair yeni bir vizyon sunmaksızın, olumsuz bir söylem benimsedi. Buna karşılık Mamdani, ücretsiz halk otobüsleri, evrensel çocuk bakımı, ücretsiz kreşler, sübvansiyonlu konutlarda kira dondurma ve zenginlerden alınacak vergilerle belediye tarafından işletilecek marketler gibi somut ve kamucu vaatlerini dile getiriyordu.Mamdani, sosyal medyada dinamik bir iletişim biçimi kullanarak kendine özgü bir estetik yarattı. New York’u New York yapan işçi sınıfının, küçük işletmelerin ve diğer sakinlerin şehirde büyük zorluklarla yaşadığını sıkça vurgulayan Mamdani, somut sorunlara değinerek kısa sürede büyük bir popülerliğe kavuştu. Videolarında şehir ve şehir sakinlerinin kolektif dertlerine odaklanıp organik bir ambiyans yaratarak sahici bir kampanyayla alışılageldik siyaset jargonunun oldukça dışında bir profil çizdi.&nbsp;<ul fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; box-sizing: border-box;"><li dir="ltr" fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Ancak tabii bu yükselişin salt "marketing" ile anlatılması yeterli değil. Bir sosyalist olarak kendisinin de sık sık atıf yaptığı örgütlü mücadele pratiği, siyasi kampanyası boyunca arkasında büyük bir güç olarak durdu.</li></ul>Mamdani’nin Filistin meselesine yaklaşımı&nbsp;da siyasetinde belirleyici bir rol oynadı. 6 Ekim’den bu yana İsrail’in Filistin’de sürdürdüğü soykırım savaşı, ABD’de büyük toplumsal hareketlere neden oluyordu. ABD üniversitelerinde yükselen dalga sokaklara taşmış; üniversite yönetimlerinin ve polisin sert karşılıklarına rağmen giderek daha fazla büyümüştü. Karşısındaki iki aday da seçimi kazanmaları hâlinde İsrail’i ziyaret edeceklerini ve Netanyahu’nun tamamen arkasında olduklarını belirtirken Mamdani, geri adım atmadan Netanyahu’nun New York’a gelmesi hâlinde onu tutuklayacağını ifade etti.&nbsp;<ul fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; box-sizing: border-box;"><li data-pm-slice="1 1 []" fr-original-style="text-align: left;" style="text-align: left; box-sizing: border-box;">Geçmişte, Joe Biden hükümetinin İsrail’e yaptığı yardımları protesto etmek için açlık grevine giden ve 6 Ekim’in çok öncesinden beri Filistin mücadelesinin içinde olan Mamdani, Filistin’de yaşananları net bir şekilde “soykırım” olarak tanımladı ve büyük suçlamalara rağmen yuvarlak ifadelere başvurmadan bu duruşunu savundu.</li></ul>Neoliberal programın eşitsizlikleri derinleştiren ve giderek sürdürülemez hale getiren doğası ile teknokratların eliyle sonlandırılan liberal demokrasinin karanlık ikliminde, elbette Mamdani’nin yükselişini hoşnutsuzlukla karşılayanlar da var. Trump, yaptığı açıklamada Mamdani’ye dair şunları söyledi:&nbsp;<blockquote fr-original-style="color: rgb(9, 9, 9);" style="color: rgb(9, 9, 9); margin: 0px 0px 1em; border-left: 2px solid rgb(94, 53, 177); padding-left: 5px; box-sizing: border-box;">“Komünist bir manyak, çirkin, sesi gıcık, salak, bütün salaklar onu destekliyor.”&nbsp;</blockquote>Yani Mamdani, 4 Kasım’daki seçimlerde sadece adı büyük yolsuzluklarla anılan mevcut başkan Eric Adams’a değil, Trump'ın da içinde olduğu milyarderler koalisyonuna karşı da yarışacak. Nitekim hedge fund milyarderi Bill Ackman sonuçların belli olmasının ardından kendisinin ve zengin ortaklarının Mamdani’yi yenecek herhangi bir aday için “yüz milyonlarca dolar” akıtmaya hazır olduğunu <a fr-original-style="" href="https://x.com/BillAckman/status/1938094628034506984" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">söyledi.</a><img src="https://images.aposto.com/2025/5/4/1750968688875.png" style="display: block; vertical-align: top; margin: 5px auto; text-align: center; width: 100%; max-width: 550px; border-style: none; position: relative; cursor: pointer; padding: 0px 1px; box-sizing: border-box;" width="550" ratio="1.17" fr-original-style="display: block; vertical-align: top; margin: 5px auto; text-align: center; width: 100%; max-width: 550px;" fr-original-class="fr-draggable">Kasım'daki seçim sonucu ne olursa olsun Mamdani’nin adaylığa giden zaferi, halktan uzaklaşmış, profesyonel bir zemine indirgenmiş ve vaatler yerine rasyonel bir idare mekanizmasına dönüşmüş siyaset anlayışında bir çatlak açıldığını gösteriyor.&nbsp;Küresel bir krizin ağır gerçekliğiyle beraber giderek oligarkların oyun alanına dönüşen bir siyaset yerine, halkın gerçek dertlerinin ve kamusal yararın sahneye davet edildiği bir hikayeye şahit oluyoruz. Üstelik Mamdani, bunu felaket senaryoları, komplo teorileri ve şimdinin içine sıkışmış bir siyaset anlayışıyla değil, umudu ve ortak geleceği içinde barındıran bir politik ufukla başardı. Zaferin ardından kendisinin de söylediği gibi:&nbsp;<blockquote fr-original-style="color: rgb(9, 9, 9);" style="color: rgb(9, 9, 9); margin: 0px 0px 1em; border-left: 2px solid rgb(94, 53, 177); padding-left: 5px; box-sizing: border-box;">“Eğer bu kampanya dünyaya bir şey gösterdiyse o da hayallerimizin gerçeğe dönüşebileceğidir. Hayal kurmak, umut gerektirir. Ve ben umudu düşündüğümde New Yorklulardan oluşturduğumuz eşi benzeri görülmemiş koalisyonu düşünüyorum. Çünkü bu benim zaferim değil. Bu bizim zaferimiz.”</blockquote>

33 yaşındaki New York Eyaleti Temsilciler Meclisi Üyesi Zohran Mamdani'nin New York'un ilk Müslüman sosyalist belediye başkanı adayı olmaya uzanan yolculuğu; halktan uzaklaşmış, profesyonel bir zemine indirgenmiş, bir PR faaliyetine dönüşmüş siyaset anlayışında bir çatlak açıldığını gösteriyor.

Halk siyasete dönüyor: ABD’de Zohran Mamdani’nin zaferi bize ne anlatıyor?

Geçen Pazartesi, İBB Başkanı Ekrem İmamoğlu’nun gözaltına alınmasıyla iktidar, rejimin niteliğini değiştirmeye yönelik girişimiyle yeni bir dönemin kapısını araladı. Tam da bu sırada, belki de kimsenin beklemediği bir hareket doğdu.&nbsp;Muhalefet cephesinin ve halkın sokağı uzun süredir unuttuğu bir dönemde, İstanbul Üniversitesi öğrencilerinin hızlı bir şekilde organize olup yürüyüş kararı alması, meseleyi iktidar ile ana muhalefet arasındaki bir çatışmadan çıkararak bir gençlik hareketine dönüştürdü. Üniversitelerde boykot ve genel grev çağrılarıyla doğru kanallara oynayan gençlik, düzenlediği iki büyük yürüyüşle mücadeleyi Saraçhane sınırlarından çıkarıp sokaklara taşıdı; muhtemelen ana muhalefet partisinin bile beklemediği bir hamle yaptı.Ekrem İmamoğlu’nun gözaltına alınması bir eşik gibi görünse de olup biteni yalnızca bu sekanstan okumak yanıltıcı olabilir. Alandakilerin de aktardığı gibi, gençler içine düştükleri ekonomik kriz, güvencesizlik ve bütün bunları kristalleştiren "geleceksizlik" hissine karşı bir reaksiyon olarak harekete geçti. "Miting" gibi, siyasetin uzun süredir sıkıştırıldığı gösteri biçimlerine yönelik mesafeli yaklaşımlar da bu yeni refleksi açıkça ortaya koyuyor.“Sosyal çürüme” söylemleriyle kuşatılarak pasif bir felaket anlatısına hapsedilen, apolitik olmakla suçlanan ve krizler karşısında sadece duygusal tepki vermeye muktedir olduğu düşünülen bir kuşağı harekete geçiren dinamikleri doğru okumak gerekiyor. Gençlerin üzerinde bir hayalet gibi dolaşan Gezi eylemlerinin faturasının yalnızca o dönemin değil, bugünün gençlerine de kesildiğini unutmamak gerek. 2013’ten bu yana üniversiteler kayyum atamaları ve akademisyen ihraçları ile sistematik bir baskı altına alındı; siyasi örgütlenme pratikleri açık bir saldırıya maruz kaldı; dayanışma ağlarının zayıfladığı ve giderek atomizasyonun hâkim olduğu bir toplumsal denklem hüküm sürmeye başladı.Ancak tüm bunlara rağmen, alışık olmadığımız bir şekilde Saraçhane’deki otobüsün üstüne çıkan gençler, daha ilk günden “genel grev ve genel boykot” çağrısıyla ne kadar kararlı olduklarını ortaya koydular."Döviz hazırlayın" çağrısına "Dolar mı sallayacağız?" diye yanıt veren bir kuşağın, kısa sürede sokakta kendi yolunu çizme mücadelesine girişmesinin temelinde "geleceksizlik" yatıyor. Barınmadan beslenmeye, en temel ihtiyaçlarını bile karşılamakta zorlanan ve uzun süredir çoklu krizler ortamında yaşayan gençler, uzun bir sessizliğin ardından başka bir ihtimali var etmek için harekete geçti.Aposto’da Ayça Örer’in yazdığı “<a fr-original-style="" href="https://aposto.com/s/sarachanenin-flamasizlari-neden-alandalar" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">Saraçhane’nin flamasızları: Neden alandalar?</a>” başlıklı yazıda 19 yaşındaki Samet’in anlattıkları çokça paylaşıldı:<blockquote fr-original-style="color: rgb(9, 9, 9);" style="color: rgb(9, 9, 9); margin: 0px 0px 1em; border-left: 2px solid rgb(94, 53, 177); padding-left: 5px; box-sizing: border-box;">“Ne yapmışım ben? Yurtta yer bulamamışım, öğrenci evinde iki arkadaşımla aynı odayı paylaşırsam ancak kalabiliyorum, sabah akşam poğaça makarna yemekten kabız olmuşum, babam bana ayda 10 bin lira gönderirse onlar memlekette darboğaza giriyor, mezun olunca yüzbinlerce işsizden biriyim, fotokopicide aylığı 18 bin liraya sabah 8’den akşam 8’e kadar fotokopi çekiyorum.”</blockquote>Burada, gençliğin artık gündüz düşleri kurmayı öğrendiğini söyleyebiliriz. İyimserliğin filozofu olarak anılan Ernst Bloch, Umut İlkesi kitabında şöyle der:&nbsp;<blockquote fr-original-style="color: rgb(9, 9, 9);" style="color: rgb(9, 9, 9); margin: 0px 0px 1em; border-left: 2px solid rgb(94, 53, 177); padding-left: 5px; box-sizing: border-box;">“Ekonomik olarak aydınlanmış açlıktan, bugün, insanın ezilmiş ve yitik bir varlık olduğu bütün koşulları aşmaya dönük bir kararlılık doğuyor.”</blockquote>Bloch’a göre insanı belirleyen temel güdü açlıktır. Bu açlık, hem maddi hem de manevi bir boyuta sahiptir ve insanı henüz bilincine varmadığı, mevcut da olmayan yeni ihtimallere doğru sürükler. Bu ihtimaller ise onu, dağınık gündüz düşlerine doğru yola çıkarır.Uzun süredir her türlü ütopya tasavvuru askıya alınan, alternatifsizliğe sıkıştırılan, her şeyin ezeli ve ebedi olduğu yönündeki kabulle hareketsiz bırakılan gençlik, artık&nbsp;maddi ve manevi açlığını harekete geçirerek yeniden daha iyisini düşlemeye başladı. Şimdi ise sırada, bu gündüz düşlerini olabildiğince somut bir zemine çekme süreci var.Toplumsal hareketler, hızlı yükseliş ve düşüşlerle ilerleyen, zamanın başka türlü aktığı bir çerçeve sunar. Bu dalgalanmalarda umut ile umutsuzluk, zafer ile yenilgi arasında savrulmadan, uzun vadeli ihtimalleri düşünmek kritik bir önem taşır. Ancak bu sayede, maddi ve manevi açlığımızın bizi sürüklediği gündüz düşlerini daha uzun soluklu ve sağlıklı bir şekilde görebiliriz. Bunun için, yoksulluk ve geleceksizlik gibi temel sorunların odaktan çıkmasına izin vermemek; bu sorunlar etrafında örülen dayanışma ağlarını daha da güçlendirmek gerekiyor.İçinde bulunduğu ekonomik ve toplumsal koşullara, polis şiddetine ve yoğun baskıya rağmen itiraz eden gençlerin maddi ve manevi açlığı, başka bir gerçeğe de kapı aralıyor. David Graeber’ın söylediği gibi:&nbsp;<blockquote fr-original-style="" style="margin: 0px 0px 1em; border-left: 2px solid rgb(94, 53, 177); padding-left: 5px; box-sizing: border-box;">“Dünyanın nihai gizli gerçeği, bizim yarattığımız ve kolayca farklı şekilde yaratabileceğimiz bir şey olduğudur.”</blockquote>Bu kavrayış, uzun süren alternatifsizlik ve çaresizlik döngüsünün kırılmasında büyük bir pay sahibi olacaktır.

Her sabah 06.30'da 5 dakikalık gündem özeti e-posta kutunda. Piyasalar, ekonomi, iş dünyası, politika, teknoloji ve hafta sonu ekleri; kısa, yalın, öz bir şekilde.

5 dakikada gündeme hakim ol.

Aposto Gündem

Uzun süredir her türlü ütopya tasavvuru askıya alınan, alternatifsizliğe sıkıştırılan, her şeyin ezeli ve ebedi olduğu yönündeki kabulle hareketsiz bırakılan gençlik, artık maddi ve manevi açlığını harekete geçirerek yeniden daha iyisini düşlemeye başladı. Şimdi ise sırada, bu gündüz düşlerini olabildiğince somut bir zemine çekme süreci var.

Gençliğin gündüz düşleri: Geleceksizliğe öfke nasıl başka ihtimalleri doğurur?

Son yıllarda Türkiye’de felaketler benzer bir örüntüyü takip ediyor. Önce rakamları görüyoruz. Felaketin bilançosunu ifade eden bu sayılar, bize dehşetin boyutunu göstermesi açısından çarpıcı geliyor. Bu sayede felaketin niceliğini “ölçmüş” oluyor, yaşananlara duygular atlasında bir yer beğenmek üzere ilk adımlarımızı atıyoruz.Ardından ayrıntılar gelmeye başlıyor. Felaketin arkasındaki klasikleşmiş ve kimseyi de pek şaşırtmayan ihmaller, suçu birbirine atan yetkililer sahneye çıkıyor. Arka planda kayıpların yüzleri ve isimleri akarken onların ölümüne sebep olanın ihmallere göz yuman, yakınlarını kayıran hangi isimler olduğu konuşuluyor.Felaketin etkisi henüz hâlâ yakıcıyken yeni bir aşamaya geçiyoruz. Yetkililer, oldukça hüzünlü bir ifadeyle kameraların karşısına geçip bize yalnızca onların doğrusunu aktarabileceği "gerçekleri" beklememizi salık veriyorlar. Ve hemen ardından zaten güç bela ulaşabildiğimiz haberlerle aramıza bir set çekiliyor.&nbsp;Hızla verilen yayın yasağı kararlarıyla dezenformasyonla birlikte bilmemiz gereken ayrıntılar üzerinde de bir denetim sağlanıyor.Peki bu yayın yasağı sırasında "uzman görüşleri, her türlü yorum, mağdur yakınlarıyla röportaj ve eleştiri"nin sesi kısılırken bu sessizliğe herkes dahil oluyor mu? Tabii ki hayır. Olayın esas sorumluları kenara çekilirken bir yandan da konuyu muğlaklaştıran, okları başka yöne çeviren örnekler peyda oluyor. Mesela arkasında yazanların ne yüzünü ne ismini bildiğimiz "haber hesapları" bir anda yanan otelin yanındaki pistte kayak yapmaya devam eden insanların görüntülerini servis etmeye başlıyorlar. Böylece asıl sorumlular zaman kazanmak için köşelerine çekildikleri anda spot ışıkları felakette hiçbir sorumluluğu olmayan insanlara dönüyor.&nbsp;<ul fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; box-sizing: border-box;"><li dir="ltr" fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Konu yapısal, kutuplaştırıcı ve en keskin yerlerinden, muğlak ve ahlaki bir zemine doğru çekiliyor. Neredeyse herkesin suçlu olduğu ve dolayısıyla kimsenin sorumlu olmadığı bir felaket anlatısıyla karşı karşıya geliyoruz.</li></ul>Bu sırada asıl sorumlunun kim olduğuna yönelik bir “bürokratik muğlaklık” da devam ediyor. Hangi birimin, hangi ismin sorumlu olduğunu anlamak için açıklamaları bekliyoruz. Açıklamalar da bu sırada artık adeta bir şirketin "kriz yönetim" diline evriliyor. Zaman geçtikçe, bir felaketin üzerine yenileri eklendikçe sorumlu, onu bulamayacağımız, yüz yüze gelemeyeceğimiz, nihayetinde adını bile anamayacağımız bir sis bulutunun arkasında kayboluyor. Öfkemiz bir eyleme dönüşmeden, eylem değişime giden yolu açmadan "idare ediliyor."Bu sessizlik ve muğlaklık anlarında felaketin boyutlarının da katman katman açıldığına şahitlik ediyoruz. Hayatını kaybedenlerin sayısı, saat saat artıyor; skandallar art arda ekleniyor. Zamana yayılan felaket, sindirebileceğimiz dozlara bölünüyor. Parçalara ayrıldıkça üzerine eklenen yeni gündem kalabalığının arkasında kaybolmak için gün sayıyor.&nbsp;Ve nihayet unutuluşun kaçınılmaz yazgısı&nbsp;devreye giriyor. Yarım kalan hikayeler ve basit ihmaller sonucu yitip giden hayatlar, başka gündemlerin ve ajandaların gölgesinde kayboluyor. Kimsenin hesap vermediği bir başka infiali daha arkamızda bırakıyoruz.Bırakıyor muyuz? Hakkıyla hesaplaşmadığımız tüm bu felaketlerin hayaletleri peşimizi bırakıyor mu gerçekten? Bıkkınlığa, asla bir şeylerin değişmeyeceğine dair karamsarlığa sığınmak, bizi bir sonraki felaket karşısında daha da savunmasız bırakan psikolojik bir çukura mı sürüklüyor yoksa?&nbsp;Aynı döngünün içine hapsolmuş bir toplumun biçtiği kurban rolünden çıkmak zorundayız. Zira her seferinde başka bir endişeyle çıktığımız, yapısal nedenlerin yeterince konuşulmadığı, sorumluların bir halkla ilişkiler faaliyetine çevirdiği ve nihayetinde hakkıyla sonu getirilemeyen her facia, daha da savunmasız durumda kendi köşemize çekildiğimiz "sıradanlaştırılmış bir kriz" hâlinin ortasında bırakıyor bizi.

Her seferinde başka bir endişeyle çıktığımız, yapısal nedenlerin yeterince konuşulmadığı, sorumluların bir halkla ilişkiler faaliyetine çevirdiği ve nihayetinde hakkıyla sonu getirilemeyen her facia, daha da savunmasız durumda kendi köşemize çekildiğimiz "sıradanlaştırılmış bir kriz" hâlinin ortasında bırakıyor bizi.

Türkiye’nin sonsuz döngüsü: Bir felaketin anatomisi

Yeni yıla girerken "2025 Türkiye için neye benziyor?" diye soracak olsalar Jan Matejko’nun Stańczyk adlı tablosunda resmettiği, sarayda hüzünlü biçimde oturan soytarıyı gösterirdim. Bir yandan her geçen gün yoğunlaşan gündemin ağırlığından melankoliye hapsolmuş, öte taraftan da her türlü kitlesel tüketim ve şenlik koşturmacasından geri duramayıp yorgun düşmüş bir ruh hâlinden bahsediyorum.Gündemin geriye dönük kaba bir muhasebesi yapıldığında ortaya çıkacak bir tablo bu. Geleceğe dair beklentilerimizi dile getirdiğimizde–dünyanın gidişatı ile kişisel gündemimiz arasındaki ayrımın giderek kapandığı bir dönemde politik ve sosyal gelişmelerden kaçabilme lüksüne sahip olan küçük bir azınlığın dışında–çoğumuz için geleceğin parlak olduğunu söylemek büyük bir kandırmaca olur.<h2 dir="ltr" fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Tarihin sonu?</h2>1980’lerin sonuna doğru Margaret Thatcher’ın "Başka alternatif yok" söyleminin ortalığı kasıp kavurduğu ve Sovyetler Birliği’nin yıkılışıyla Soğuk Savaş'ın sona erdiği dönemde liberal entelektüeller “tarihin sonunu”&nbsp;ilan etmişti.&nbsp;Yeryüzünde büyük anlatıların ölümü duyurulmuş, kapitalist formasyon artık önünde onu dizginleyecek herhangi bir alternatif ihtimali olmaksızın hâkim güç hâline gelmişti. İnsanlığın kan, gözyaşı ve büyük savaşlarla katettiği “ilerleme” yolculuğu, nihai uğrağına varmıştı. Artık sırada insanlığın baş etmesi gereken kasvetli bir sıkıntı duygusu&nbsp;vardı. Ancak sonunun geldiği söylenen tarih, kısa süre içerisinde büyük krizler ve yeni savaşlarla gömülmeye fırsat bulmadan dirilecekti.Tarih, her ne kadar hareket etmeye devam etse de insanlık, içine düştüğü "son" duygusuyla boğuşmayı sürdürüyor. Yeninin ufukta görünmediği, sosyal, ekonomik ve kültürel olarak geleceksizliğin baskın olduğu bir ahvalin içindeyiz.Durmadan üzerimize fırlatılan kıyamet anlatılarından savaşlara, ekonomik buhranlardan deneyim krizinin insanlığı sürüklediği hedonist nihilizme kadar başlangıcını tam kestiremediğimiz, muhtemel sonunu da göremediğimiz bir "şimdi"nin içinde hareket ediyoruz. Bir "son" duygusu var ama ufukta bu sona dair belirgin işaretler yok.&nbsp;<h2 dir="ltr" fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Krizin sıradanlığı</h2>Laurent Berlant’ın Zalim İyimserlik adlı kitabında bahsettiği “krizin sıradanlığı” kavramı, içinde yaşadığımız kültürel uğrağı oldukça iyi ifade ediyor. Berlant'a göre artık ekonomik ve toplumsal krizler istisnai bir durum değil, gündelik hayatın doğal akışının yerleşmiş bir parçası. Artık şiddetli, çağ açıp çağ kapatan, toplumsal yapıyı tümden dönüştüren köklü krizler yerine, gündelik hayatımızın her noktasına sinmiş, bir şekilde yönetmek zorunda olduğumuz krizin sıradanlığı var.Bu sürekli kriz hâlinin beklenen sonu ve doğal olarak yeni başlangıçları ertelediğini söyleyebiliriz. Zaman sanki bu çağın özelinde çizgisel bir zeminde ilerlemek yerine, döngüsel bir hareketle bizi kıpırdayamadığımız bir bugünün içine sıkıştırmış gibi duruyor. Türkiye’nin mevcut hâline ve kolektif reaksiyonlarına bakınca bu sıkışmışlığı az çok görebiliyoruz.Korkunç bir manipülasyonla gündeme sokulan köpek katliamı yasası, herkesin kısa süreli bir şoka uğratan yenidoğan bebek skandalı, dehşetle karşılanan kadın cinayetleri ve artık iktidarın çok da saklamaya gerek duymadığı çeşitli hukuksuzluklar gibi ağır gündemlere yönelik kolektif tepkiler ise duygusal reaksiyonlar ve anlık öfkelerle karşılandı; çoğunlukla çaresizlik hissiyle sönümlendi.&nbsp;Hâl böyle olunca&nbsp;“Bu nesil neler gördü” yakınmasıyla sonuçlanan bir bıkkınlık ifadesinin hâkim olduğu,&nbsp;“yitik nesil” anlatısının sürekli dile getirildiği bir kültürel hava baskın hâle geldi. Çoğunlukla gündemin ağırlığı karşısında eylemsiz ve çaresiz kalmanın getirdiği dipsiz bir melankoliyle veya tamamen iç dünyaya kapanmayla sonuçlanan bir süreç işliyor.&nbsp;Burada “dünyaya bir kere gelmenin” meşruiyetiyle kafayı çevirmek, görmezden gelmek ve hazcı bir nihilizmle hareket etmek, bir başa çıkma mekanizması olarak beliriyor.<h2 dir="ltr" fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Kötümserlik tuzağı</h2>Kısa bir muhasebe yaparak genel resme baktığımızda en azından kolektif olarak geleceğe dair iyimser olmak için pek bir sebep yok gibi duruyor. Bu en azından hâlâ kayıtsız kalmayı seçmemiş insanların uzun süredir içinde bulundukları melankolinin pekişeceğini&nbsp;gösteriyor.&nbsp;Fakat burada melankolinin oynadığı role dair birkaç söz söyleyebiliriz. Fransız filozof Jacques Rancière, melankolinin kendi güçsüzlüğünden beslendiğini söyler ve ekler:&nbsp;<blockquote fr-original-style="color: rgb(9, 9, 9);" style="color: rgb(9, 9, 9); margin: 0px 0px 1em; border-left: 2px solid rgb(94, 53, 177); padding-left: 5px; box-sizing: border-box;">“Sistemin eleştirel yorumunun bizzat sistemin bir parçasına dönüştüğü bu dünyaya ‘küskün gözlerle bakan berrak zihin’ konumunu kendine ayırmak yeter ona.”&nbsp;</blockquote>Burada hiçbir şeyin değişmeyeceğine, ufukta bizi yalnızca bir felaketin beklediğine ve eninde sonunda içinde bulunduğumuz krizin çarkları arasında ezileceğimizi ileri süren kötümser bakışın da mevcut ahvali yeniden üreten bir pozisyonu işgal ettiğini söyleyebiliriz.&nbsp;Evet, iyimser bakmak her ne kadar bir kandırmaca olsa da mutlak kötümserliğin de başka bir tuzak olduğunu belirtmekte fayda var.&nbsp;<h2 dir="ltr" fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Yalnızlık salgını</h2>Alain Badiou, dünyanın 2000’lere girdiği bir dönemde yazdığı Yüzyıl adlı kitabında "Yapay bir bireyciliğin tahakkümü altındayız" diyordu. Bu denklemde yalnızca parayla ilişki, ekonomik ve toplumsal başarıyla ilişki ve cinsellikle ilişki olmak üzere “üç ilişki”nin ilgiye layık olduğunu belirtiyordu. Bu özne, “eşyanın doğası” altında ezilen ve “dünyayı ciddi felaketlere bırakmak hariç” son derece ihtiyatlı olması gerektiği yönünde bir dayatmayla hayatını sürdüren bir özneydi.Aradan geçen 25 yılda bu resim daha radikalleşti. Mutlak kötümserliğin ve gündemin ağırlığı altında ezilen bu ihtiyatlı öznenin kolektif her türlü bağdan yoksun olduğu bu resim, ona korumak bir tarafa insandaki en temel arzulardan birinin, yani işitilme arzusunun dahi karşılıksız kalmasıyla sonuçlandı.Bugün her yerde konuşulan&nbsp;yalnızlık salgının başlıca nedenlerinden biri bu. Bıkkınlık ve küskünlükle dünyaya bakan melankolik özne, kendi dünyasına kapanarak korunmaya çalışsa bile, bahsi geçen üç ilişki biçiminin döngüsünden de mağlup ve yorgun bir şekilde çıktı.&nbsp;Yeni bir yıl her seferinde başka bir milat beklentisiyle geliyor. Bir taraftan her şeyin sonunun ilan edildiği, öbür taraftan bir sona ulaşamadığımız bir denklemde, arzulanan bir kırılma için en azından nominal bir eşik sunuyor.&nbsp;<h2 dir="ltr" fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Coşkulu bir arzuya duyulan ihtiyaç</h2>İtalyan Marksist Antonio Gramsci, “Muntazam bakiyesi, ödenmemiş borçları ve yeni yönetim bütçesiyle hayatı ve insan ruhunu ticari bir kaygıya dönüştüren sabit vadeli hesaplar gibi kapanan yılbaşlarından nefret ediyorum” diyordu.Ancak onun yaşadığı 20. yüzyıl, başka ihtimallerin çok daha yakın olduğu bir dönemdi. İçinde bulunduğumuz on yılın tam ortasına giriş yaparken bu zor zamanlarda çatlaklara ve kırılmalara hiç olmadığı kadar ihtiyacımız var.&nbsp;En azından üstümüze sinen son duygusunun ağırlığından ve geçmişin hareketsiz bırakan kalıntılarından sıyrıldığımız bir ihtimaller dünyasını daha coşkulu şekilde arzulayabilmek yeni bir başlangıç olabilir. Bunun için de gevşeyen kolektif bağları yeniden tesis edecek farklı imkanlar yaratmak gerekiyor.

Sürekli bir kriz hâlinin beklenen bir sonu ve yeni başlangıçları ertelediği Türkiye için 2025 neye benziyor? Küçük bir azınlık dışında, çoğumuz için geleceğin parlak olduğunu söylemek büyük bir kandırmaca olur.

Sonlardan bir son beğenmek: Yeni yıla nasıl gireceğiz?

Son dönemde yarım kalan kitaplar, sonu getirilemeyen filmler, okunmamış PDF yığınları arasında kaybolmuş sayısız kültürel ürünle ilgili şikayetler giderek daha sık dile getiriliyor. Kalın kitaplar ve uzun filmler giderek daha fazla göz korkuturken, çoğunun yarıda bırakıldığını ya da tam anlamıyla sindirilmediğini görüyoruz. Bir anlamda her şeyin ulaşılabilir olması paradoksal bir şekilde bu seçeneklerin arasında kaybolmamıza neden oluyor. Platformlardan durmadan üstümüze fırlatılan yeni filmler, müzikler ve kitaplar arasında çok hızlı geçiş yapabiliyor, tatmin duygusuna ulaşabilmek için sınırsız bir seçenek havuzu içinde debeleniyoruz. Sonuç olarak, kendimizi bir tür tatminsizlik krizinin tam ortasında buluyoruz.<h2 dir="ltr" fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">‘Dozlara ayrılmış kültür’</h2>Chris Crawford “Dozlara Ayrılmış Kültür” başlıklı yazısında, pek çok insanın artık bütünüyle bir kitabı okuyamadıklarını ya da bir filmi izleyemediklerini itiraf ettiklerini <a fr-original-style="" href="https://damagemag.com/2020/09/03/dosing-culture-part-one/" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">söylüyor</a>. Ona göre bunun sebebi, içeriği sürekli küçük dozlarla almaya alışmış olmak.&nbsp;Video formu giderek kısalıp 1 dakikalık bir formun içine hapsoldu; kitap okumak yerine internet ortamında hap bilgiler vadeden uzmanların ağzından çıkan enformasyon parçaları daha fazla değer görür oldu. Bu geniş seçenek havuzunda anlık tatminlerin çekiciliği, içeriği sindirmeden hızla bir başkasına geçmemize yol açıyor.&nbsp;Crawford, kültürün bize artık sonsuz bir akışta olduğunu söylüyor. Böylece kendimizi birini sindirmeden diğerini tüketmeye geçtiğimiz bir denklemin içinde buluyoruz. Bu sürecin zahmetinin iyice ortadan kaldırılması için de içerikler giderek daha pürüzsüz, katı ve dokusuz hâle geliyor. Sosyal medya şirketlerinin de desteğiyle internetin kaydırmalı videolara hapsolması belki de bu sürecin geldiği en radikal boyutlardan biri olarak görülebilir.&nbsp;Bir konuyu iki kutupla değerlendirerek zihnin işlemesini sağlayan özümseme sürecini kaybedişimizi&nbsp;şöyle anlatıyor Crawford:<blockquote fr-original-style="color: rgb(9, 9, 9); border-color: rgb(255, 225, 68); border-width: 4px; font-style: italic; padding-left: 10px;" style="color: rgb(9, 9, 9); border-color: rgb(255, 225, 68); border-width: 4px; font-style: italic; padding-left: 10px; margin: 0px 0px 1em; border-left-style: solid; box-sizing: border-box;">“Bir eserin anlamını yakalamak, olaylar arasında ileri geri düşünmeyi ve parçaları zaman içinde zihinde tutmayı gerektirir. Bu giderek daha da zorlaşıyor.”</blockquote>Burada bir parantez açarak Lawrence Grossberg’in günümüzde baskın bir duygulanım biçimini ifade eden “<a fr-original-style="" href="https://www.plutobooks.com/9781786802705/under-the-cover-of-chaos/" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">hiperenflasyon</a>” kavramına değinmekte yarar var. Grossberg’e göre bir çeşit duygusal abartı durumunu ifade eden hiperenflasyon, bir şeyin konuşulmaya değer olması için ya en iyisi ya da en kötüsü olması gerektiği yönündeki örtük kabulle işliyor.&nbsp;Her şey "en iyi film," "en iyi araba," "en iyi müzik," "çoksatar" olmak zorunda. Yani her konunun sonuna ünlemler koyularak tartışıldığı bir kültürel durumdan bahsediyoruz. Gündelik hayatımızda bir konunun fark edilmesi ya da politik bir meselenin dikkat çekmesi için genellikle o konuda dehşet uyandıran bir infialin ortaya çıkması gerekiyor. Sosyal medyanın yapısal olarak pekiştirdiği bu durumda, tartışılan konuya dair yorumların da karşı durulamaz şekilde köktenci ve iddialı şekillerde sunulması, enine boyuna tüketildikten sonra kenara atılması gerekiyor. Grossberg’e göre:&nbsp;<blockquote fr-original-style="color: rgb(9, 9, 9); border-color: rgb(255, 225, 68); border-width: 4px; font-style: italic; padding-left: 10px;" style="color: rgb(9, 9, 9); border-color: rgb(255, 225, 68); border-width: 4px; font-style: italic; padding-left: 10px; margin: 0px 0px 1em; border-left-style: solid; box-sizing: border-box;">“Her iddia tartışılmaz bir gerçek hâline geliyor çünkü bir anlık şüphe ya da alçakgönüllülük bile başarısızlık riskine ve daha da kötüsü, utanca kapı aralıyor.”&nbsp;</blockquote>Burada da bir konunun ya da kültürel ürünün içselleştirilmekten ziyade, tamamen duygusal reaksiyonlarla hızla tüketilip bir kenara atıldığı benzer bir döngüyle karşılaşıyoruz. Bu duygusal tepkilerde de bir tatminsizlik krizinin izlerini görmek mümkün.<h2 dir="ltr" fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Depresif haz</h2>Dozlara ayrılmış kültürün ve bunun yarattığı tatminsizlik hissinin başka çıktılarını da görmek mümkün. İnsanların odaklanma güçlüğü, bir filmi ya da kitabı tamamlayamama, herhangi bir konuda derinleşememe ve ekran karşısında sürekli bir uyuşukluk hâliyle ilgili şikayetlerini duyuyoruz. Öte yandan, muhtemelen tarihte hiç olmadığı kadar çok sayıda tüketilebilir haz parçacığı mevcut. Ancak bunlardan tatmin olmak bir tarafa, seçenekler arasında hedefini kaybetmiş ve bitap bir şekilde geziniyoruz.Kültürel teorisyen Mark Fisher, bu durumu "depresif haz" diyerek <a fr-original-style="" href="http://habituskitap.com/kitaplarimiz/kapitalist-gercekcilik-baska-alternatif-yok-mu/?utm_source=aposto" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">kavramsallaştırıyor.&nbsp;</a>Karşılaştığı genç öğrencilerin birçoğunun buna kapıldığını belirten Fisher, depresyonun aslında bir çeşit haz yitimi olarak nitelendirildiğini ancak içinde bulunduğumuz yeni durumda depresif hazzın baskın olduğunu belirtiyor:<blockquote fr-original-style="color: rgb(9, 9, 9); border-color: rgb(255, 225, 68); border-width: 4px; font-style: italic; padding-left: 10px;" style="color: rgb(9, 9, 9); border-color: rgb(255, 225, 68); border-width: 4px; font-style: italic; padding-left: 10px; margin: 0px 0px 1em; border-left-style: solid; box-sizing: border-box;">“Sıkılmak düpedüz mesaj atmanın iletişime dayalı duyumsal-uyarıcı matrisinden, YouTube’dan ve fastfood’dan uzak kalma anlamına geliyor; bir anlığına bunlar kısıtlanırsa, kesintisiz yapay haz akışı talebi baş­lıyor.”</blockquote> <ul fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; box-sizing: border-box;"><li dir="ltr" fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Ona göre depresif haz “Zevk alma yetersizliğiyle kalmayıp zevkin peşine düşmek dışında herhangi bir şey yapamamakla da birlikte yürüyor.”&nbsp;</li></ul>Yani sonsuz bir içerik akışı ve iletişim imkanının arasında sıkılmak neredeyse bir günah olarak görülüyor. Böyle olunca sıkılmaktan kaçmak, herhangi bir şeyden zevk almaktan daha öncelikli bir motivasyon hâline geliyor. Fisher’ın deyişiyle “bir şeylerin kaçırılmış olduğu” hissi var ama bu gizemli, eksik eğlencenin ancak zevk ilkesinin ötesinde erişilebileceği anlayışı yok. Yani sadece zevk almanın ötesinde, aslında zihnin de özümseyebileceği bir ilişki kurmak yerine, çabucak tüketeceğimiz ve bir sonrakine hızlıca geçebileceğimiz yeni şeyler arıyoruz. Niteliği ne olursa olsun.Son dönemde her şeyi "deneyimleme" arzusundaki iştahlı talebi, bu depresif haz duygusuyla birlikte okuyabileceğimiz pek çok örnek görüyoruz. Hiç gidilmeyecek yerlere yönelik turistik meraktan farklı yemekler ve mekanlara duyulan aşırı ilgiye kadar uzanan, sonu gelmez bir tüketim arzusunun içinde yaşıyoruz.Bu açıdan Everest’in tepesindeki turistik zincir ile Dubai çikolatası yemek için bekleyenlerin oluşturduğu sıra arasında olgusal bir fark olmadığını söylemek gerekiyor. Her ikisi de günümüzde hedonist nihilizm olarak adlandırabileceğimiz bir döngünün farklı uğrakları olarak değerlendirilebilir. Bu döngü, kriz dönemlerinde çeşitli değerlerden arındırılmış ve politik kayıtsızlığın hâkim olduğu bir iklimde sadece haz parçacıklarını toplamaya güdümlü öznelliğin çıkmazı olarak değerlendirilebilir.&nbsp;<ul fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; box-sizing: border-box;"><li dir="ltr" fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Burada yetişkinliği askıya alınmış, sadece arzularının işaret ettiği yöne doğru hareket eden ve şimdinin içine hapsolmuş bir öznellikten bahsediyoruz.&nbsp;</li></ul>Bu daimi tüketim ve tatminsizlik hâlinin bir başka boyutu ise geç kalmışlık hissinde beliriyor. Tüketim çerçevesinden bir şeyi henüz “deneyimlememiş” olmak ya da hayatın bir noktasında geride kalmış hissetmek de günümüzün başlıca duygu durumlarından. Bu tatminsizlik hâlinin beslediği geç kalmışlık hissi, bir çeşit paniğe sebep olabiliyor.&nbsp;İtalyan düşünür Bifo Berardi’ye&nbsp;göre panik, doğanın sonsuzluğu karşısında kendimizi ezilmiş hissettiğimizde ve dünyanın yarattığı sonu gelmez uyaranları bilincimizde algılayamadığımızda yaşadığımız bir his olarak <a fr-original-style="" href="https://www.metiskitap.com/catalog/book/5485" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">öne çıkıyor</a>. Paniğin kolektif yapısına dikkat çeken Berardi, bu duygunun esas kaynağının sürekli bir aşırı-uyarılmaya ve ağ iletişiminin hiper-hızlı akışına maruz kalınması sonucu ortaya çıktığını ve bir çeşit kolektif depresyona neden olduğunu söylüyor.Tüm bu sürecin sosyal ilişkilerimizi de dönüştüren bir yapısı var. Jonathan Crary, Yeryüzü Yakılıp Yıkılırken adlı çalışmasında giderek “bir yabancıyı, bizim çıkar ve ilgilerimize hitap edecek bir şey sunmayan birilerini dinleme, tahammül göstererek onunla yüz yüze gelme imkanını” kaybettiğimizi söylüyor. Sayısız yoldan gelen dijital rutinler ve haz parçalarının sonsuz akışına kapılırken, bu süreçte edindiğimiz basmakalıp jestlerin sahici iletişim biçimlerinin önüne bir set çektiğini görebiliyoruz.&nbsp;Böylece, yine Crary’nin deyişiyle “birinin sahiden yanında olmanın zorluklarını anlamaktan ya da bir diyaloğun sadece arkadaki bağlar veya arkadaşlık sayesinde değil, başkalarının bilinmezliklerinden de başlayabileceğini kabul etmekten aciz” hâle geliyoruz.&nbsp;

Son dönemde her şeyi "deneyimleme" arzusundaki iştahlı talebi, depresif bir haz duygusuyla birlikte okuyabileceğimiz pek çok örnek görüyoruz. Hiç gidilmeyecek yerlere yönelik turistik meraktan farklı yemekler ve mekanlara duyulan aşırı ilgiye kadar uzanan, sonu gelmez ve tatmin olmaz bir tüketim arzusunun içinde yaşıyoruz.

Tatmin krizi: Nasıl depresif müşterilere dönüştük?

Burak Çevik imzalı Hiçbir Şey Yerinde Değil, Altın Koza Film Festivali’nde “Kadir Beycioğlu Jüri Özel Ödülü”, “En iyi Yönetmen” ve “En İyi Sanat Yönetmeni” ödüllerini aldı. Film henüz vizyona girmeden “Bahçelievler Katliamı”nı konu edineceği için ilgi uyandırmıştı.&nbsp;8 Ekim 1978'de 7 Türkiye İşçi Partili gencin ülkücü militanlarca katledildiği, siyasi tarihimizin hesaplaşılmamış pek çok sayfasından biri olan olayın beyazperdeye ilk kez nasıl aktarılacağı merakla bekleniyordu. Hâl böyleyken katliamın faillerinden Haluk Kırcı’nın da danışmanları arasında olduğu filmin tartışma uyandırması şaşırtıcı da sayılmazdı.Yönetmen Burak Çevik ise film vizyona girmeden önce T24'ten Hazal Özvarış'a verdiği röportajda bu tartışmalara dair pozisyonunu önden belirlemişti: "Filmimi ülkücülere ya da solculara beğendirmekle <a fr-original-style="" href="https://t24.com.tr/yazarlar/hazal-ozvaris/bahcelievler-katliamini-sinemaya-tasiyan-yonetmen-burak-cevik-filmimi-ulkuculere-ya-da-solculara-begendirmekle-ilgilenmiyorum,46506" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">ilgilenmiyorum</a>."&nbsp;<h2 dir="ltr" fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Katliamın gerçekliğini estetik gerekçelerle bükmek</h2>Film, eski bir televizyonun cızırtılı yayınından izlediğimiz bir haber bülteniyle başlıyor. Dönemin şiddet olaylarının aktarıldığı TRT yayınının ardından kamera, silahsız mücadeleyi savunan beş gencin kendi aralarında solun çeşitli fraksiyonlarına yönelik yürüttüğü tartışmalara dönüyor. Bir yandan da içlerinden birinin doğum günü kutlaması üzerinden, bunun bir burjuva âdeti olup olmadığına yönelik naif bir tartışmayı takip ediyoruz. Birbirlerine sürekli olarak "yoldaş" diye hitap eden bu gençler, sol ideolojinin naif ve çocuksu olduğu kadar karikatürize bir temsilini sunuyorlar.Solcu gençlerden birinin sigara almak için dışarıya çıkmasıyla, filmin ikinci yarısına geçiş yapıyoruz. Tam da ortasına gelen bu noktada filmin isminin çıkmasından da anlayacağımız üzere film gerçek anlamda burada başlıyor. Bu noktadan itibaren filmin tek plandan oluşan ikinci yarısı boyunca iki ülkücü militanın eve girerek, silahsız gençleri işkenceyle öldürmesine şahitlik ediyoruz.<img src="https://images.aposto.com/2024/10/5/1730471796991.png" style="display: block; vertical-align: top; margin: 5px auto; text-align: center; width: 100%; max-width: 550px; border-style: none; position: relative; cursor: pointer; padding: 0px 1px; box-sizing: border-box;" width="550" ratio="2.39" fr-original-style="display: block; vertical-align: top; margin: 5px auto; text-align: center; width: 100%; max-width: 550px;" fr-original-class="fr-draggable">Hiçbir Şey Yerinde Değil | Burak ÇevikKatliamın gerçekliğini estetik gerekçelerle büken bu bölüm boyunca, her ne kadar tali yollardan bir bağlam sunulmaya çalışılsa da esasında perdede seyrettiğimiz, bir grup "idealist ve masum" solcu gencin, yine inandığı değerler uğruna birilerini öldürmeyi göze almış "iki sağcı genç" tarafından katledildiği, şiddetin ön planda olduğu bir manzara. Burada manzara ifadesini kullanıyorum çünkü gençlerin katledilmesine giden süreç, ülkücü gencin tiradı ve sahne yerleştirmeleriyle seyirlik bir kompozisyona oturtuluyor. Ağzının içine kağıt sokulmuş ve yüzü masaya dayanmış, kafasını kaldırmasına izin verilmeyen iki solcu gencin arasından memlekete ve davasına dair tiratlar atan heybetli bir sağcı görüyoruz.&nbsp;Birazdan öldüreceği gençleri aşağılarken, onu bu katliama götüren motivasyonu da histerik bir biçimde dile getiriyor. Burada sol-sağ çatışmasında ölen masum insanlara yönelik yine dönemin şiddet havasını izleyiciyle hissettiren başka cümlelere de rastlıyoruz. Kısacası film, cinayeti işleyenlerin politik arka planını ve rejimle ilişkisini göstermeye gerek duymadan, "inandığı değerler uğruna başkalarını öldürmeyi göze alan iki sağcı genç portresi" sunuyor.&nbsp;Şiddetin özellikle tarihsel gerçeklerden uyarlanan anlatılarda oldukça güçlü bir bağlamsızlaştırma aracı olarak kullanıldığını söylemek mümkün. Holokost üzerine çekilen filmler etrafında uzun süredir devam eden tartışmaların geldiği noktada sinema dünyasının Glazer’in The Zone of Interest'ini büyük bir beğeniyle kucaklamasının arkasında da filmin kurbanın uğradığı zulmü, estetik formun dışında tutması vardı. Film her şeyden önce izleyicinin, bu zulme seyirlik bir formda ortak olmasını&nbsp;reddettiği için çok güçlü bir çerçeve sunuyordu.&nbsp;Hiçbir Şey Yerinde Değil ise bunun tam aksi yönde, kurbanların gördüğü şiddeti filmin merkezine oturtuyor. Katledilenlerin dünyası klişelerle ancak bir "ön hikaye" olarak perdeye yansırken, katliamcı büyük tiratları, enerjisi ve motivasyonuyla filmin belkemiğinde duruyor. Hatta ülkücü katillerin diyaloglarında ve hareketlerinde onların da aynı &nbsp;siyasi iklimin kurbanları olduklarına yönelik göndermelere de rastlıyoruz.&nbsp;Bu şiddet sekansları, kurban ve faillerin aynı şiddet döngüsünde eşitlendikleri&nbsp;bir kompozisyon yaratıyor. Böylece film yeni bir politik kanal, düşünsel bir perspektif ya da ilişkisellik açmıyor, aksine varolan nedensellikleri dahi silikleştiren bir noktaya evriliyor. Katliam ve şiddet de böylece modern sinemanın gelişmiş araçlarıyla sunulan seyirlik bir düzleme oturuyor.Filmde özellikle solcu karakterlerin derinliksiz ve tekdüze bir karikatür&nbsp;olarak sunulması da şiddet estetiğinin işlemesini kolaylaştırıyor. "Gauchist", "yoldaş" gibi terimlerin enflasyonu, tartışmaların romantikliği, karşılaştıkları şiddet karşısındaki çaresizlikleri, solcuları dönemin basit birer figüranı ve kurbanı konumuna oturturken katilin konumlanması ve ajite tiradı, sağın o dönemden beri tekrarladığı argümanların bir kere de beyazperdeden kendisini duyurmasına olanak tanıyor.Böylece katledilen insanlarının hikayeleri, dönemin “belirsiz” şiddet sarmalının arkasında “olağan” bir senaryoya indirgeniyor ve izleyenin sorgulamadan kapıldığı seyirlik bir anlatı evreni ortaya çıkıyor. Dolayısıyla film henüz hesabı görülmemiş korkunç bir katliamı ele alarak onu “aşkın” bir sanat anlayışının basit bir çıktısına dönüştürüyor.&nbsp;<img src="https://images.aposto.com/2024/10/5/1730472061564.png" style="display: block; vertical-align: top; margin: 5px auto; text-align: center; width: 100%; max-width: 550px; border-style: none; position: relative; cursor: pointer; padding: 0px 1px; box-sizing: border-box;" width="550" ratio="1.54" fr-original-style="display: block; vertical-align: top; margin: 5px auto; text-align: center; width: 100%; max-width: 550px;" fr-original-class="fr-draggable">Hürriyet gazetesinde katliamın haberiPeki bir katliamın hikayesini kurmacayla dönüştürüp, hikayenin politik mahiyetini belirsizleştiren yönetmenin sorumluluğu nerede başlıyor, nerede bitiyor?&nbsp;8 Ekim 1978'de beşi evde, ikisi ise yolda olmak üzere yedi gencin katledildiğini biliyoruz, ancak filmde estetik nedenlerle dört gencin öldürülmesine şahit oluyoruz. Bu konuda yönetmen, kendisini "bir belgesel çekmediğini" ifade ederek savunuyor. Ancak Türkiye'yi 12 Eylül darbesine götüren yolun en kritik köşe taşlarından olan bu olayın ilk temsilini beyazperdeye uyarlamak yine de belli bir politik ve ahlaki sorumluluk gerektiriyor.Buradaki sorun, gerçeği olduğu gibi aktarmaktan ziyade, tarihsel kurmacanın politik mahiyetinde ortaya çıkıyor. Kurbanlar ile failler arasındaki ilişkileri bir şiddet sarmalının ortasında silikleştiren, tarihsel bağlamından koparan ve 12 Eylül’ün kitleleri hapsettiği apolitizmin kaba bir anlatısını sunan bir hikayeleştirme, bu sorumluluğu almak bir tarafa, tarihsel gerçekliği tabiri caizse “estetiğin mezesine”&nbsp;dönüştürüyor. Yönetmen de zaten röportajlarında konu katliamın politik mahiyetine gelince bu sorumluluğu peşinen reddediyor. Böylece Bahçelievler Katliamı, ortak hafızada kapladığı yerden çıkarılıp pazarlanabilir bir şiddet estetiğinin ilgi çekici bir nesnesine dönüşüyor.&nbsp;<h2 dir="ltr" fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Gerçeğe dönersek...</h2>Her şeyden önce Türkiye’de siyasi iklim, halen 12 Eylül'ün izlerini taşıyor. 1980 darbesinden önceki dönemin ideolojiler uğruna hayatından olan "gençlerin uçarılıkları" ve “kardeşin kardeşi vurduğu” bir kesit olarak aktarılması da bizzat darbecilerin yerleştirdiği&nbsp;ve halen karşılık bulan bir söylem.&nbsp;<img src="https://images.aposto.com/2024/10/5/1730471901990.jpeg" style="display: block; vertical-align: top; margin: 5px auto; text-align: center; width: 100%; max-width: 550px; border-style: none; position: relative; cursor: pointer; padding: 0px 1px; box-sizing: border-box;" width="550" ratio="1.00" fr-original-style="display: block; vertical-align: top; margin: 5px auto; text-align: center; width: 100%; max-width: 550px;" fr-original-class="fr-draggable">Milliyet&nbsp;gazetesinin Kırcı'nın nikahına da değinen, Ağar'la ilgili bir haberi | BBC TürkçeBu söylem aracılığıyla açıkça farklı politik talepleri olan politik gruplar aynı potada eritildi ve geçmişle sahici bir hesaplaşmanın önü kesilerek darbeye ve sonrasındaki döneme meşru bir zemin hazırlandı. Bahçelievler Katliamı’nın faillerinin de içinde olduğu dönemin karanlık isimleri ise adil bir yargılama sürecinden geçmedi, hatta devletin farklı kademelerinde görevlendirildi. Aslında filmde aşırı vurguyla eşitlenerek yansıtıldığı gibi iki farklı kamptan ziyade, devlet destekli paramiliter örgütlerin sahneye çıktığı bir gerçeklik söz konusuydu.Hiçbir Şey Yerinde Değil&nbsp;ise 12 Eylül’ün kendisinden önceki dönemi “şiddet sarmalıyla” eşitleyerek oluşturmaya çalıştığı meşruiyeti besleyen bu çerçeveden çıkamıyor. En azından yönetmenin kurmaca saflarına tutunup kendi estetik dünyasını azade kılmaya çalıştığı gerçek bu.<h2 dir="ltr" fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">DÜZELTME VE TEKZİP</h2>"Sayın yetkili,1 Kasım 2024 tarihinde üyelerinize mail olarak gönderdiğiniz 'Anora, Hiçbir Şey Yerinde Değil' başlıklı mailin içeriğinde yer alan, Enes Köse'nin yazdığı 'Katliamın bağlamsız estetiği: Hiçbir Şey Yerinde Değil' başlıklı yazıda doğru olmayan, kritik bir hata mevcuttur.Filmin danışmanları arasında Haluk Kırcı'nın yer aldığı belirtilmiş olmasına rağmen bu doğru değildir. Bu durum filmin jeneriğinde de sabittir. Filmin iki danışmanı bulunmaktadır. Tanıl Bora ve Naci Emre Boran.Yazıda yer alan: ''Hâl böyleyken katliamın faillerinden Haluk Kırcı’nın da danışmanları arasında olduğu filmin tartışma uyandırması şaşırtıcı da sayılmazdı.''&nbsp;cümlesi kamuoyunu doğru olmayan bir şekilde bilgilendirmiştir. Politik düzlemde tartışılan bir film için bu kritik hatanın filmin yapımcılarına maddi ve manevi zararları olma potansiyeli mevcuttur.Bu nedenle filmin yönetmeni ve yapımcısı olarak, tekzip usulüne uygun olarak, bu maili aldığınız tarihten itibaren 3 iş gün içinde, bu hatanın ve mağduriyetin giderilmesini ve yazının aynı mail listenize (aynı kişilere) tekrardan ve tekzip edilerek iletilmesini talep ediyorum. Bunun yanında ayrıca sitenizde yer alan yazının ve bu yazıyla ilgili sosyal medya gönderilerinizin de da aynı şekilde tekzip edilmesini talep ediyorum.İyi çalışmalar dilerim,<div data-smartmail="gmail_signature" dir="ltr" fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;"><div dir="ltr" fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;"><div dir="ltr" fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;"><div dir="ltr" fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;"><div dir="ltr" fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;"><div dir="ltr" fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;"><div dir="ltr" fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;"><div dir="ltr" fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;"><div dir="ltr" fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">-</div><div dir="ltr" fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Burak Çevik"</div></div></div></div></div></div></div></div></div>

Her hafta müzik, sinema, eğlence ve sanat dünyasından söyleşiler, incelemeler, öneriler, podcast’ler ve keşif notları e-posta kutunda.

Sinema ve müzik evreninden söyleşiler, incelemeler, öneriler, podcast’ler ve keşif notları.

Duende

Yönetmen Burak Çevik, 1980 darbesine giden yolun köşe taşlarından Bahçelievler Katliamı'ndan esinlenen "Hiçbir Şey Yerinde Değil" ile katliamı seyirlik bir kompozisyona oturtuyor. Film, kurban ve faillerin aynı şiddet döngüsünde eşitlendikleri darbe sonrası anlatısının da bir yankısını perdeye aktarıyor.

Katliamın bağlamsız estetiği: Hiçbir Şey Yerinde Değil

Terry Eagleton, Kötülük Üzerine Bir Deneme adlı çalışmasında İngiltere'de 12 yaşındaki iki çocuğun bir bebeği öldürdüğü haberi üzerine bir infialin yaşandığını ve toplumun dehşete sürüklendiğini aktarır. Eagleton’a göre burada asıl şaşırtıcı olan, böyle korkunç olayların daha sık yaşanmamasıdır. Çünkü yetişkinlere ait süper-ego ve ahlaka sahip olmayan çocukların bize bir taraftan benzeyen ama bir taraftan da benzemeyen bir tekinsizlikleri vardır. Ancak burada Eagleton başka bir pencere daha açar.&nbsp;<ul fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; box-sizing: border-box;"><li dir="ltr" fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Ona göre o çocuklara atfedilen kötülükle beraber onları şeytanileştirmek, gerçek nedenleri ve toplumsal koşulları irdelemenin önüne bir set çeker. Çünkü “Bir eyleme kötü demek, onun kavrayışımızın ötesinde olduğunu söylemektir.”</li></ul>Son dönemdeki kadın cinayetleriyle ilgili sürekli önümüze düşen haberler de toplumun her kesiminde bir infiale sebep oluyor. Kadınlar ve çocuklar başta olmak üzere toplumun önemli bir kesiminin kendilerini güvende hissetmediği, geleceğe dair beklentilerin giderek karamsarlaştığı, felaket ve dehşet retoriklerinin baskın olduğu bir denklemin içinde yaşıyoruz. Bu denklemde bazı kavramlar diğerlerine nazaran daha çok kullanılıyor. Bunlardan biri de "sosyal çürüme."<h2 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Herkesin suçlu olduğu yerde kimse suçlu değildir</h2>Her toplumsal infialin ardından refleksif olarak ortaya çıkan bu kavram, fiziksel dünyada canlı bir organizmanın organik bir şekilde yok oluşunu ifade eder. Gündemin dehşeti karşısında ise toplumsal bir çöküşü, geri dönüşsüz bir bozulmanın başlangıcını ve nihai sona çok yakın olduğumuza dair bir yakınmayı ifade edecek şekilde kullanılıyor; sürüklendiğimiz bir felakete karşı uyarma amacını taşıyor.Buna benzer gündemlerde mutlaka bir sokak röportajı dolaşıma giriyor ve orada birisi Türkiye’nin “sosyal çürüme”den muzdarip olduğunu söylüyor. Kapitalin kendini yenileyeceği, ekonomik krizin tali olduğu gibi kolay yanlışlanabilecek argümanlarla örülü bu söylemlerdeki kültürel huysuzluk ifadesi, aslında yakınmayla birlikte geçici bir tatmin duygusu da sağlıyor.&nbsp;<ul fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; box-sizing: border-box;"><li dir="ltr" fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Çünkü bu retorik, mücadele edilmesi gereken maddi, kültürel ve nesnel nedenler yerine, tam olarak sınırını bilmediğimiz, muğlak ve biçimsiz bir kötülük karşısındaki eylemsizliği meşrulaştırıyor.</li></ul>Buradan hareketle “sosyal çürüme” ifadesinin, sorunları ortaya çıkaran koşullarla yüzleşememe, neden-sonuç ilişkilerini görmezden gelme ve yine o sorunları muğlak bir noktada bırakma konforu sağladığı için bu kadar fazla kullanıldığını söylemek mümkün. Örneğin, internet ortamında sistematik kadın düşmanlığı yürütenlerin de bu ifadeye hemen sarılması şaşırtıcı değil. Çünkü “çürüme” ifadesi, kriz anlarında bireysel sorumluluktan kaçmak veya saklanmak için kullanışlı bir dekor işlevi görüyor.&nbsp;Herkesin suçlu olduğu yerde aslında kimse suçlu değildir.Toplumsal dayanışma ağlarının ve alternatif politik yolların silindiği; sorunları ortaya çıkaran koşulların muğlak sınırların arkasındaki karanlığa itildiği bu gibi ifadeler, uzun vadede kayıtsızlığı da besliyor. İnfial dönemlerinde her ne kadar toplumsal bir konsensüs sağlanıp kötümser yargılarla felaket şemsiyesinin altında ortaklaşılsa da kadınlara yönelik çevrimiçi nefret kampanyaları, hak mücadelelerine yönelik “sjw”, “woke” gibi küçümseyici yargılar ve kadın mücadelesine yönelik çeşitli itibarsızlaştırma çabaları, bu dönemlerin ardından tekrar olağan seyrine dönebiliyor.&nbsp;<ul fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; box-sizing: border-box;"><li dir="ltr" fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Zira böylesi kestirme yargılar, kamusal imkanları tamamen kısıtlayıp kıyametvari bir manzara sunduğu için, günün sonunda “çürümeye” atfedilen kötülük harekete geçmeyi ve mücadele etmeyi yararsız kılıyor. </li></ul>“Çürüme” retoriği, aslında hiç varolmamış bir geçmişe yönelik nostaljik özlemlere dokunarak gerçek nedenlerin üstünü örten muhafazakar anlatıyı da besliyor. Böylece gerçek nedenler yerine birtakım ahlaki çıkmazlar öne çıkarak, çözümün hayalî bir geçmişte olduğu fikri yayılıyor.<h2 dir="ltr" fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Henüz çürümemiş hayali bir geçmişin özlemi</h2>Nostalji, geleceksizlik fikrinin yaygınlaşmasında önemli bir rol oynuyor. Henüz “çürümeye” uğramamamış kutsanmış bir geçmişin icadı, yapay bir konfor alanı sağlarken, şimdinin çelişkilerine odaklanmayı da engelliyor.&nbsp;Teorisyen Mark Fisher da benzer bir noktadan hareketle, kültür endüstrisinin bizi gelişimden yoksun bir tekrara bağımlı hâle getirdiğini vurguluyor:&nbsp;<ul fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; box-sizing: border-box;"><li dir="ltr" fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Nostaljiye kapılıyoruz, çünkü şimdinin potansiyeline inancımız yok. Bu inanç eksikliği, felaket ve dünyanın sonu anlatılarını pazarlamanın hiç olmadığı kadar kolay hâle gelmesine neden oluyor.</li></ul>Pazarlanabilir korkular ve kaygılar, uzun erimli bir uyuşukluğu beslerken bizi geleceksiz bir dünya tahayyülünün ortasına bırakıyor ve mücadele etmek için gereken araçları görünmezleştiriyor. Nitekim son yılların en popüler kültürel ürünlerinin “dünyanın sonu” ve “kıyamet” anlatılarına dayanması bu anlamda şaşırtıcı değil. Bu anlatılar da hep bir çeşit çürümeyi, yok oluşu ve yavaş yavaş ilerleyen bir bozulmayı merkeze oturtuyor.&nbsp;Temelsiz bir kötümserlik ve toptancı karamsar yargılar, içinde bulunduğumuz korku ortamını beslerken, infialin ardından iktidarın yarattığı normale de keskin bir dönüş sağlıyor. Esas sorunların kıyısında köşesinde duran yasaklar ve günah keçileri infialin ardından bir çeşit arınma pratiği olarak karşımıza çıkıyor.&nbsp;<ul fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; box-sizing: border-box;"><li dir="ltr" fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Böylece “sosyal çürüme” gibi yargıları bir sonraki infiale kadar çekmeceye kaldırırken hızla kayıtsızlığın bir huzursuzluk yaratmadığı o "normal"e dönüyoruz.&nbsp;</li></ul>Yazının başına dönersek infial zamanlarında ortaya çıkan “sosyal çürüme” ve "kötülük" gibi kategoriler, Eagleton’ın dediği gibi bizi yaşananları kavrayışımızın ve eyleme geçme kapasitemizin ötesine sürüklüyor. Baktığımız yerde gördüğümüz felaketler veya popüler ismiyle çürüme, doğal olarak o durumu kabullendiğimiz bir eylemsizlik hâlini beslemeye yarıyor.&nbsp;Sadece sonuçlarla ilgilendiğimiz ve sonunda “Her şey bitti, buradan dönüş yok, çürüyoruz” gibi toptan yargılarla karşıladığımız bu problemlerin açık nedenleri için mücadele eden birçok insan var. Umutsuzluğu besleyen kötümser yargıların ürettiği apolitizm içinde bu mücadelelerin görünmezleştirilmesi ve kenara itilmesi, içinde bulunduğunuz koşulları da yeniden üretiyor.Çürümüyor, bozulmuyoruz; geri dönüşsüz bir yolda da değiliz. Burada sorulması gereken esas soru şu: Tüm bu felaketin ortasında biz ne yapıyoruz?

“Çürüme” retoriği, aslında hiç varolmamış bir geçmişe yönelik nostaljik özlemlere dokunarak gerçek nedenlerin üstünü örten muhafazakar anlatıyı da besliyor. Böylece gerçek nedenler yerine birtakım ahlaki çıkmazlar öne çıkarak, çözümün hayalî bir geçmişte olduğu fikri yayılıyor.

Ne kutsal bir geçmiş ne hayali bir gelecek: 'Sosyal çürüme' söylemi neyi gizliyor?

Bir zamanlar “Z kuşağı gümbür gümbür geliyor” nidalarıyla karşılanan nesil ne oldu da muhafazakarlaştı? İnternetin çeşitli köşelerinde ortaya çıkan ve saldırgan nihilizm, öfke, acı, hınç ve öz-nefret gibi duyguların baskın olduğunu gördüğümüz bu örüntü, genç erkekliğin yüzlerinden birisi.

Genç erkekliğin sanal krizi: ‘Mariehamn'dan gol bekliyoruz, çünkü böceğiz’

Günümüzde bayramlar 7/24 yoğun bir tempoyla devam eden hayatlarımızda kısa bir devre arası, nefes alınabilecek bir boşluk ve bir süreliğine de olsa köşeye çekilebilecek bir aralık sunuyor. Çoğu insan için tatil konsepti farklılık gösteriyor. İmkanı olanlar, kalabalık ve gürültülü şehirlerden uzaklaşıp şu an "tatil" denilince zihinde beliren deniz, kum ve sahil üçgenine sığınıyor. Kimisi ise memleketine dönüp bu boşluğu daha geleneksel biçimlerde doldurmayı tercih ediyor. Hikayenin bir de mecburiyetten “gidemeyenleri” var.&nbsp;Geride kalanların çoğu, bayramlarda yaşadıkları şehirlerin merkezî veya tarihî noktalarına akın ediyorlar. Sosyal medyada uzaktan çekilen görüntülerle tespit edilen “izdiham” en az birkaç gün tartışılıyor. "İstanbul’un artık yaşanmaz hâle geldiğinden" başlayan yakınmalar, toplu taşımanın ücretsiz olmaması gerektiğine yönelik şikayetlerle devam edip kalabalığa yönelik homurdanmalarla yükseliyor. &nbsp;Bu homurdanmalar, yaşadıkları şehirlerin periferisine itilmiş insanların, şehir merkezlerine ait olmadıklarına, sosyal yapının onları sürüklediği yerlerden çıkmamaları gerektiğine yönelik bir önkabulden hareket ediyor. Hâlihazırda turistlere ayrılmış bir dekorun arkasından kafasını uzatıp çıkıntılık yapan, kentin özenli estetiğini bozan ve steril alanları kirleten tehlikeli bir kalabalık olarak görülüyorlar. Empati duygusu barındırmayan bu tavrı, kolektif olana yönelik nefret ve korku gibi duyguların yanında yoksulluğa yönelik rahatsızlığın bir ifadesi olarak da görmek mümkün.&nbsp;Necmi Erdoğan, Yoksulluk Halleri adlı çalışmasında zenginin imgeleminde yoksulun yaşadığı mekanla ve bedeniyle "sağlıksız, kirli, pis kokulu" addedildiğini ve tamamen izole edilemedikleri durumlarda veya toplumsal karşılaşmalarda "bulaştırılma, kirletilme" korkusunun kendini gösterdiğini söyler. Ona göre “Yoksul madunun grotesk bedeni, yüksek semboliği sarsar ve sınırlara, konumlara, kurallara saygı göstermediği ve özdeşlik, sistem ve düzeni rahatsız ettiği ölçüde tiksinmeye neden olur.”Bu açıdan bayramlarda ücretsiz ulaşımla çeperden merkeze gelen insanlara yönelik rahatsızlık, esasında onların arkasına itildikleri dekorun bir süreliğine de olsa önüne geçmeleri, parçası olmayı "hak etmedikleri" bir resmi kirletmelerinden kaynaklanıyor. Bu anlayışın bir sonucu olarak da ancak ücretsiz ulaşımın olduğu bayram gibi tatil zamanlarında denizi görme fırsatı bulan insanlar, şehrin dışından merkeze gelen “tekinsiz yabancılar” olarak görülüyorlar.&nbsp;Böylesi bir rahatsızlık ve sterillik talebini başka alanlarda da görmek mümkün. Uçakta ağlayan bebekten otobüsteki yaşlılara, hasta, küçük, yaşlı, farklı insanlara karşı çeşitli tahammülsüzlük ifadelerine denk geliyoruz. Gündelik hayatın olağan akışını azıcık da olsa sekteye uğratan bu gibi örnekler yine toplumsal olana duyulan rahatsızlığın semptomları&nbsp;olarak beliriyor.&nbsp;Peki kalabalıkların olmadığı bir şehir deneyimi mümkün mü?&nbsp;The Atlantic’te yayımlanan bir makalede soylulaştırmanın sesinin sessizlik olduğu söyleniyordu. Zenginler, sessiz sakin yerlerde, şehrin bitmez tükenmez gürültüsünden uzakta, korunaklı alanlarda yaşayabiliyorlar. Hatta dünyada artık tamamen milyonerler için yeniden yaratılan şehirlere bile denk gelmek<a fr-original-style="" href="https://aposto.com/s/kentlerimiz-sorunlu-ve-cirkin-hadi-yeni-kentler-yapalim" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">&nbsp;mümkün.</a> Bunun yanında turizm ekonomisi de şehirlerde merkez ile çevre arasındaki uçurumu giderek daha fazla artırıyor.&nbsp;<h2 dir="ltr" fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Kitlelerin tekinsizliği</h2>Burada kolektif bağların giderek aşındığı bir kültürel vasattan da bahsedebiliriz. Öncelikle radikal bir atomizasyonun hüküm sürdüğü günümüzde toplumsal bağlar hiç olmadığı kadar gevşedi. Bireyin amansız bir mücadelenin ortasında olduğuna yönelik anlatılar daha fazla görünür olurken sosyal yapı, düzenin güç mantığına terk edildi. Rekabet etmesi, yeterince güçlü olması gereken ve sınıfsal, cinsel veya politik asimetrilerden bağımsız tek başına “mücadele ederek” varlığını sürdürmek zorunda kalan bir özne tahayyülü baskın artık.&nbsp;Bununla beraber sosyal izolasyonun da evrensel bir niteliğe sahip olduğu düşünüldüğünde toplum, kitle ve kolektif hareket adına ne varsa pejoratif bir anlam dünyasının içine hapsediliyor. Hâl böyle olunca kitlelere atfedilen muğlak, tekinsiz, hikayesiz ve başıboş kalabalık etiketleri, kişiyi toplumsal sorumluluklardan azade kılan, biriciklik yanılgısını besleyen bir çeşit “ergen rahatsızlığına” itiyor.Konuya dönecek olursak bayramda tarihî yerlere akın eden kalabalıkların gerçek bir hikayesi yok mu? Geçen bayramda liseli bir genç kendisine uzatılan mikrofona İstanbul’da yaşamasına rağmen ilk kez Eminönü’nü gördüğünü <a fr-original-style="" href="https://x.com/etkilihaber/status/1778869946501714199" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">söylüyordu.</a> Burada esas problem ücretsiz ulaşım değil, bir çocuğun “İstanbul rüyasına” ortak olabilmek için bayram ve ücretsiz ulaşım gibi bir istisna hâlini beklemek zorunda kalması. Ücretsiz ulaşım hakkından şikayet edilen bu kalabalıkların hikayesine daha fazla baktıkça kentin kamusal alanlarının sınıfsal niteliği giderek daha fazla belirginleşiyor. Bu açıdan kent mekanları, gösterdikleri kadar gizledikleri ve arkada bıraktıklarıyla da toplumsal yapının eksiksiz bir ifadesini sunuyor.&nbsp;Toplumun politik olarak giderek daha fazla “güvenlik sorunu” etrafında ele alındığı bi düzlemde birey, diken üstünde ve steril dünyalarda düşmanın bitmez tükenmez yolunu gözleyen ya da klasik anlamıyla “barbarları bekleyen” bir formla gündelik hayatını sürdürüyor.&nbsp;Böylece dayanışma duygusu yerini sürekli korunaklı alanların gözlendiği, kimsenin dekorun arkasına bakma zahmetine girmediği daimi bir rahatsızlık hissine bırakıyor. Krizin sıradan hâle geldiği bir dünyada dayanışma ya da daha gündelik biçimiyle dostluk gibi derinlikli bağlar hiç olmadığı kadar önem teşkil ediyor. Bu açıdan bayramlardaki kalabalığa bakarken ücretsiz ulaşımın lanetleri yerine, kamusal alanın bu şehrin bütün insanlarına açılması gerektiğini görmek, bu geleceksizlik zamanlarında ufak bir çatlak açmaya yardımcı olabilir. Çünkü sosyolog Richard Sennett’in de dediği gibi:<blockquote fr-original-style="color: rgb(9, 9, 9);" style="color: rgb(9, 9, 9); margin: 0px 0px 1em; border-left: 2px solid rgb(94, 53, 177); padding-left: 5px; box-sizing: border-box;">“İnsanları birbirleri için kaygılanmaz hâle getiren bir rejimin, meşruiyetini uzun süre koruyamayacağından eminim.”</blockquote>

Bayramda "İstanbul’un yaşanmaz hâle geldiğinden" başlayan yakınmalar, toplu taşımanın ücretsiz olmaması gerektiğine yönelik şikayetlerle devam ediyor. Peki burada esas problem ücretsiz ulaşım mı, yoksa bir çocuğun “İstanbul rüyasına” ortak olabilmek için ücretsiz ulaşım gibi bir istisna hâlini beklemek zorunda kalması mı?

Barbarları beklerken: Bayram kalabalığı ve kitlelerin tekinsizliği 

Dijital platformlarda dizi izlemek artık gündelik hayatımızdan bir süreliğine uzaklaştığımız ve “içerik” diyebileceğimiz bir kültürel ürünü tükettiğimiz bir çeşit alışveriş süreci olarak işliyor. Çoğu zaman birbirine benzer, sınırları belli ve bizi sadece izlediğimiz anda ilgilendiren, arkasında herhangi bir soru işareti bırakmayan dizi ve filmlere rastlıyoruz. Bunlar artık yetişemeyeceğimiz bir hızla üretiliyor ve önemli bir kısmı da yarıda bırakılmış şekilde platformun bir köşesinde duruyor.&nbsp;Netflix’in yeni dizisi Baby Reindeer da platformdaki katalogların arasına eklendi. Ancak dizi ne hızlı tüketilmeye ne de hızlı unutulmaya oynuyor.Donny adlı başarısız bir komedyenin hikayesini merkeze alan mini-dizi, "kara mizah" kategorisi altında listelenmiş. Ancak yorucu bir günün akşamında koltuğa yerleşip biraz gülerek vakit geçirmek isteyenler için "kara" kısımlarının, "mizah" kısmına göre çok ağır bastığını söylemek gerek.Bir polis merkezinde altı aydır bir kadın tarafından ısrarlı şekilde taciz edildiğini söyleyen bir karakterin sahnesiyle açılıyor dizi. Polis daha sonra film boyunca izleyenlerin de sürekli tekrarladığı o soruyu soruyor: “Neden bu zamana kadar şikayet etmedin ki?”&nbsp;Cevaba ulaşmak için her bölümde Donny'nin hikayesinde biraz daha derine iniyoruz. Donny, Londra’ya ünlü bir komedyen olma hayaliyle taşınan ancak hayatın kendisini getirdiği noktada pis bir bar çevresine uyum sağlamak zorunda kalan, eski sevgilisinin annesiyle birlikte yaşayan neredeyse görünmez bir karakter.&nbsp;Bir gün bara giren tuhaf bir kadının ağladığını görünce ona acıyıp bir bardak çay ikram etmesiyle her şey değişiyor. Ünlü bir avukat olduğuyla ilgili kulağa pek de gerçekçi gelmeyen hikayeler anlatan Martha her gün bara gelmeye başlıyor, kendisine ikram edilen diyet kolayla günü geçiriyor ve dahası Donny’i her gün e-posta yağmuruna tutmaya başlıyor.<img src="https://images.aposto.com/2024/3/5/1714134670806.png" style="display: block; vertical-align: top; margin: 5px auto; text-align: center; width: 100%; max-width: 550px; border-style: none; position: relative; cursor: pointer; padding: 0px 1px; box-sizing: border-box;" width="550" ratio="1.51" fr-original-style="display: block; vertical-align: top; margin: 5px auto; text-align: center; width: 100%; max-width: 550px;" fr-original-class="fr-draggable">Kaynak: NetflixMartha her anlamıyla aykırı bir karakter, tuhaflığı da buradan geliyor. Bu tuhaflığı yüzünden daha ilk sahneden açıkça yalan olduğunu anladığımız hikayelerle bu aykırılığını örtmeye çalıştığı alternatif bir gerçeklik yaratıyor kendine. Her türlü davranışından, iki uç arasında salındığını ve nihayetinde tuhaflığına yenildiğini görüyoruz. Taciz maillerinin sonundaki “Iphon ile gönderildi” yalanında bile dışlanmışlığın telafisi olan acınası bir çaba var. Bu küçük detayın bile karakter derinliği konusunda oldukça etkili olduğunu düşünüyorum.&nbsp;Martha’nın ısrarlı tacizinden itibaren hikaye giderek derinleşiyor. Martha'nın bar ziyaretleri ve maillerle başlayan ısrarlı takibi Facebook mesajları ve Donny’nin korumak zorunda olduğu son alanı evine kadar sürüyor ve şiddete varan bir noktaya evriliyor. Donny daha sonra Martha’nın tacizden hüküm giymiş bir tacizci olduğunu keşfediyor ve hayatında geri dönülmesi oldukça zor bir karmaşanın ortasında buluyor kendini. Tam da burada Donny’nin ünlü bir komedyen olmaya giderken düştüğü bu çukurun arkasındaki hikayeye inmeye başlıyoruz.&nbsp;Dizi aslında ikiye ayrılıyor. İlk bölümde karakterlerin eylemlerindeki boşlukları anlamlandırmakta zorlanıyor, boşlukları farklı spekülasyonlarla doldurmaya çalışıyoruz. Martha’nın gelgitleri, karakterin pek de anlamlandıramadığımız zaafları ve çıkışları bize bazı çatlakların olduğunu gösterse de, hikayedeki boşlukların rahatsız ediciliği bizi bir sonraki parçayı görmek için sabırsızlandırıyor. Daha sonra aynı çelişkiyi karakterin kendisinin de yaşadığını ve izleyicinin tanıklık ettiği bu boşlukların aslında hikayenin kendisi olduğunu anlıyoruz.Donny, ilk üç bölümde bir kurban ancak kendisi de pek parlak bir durumda değil. Gösterileri rahatsız edici derecede kötü, sahte kimlik oluşturarak trans bir kadınla bir ilişkiye başlıyor, ama aynı zamanda onunla görünmekten de çekiniyor. Martha’nın tacizine verdiği karşılıklar ya belli belirsiz ya da beceriksizce. Dizinin dönüm noktası&nbsp;da burası.&nbsp;<h2 dir="ltr" fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Parçalara ayrılan bir karakter</h2>İlk üç bölümde karakterlerin motivasyonları konusunda boşluklar bırakılan hikayede, dördüncü bölümden sonra retrospektif bir anlatıyla oldukça güçlü biçimde boşluklar dolmaya başlıyor. Donny’nin Martha gibi toplumdan dışlanmış ve çabukça uzaklaştırılabilecek bir tacizcinin değil, Londra’da kültür-sanat dünyasının önde gelen isimlerinden bir senaristin kurbanı olduğunu anlıyoruz. Aslında bizim ilk üç bölümde gördüğümüz Donny, yaşadığı istismarın ardından kendinden nefret eden, özgüvenini tamamen kaybeden, neredeyse hayata karşı savunmasız kalan ve geçmişin ağır yüküyle yüzleşememiş bir karakter.<img src="https://images.aposto.com/2024/3/1/1714378219239.png" style="display: block; vertical-align: top; margin: 5px auto; text-align: center; width: 100%; max-width: 550px; border-style: none; position: relative; cursor: pointer; padding: 0px 1px; box-sizing: border-box;" width="550" ratio="1.52" fr-original-style="display: block; vertical-align: top; margin: 5px auto; text-align: center; width: 100%; max-width: 550px;" fr-original-class="fr-draggable">Kaynak: NetflixHikayenin devamında Donny’nin farkedilme arzusunun nasıl bir zaafa ve felakete dönüştüğünü anlıyoruz. Aslında Donny yaşadığı istismarın ardından kişiliği parçalara ayrılan bir karakter. Bir yandan barın maskülen ortamına ayak uydurmak istediği için heteronormatif şakalar yapıyor, diğer yandan sahte kimlikle trans bir kadınla birlikte olmak istiyor, ailesi karşısında güçsüz ve Martha karşısında da tüm bu farklı kimliklerinin karışımı olarak muğlak bir tavır sergiliyor. Uğradığı istismarın ardından içine düştüğü bütün bu farklı kimliklerde her şeyi eline yüzüne bulaştırıyor. Hepsi bir türlü yüzleşemediği korkunç bir istismarın çıktısı olarak beliriyor.&nbsp;Donny’nin kendi çelişkileri ve kişiliğindeki bölünmelerle yüzleşmesine sebep olan soru ise neden üzerinde çok daha yıkıcı bir etkisi olan ünlü televizyon yazarını değil de, kendi hayatını da mahvetmiş, içten içe acıdığı ve bir anlamda ihtiyaç duyduğu Martha’yı polise ihbar ettiği sorusu. Burada Martha, Donny’nin yüzleşmekten kaçtığı esas nedeni kaşıyan bir figür olarak beliriyor.&nbsp;Donny’nin fark edilme, tanınma yolunda uğradığı hasarla darmadağın olan ve parçalara ayrılan kimliği, Martha’nın ısrarlı tacizlerinin ardından rahatsız edici biçimde de olsa yeniden biraraya geliyor. Richard Gadd’ın anlatıyı geriye doğru kurma ve nedensellik zincirini sunma biçimi de bu çıkarımı destekliyor. Dizinin çeşitli bölümlerinde de Martha’ya suçlulukla karışık bir ilgi duyduğunu, bazen Martha kaybolunca bu ilgi yokluğunun da rahatsız edici bir boşluğa sebebiyet verdiğini görebiliyoruz. Nitekim Donny de bütün hikayenin düğüm noktasında şunları söylüyor: “Martha görünmek istediğim gibi beni gördü.”<img src="https://images.aposto.com/2024/3/1/1714378534321.png" style="display: block; vertical-align: top; margin: 5px auto; text-align: center; width: 100%; max-width: 550px; border-style: none; position: relative; cursor: pointer; padding: 0px 1px; box-sizing: border-box;" width="550" ratio="1.79" fr-original-style="display: block; vertical-align: top; margin: 5px auto; text-align: center; width: 100%; max-width: 550px;" fr-original-class="fr-draggable">Kaynak: NetflixDonny’nin Martha’ya dair ikircikli tutumunda, henüz dile getirilemeyen bir yaranın ara sıra göründüğü boşluklar olduğunu fark ediyoruz. Nurdan Gürbilek, Mağdurun Dili’nde şöyle der:<blockquote fr-original-style="color: rgb(9, 9, 9); border-color: rgb(224, 101, 53); border-width: 4px; font-style: italic; padding-left: 10px;" style="color: rgb(9, 9, 9); border-color: rgb(224, 101, 53); border-width: 4px; font-style: italic; padding-left: 10px; margin: 0px 0px 1em; border-left-style: solid; box-sizing: border-box;">“İnsanın bakışa aynı anda hem muhtaç hem de maruz kalıyor olması, hepimizin kendini şu ya da bu ölçüde içinde bulduğu bu çatışma, mağdurun yazgısında tam anlamıyla bir yaraya dönüşmüştür.”</blockquote>Martha karakteri de Donny’nin yaraları üzerine bir "cevap" olarak beliriyor. Fark edilmek yolunda çıktığı yolculuğu sırasında cinsel istismara uğrayıp yüzleşemediği geçmişini saklamak için görünmezleşen Donny, Martha’nın hayatına girmesiyle yeniden görünür olduğunu hissediyor. Martha da onu gerçekten görüyor, daha ikinci bölümde “Birisi seni yaraladı” diyor. Hatta bunun bir erkek olduğunu bile fark ediyor.&nbsp;Dizinin en güçlü yanı karakterin zaaflarını açıkça görüp onun körlüğüne kızmak üzere olduğumuz her defasında, hikayeyi derinleştirip nedenlerini göstererek izleyiciyi yanıltması. Donny’ye kızıyoruz ancak hikayenin her yeni durağında onu anlıyoruz da. Burada sadece empati duygusu hâkim değil, insanın savrulmaları ve iradesiyle sürüklenebileceği koşullara dair ikna edici bir resim de sunuluyor. Failin açık bir şekilde işaret edilmesi de bu sunumda etkili bana kalırsa.&nbsp;<h2 dir="ltr" fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">İnsanlık hâllerinin çeşitlemeleri</h2>Tüm bunların yanında dizi edilgen bir kurban portresi sunmuyor. Donny kendisini istismara götüren koşulların yanı sıra kendisiyle de sarsıcı bir hesaplaşmaya giriyor. Her ne kadar hikayenin bir bölümünde bu yüzleşmeden kaçmak için daha da fazla savrulduğunu görsek de Martha’nın hayatına girişi bir anlamda ertelediği mücadelenin yeniden başlamasını sağlıyor. Donny başkasına yönelttiği acıma duygusuna kendini kaptırıyor.&nbsp;Dizinin en etkileyici bölümlerinden biri ise onu istismar eden senaristle yeniden karşılaştığı sahne. Orada bir yüzleşme beklerken, Donny’nin Martha’ya olduğu gibi cüretkarca davranamadığına, hikayenin en başındaki fark edilme ve başarılı olma arzusunun tekrar sahneye girdiğine ve kurbanın fail karşısındaki çaresizliğine şahit oluyoruz. Bu açıdan beklediğimiz, yaşanması gerektiğini düşündüğümüz bir son yerine, istismar ve iktidar karşısında zayıf düşmüş insanın, ürkütücü derecede tanıdık çaresizliğini görüyoruz.&nbsp;Ayrıca tuhaf ve rahatsız edici bir karakter olarak sahneye giren Martha’yı bu hâle getiren hikayeyi merak ederek bitiriyoruz diziyi. Baby Reindeer’ın karakterleri kendilerine verilen sınırların ötesinde yaşayıp çekilmiyor, aksine bambaşka insanlık hâllerinin çeşitlemelerini sunan modern bir trajedinin kahramanları olarak karşımıza çıkıyorlar.Son olarak bu mini-dizinin gerçek bir hikayeye dayanması sarsıcılığını artırmak için fazlaca dile getiriliyor ancak, bir dış faktör olarak buna pek de gerek olduğunu düşünmüyorum. Richard Gadd da son röportajlarından birinde gerçek kahramanların peşine düşülmemesi gerektiğini söylüyor. Hâlihazırda dizi, dayandığı gerçek hikayenin ötesinde, katmanlı bir evreni kendi başına sunuyor.

Baby Reindeer’ın karakterleri kendilerine verilen sınırların ötesinde yaşayıp çekilmiyor, aksine bambaşka insanlık hâllerinin çeşitlemelerini sunan modern bir trajedinin kahramanları olarak karşımıza çıkıyorlar

Görünmezliğin dipsiz çukurunda: Baby Reindeer

Tarih boyunca hiç felaket imgeleriyle bu denli kuşatılmamıştık. Bir yanda diziler, romanlar, siyasi tahayyüller, insanlığın büyük bir sınava tabi tutulacağı karanlık gelecek anlatılarıyla dolup taşıyor. Öbür yanda yaşanmamış geçmişlere duyulan özlemin farklı formlarda sunulduğu nostaljik kırıntılar, bu geleceksizlik anlatılarında geçici bir tatmin sunmak üzere kendilerine yer buluyor. Bu geçmiş ve gelecek çıkmazlarının ortasında, yani şimdide ise asla yetişemediğimiz bir ritmin, eşi benzeri görülmemiş bir hızın hâkimiyeti altında yaşıyoruz.Gündelik hayatın hıza endeksli yapısı, çoğu zaman bir şeyleri kaçırdığımıza, geç kaldığımıza yönelik kolektif endişeyi körüklüyor. Bu durumun kültürel çıktılarına değinmekte fayda var. Chris Crawford “Dosing Culture” başlıklı <a fr-original-style="" href="https://damagemag.com/2020/09/03/dosing-culture-part-one/?utm_source=aposto" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">yazısında</a> giderek daha fazla insanın artık bir kitabın sonuna gelemediklerini ya da filmleri bitiremediklerini itiraf ettiğini söylüyor. Ona göre bunun sebebi, içeriği sürekli küçük dozlarla almaya alışmış olmak. Video formu giderek kısalıp 1 dakikalık formatlar içine hapsoldu. Kitap okumak yerine bize hap bilgi vadeden uzmanların ağzından çıkan ipuçlarıyla yetiniyoruz.&nbsp;Bu geniş seçenek havuzundan anlık tatminlerle ayrılıp, aldığımız yeni bir bilgiyi sindirmeden hızla bir diğerine geçiyoruz. Bir konuyu iki kutup içinde değerlendirerek zihnin işlemesini sağlayan özümseme sürecini de kaybettik. Çoğu zaman birden fazla işi aynı anda yaptığımız için aslında hiçbir şey yapmadığımıza yönelik tatminsizlik hissiyle mücadele ediyoruz. Çünkü içinde bulunduğumuz kültür, bizi yerini yönünü kestiremediğimiz bir hızın ortasında mücadeleye sevk ediyor.Sosyolog Harmunt Rosa, hız toplumunun teorik çerçevesini çizdiği makalesinde insanların kendilerini ağır bir zaman baskısı altında hissettiklerini, sürekli olarak zamanın yetmediğinden şikayet ettiklerini belirtiyor. Rosa’ya göre teknolojik ivmelenme ve hız kültürünün bize zaman kazandırması gerekiyordu ancak paradoksal biçimde zaman sıkıntısı çektiğimiz bir gerçeklik yarattı. Bu hızın yarattığı kültürel ortam, insan ilişkilerinden yeme-içme kültürüne, tüketim alışkanlıklarımıza uzanan bir etkiye sahip. Bunun kökeninde sistematik bir sorunun yattığını belirtmekte yarar var.Jonathan Crary içinde yaşadığımız düzeni “7/24 kapitalizm” olarak <a fr-original-style="" href="https://www.metiskitap.com/catalog/book/6069" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">tanımlıyor</a>. Bu fenomeni uykusuzluk üzerinden tanımlayan Crary, hızlandırılmış üretim ve tüketim mantığını şöyle açıklıyor.<blockquote fr-original-style="color: rgb(9, 9, 9); border-color: rgb(255, 225, 68); border-width: 4px; font-style: italic; padding-left: 10px;" style="color: rgb(9, 9, 9); border-color: rgb(255, 225, 68); border-width: 4px; font-style: italic; padding-left: 10px; margin: 0px 0px 1em; border-left-style: solid; box-sizing: border-box;">“Gezegenimiz dur durak bilmez bir çalışma alanı ya da sonsuz se­çenekleri, görevleri, seçimleri ve başka yola sapmalarıyla daima açık bir alışveriş merkezi olarak yeniden hayal ediliyor. Uyku­suzluk üretme, tüketme ve ıskartaya çıkarmanın durmaksızın, ha­yatın ve kaynakların tüketilmesini hızlandırarak gerçekleştiği bir durumdur.”&nbsp;</blockquote>Burada söz konusu olan gece ile gündüz, aydınlık ile karanlık, eylem ile istirahat arasındaki ayrımların kaybolduğu, deneyim imkanını bertaraf eden, hafıza yitimini besleyen yeni bir gerçekliktir.&nbsp;Yine benzer bir yapısal probleme işaret eden Paul Virilio, Hız ve Politika eserinde henüz 1977 yılında içinde yaşadığımız dünyanın politik olarak önüne geçilemez bir hıza endeksli olarak dizayn edildiğini belirtiyordu. Virilio’ya göre hız artıkça özgürlük azalıyor ve otomasyonun kendi kendine yettiği bir evren bizi yaratılıyor.&nbsp;Hız kültünün giderek daha fazla egemen olduğu bir dünyada yavaşlık bir çeşit "modern zamanlar günahı" olarak değerlendiriyor. Hız; esneklik, uyum sağlama ve yetişme gibi becerilerle özdeşleşirken, yavaşlık; tembellik, miskinlik ve uyuşukluk gibi sıfatlarla daimi bir mücadelede “geride kalmanın” sembolü olarak görülüyor. Ancak hız kültünün ortaya çıkardığı sonuçlar azımsanacak gibi değil. Sürekli dile getirilen dikkat krizi, çalışma hayatında “burn out” olarak anılan zihinsel çöküşler bu olanaksız temponun dayatıldığı dünyanın eserleri.Son dönemlerde ortaya çıkan “koşuşturma” kültürü (hustle culture) gibi kavramlar da hızın gündelik hayattaki çıktıları konusunda iyi bir çerçeve sunuyor. İş hayatında üretkenliğin, çok çalışmanın ve kariyer odaklı hayatın parlatılmasıyla yoğun bir çalışma temposunun dayatıldığı rekabetçi kültür, tükenmişlik sendromu gibi birçok semptoma sebep oluyor.&nbsp;<h2 dir="ltr" fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Yavaşlamak neden önemli?</h2>Bu noktada yavaşlamanın neden önemli olduğunu düşünmek gerekiyor. Hız kültürünün dayattığı yoğun temponun karşısında bazen durup eylemsiz kalmak birçok açıdan olumlu etkilere sahip. How to Do Nothing: Resisting the Attention Economy (Hiçbir Şey Yapmamak: Dikkat Ekonomisine Direnmek) kitabının yazarı Jenny Odell, hiçbir şey yapmamanın getirdiği dirence <a fr-original-style="" href="https://www.nytimes.com/2022/09/24/briefing/field-sketching-slowing-down.html?utm_source=aposto" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">vurgu yapıyor.</a> Yazara göre bazen eylemsiz kalmak, her şeyden önce yanı başımıza geleni algılama kuvveti veriyor. Yavaşlamak, hızın aşındırdığı hayat algımız karşısında bir direnç mekanizması sunuyor.Bir şeylere yetişmeye çalışmanın getirdiği rahatsızlıktan kurtulmak ve bu yöndeki beklentileri yönetmeyi öğrenmek gerekiyor. İnsan organizmasının kapasitesi, hızlı ve geniş bir enformasyon akışı karşısında oldukça sınırlı. Bu kapasitenin zorlanması bizleri daha bağımlı hâle getiriyor; tatminsizlik hissini daha fazla tetikliyor. Bu noktada belki de önemsiz şeyleri kaçırmamak ya da dışarıda kalmamak için çaba gösterirken daha sahici kayıplar verebileceğimizi fark etmek gerekiyor. Bu anlamda yavaşlamak, hız kültürünün dayattığı tempo karşısında nefes almamızı sağlayan ve kaybolmamızı engelleyen bir sığınak olabilir.

İçinde yaşadığımız dünya, bizi yerini yönünü kestiremediğimiz bir hızın ortasında mücadeleye sevk ediyor. Bir noktada belki de önemsiz şeyleri kaçırmamak için koştururken daha sahici kayıplar verebileceğimizi fark etmek gerekiyordur.

Hızlı ve endişeli: Neden biraz yavaşlamamız gerekiyor?

<blockquote fr-original-style="color: rgb(9, 9, 9);" style="color: rgb(9, 9, 9); margin: 0px 0px 1em; border-left: 2px solid rgb(94, 53, 177); padding-left: 5px; box-sizing: border-box;">“Bir zamanlar canlı olan ölü çiçek, sözel metnin ruhsal simgesidir.”Walter J. Ong</blockquote>Deprem bölgesinde eşi benzeri görülmemiş bir yıkımın ortasında, yalnız ve çaresiz kalmış insanlar neden duvarlara yazı yazdı?İnsanlığın duvarlara iz bırakmakla ilişkisinin kadim bir geçmişi var. Mağarada çizilen resimlerden tarihî nitelikteki kayıtlara ve politik ifadelere dek duvar, bir ifade aracı olarak insanlığın tarih boyunca başvurduğu bir araç oldu. Motivasyonlar, duvardaki izlerin biçimleri değişti ve yazı eski kudretini kaybetti ancak onun izleri varlığını korumaya devam ediyor. Yazı, muhtemelen en güçsüz olduğu zamanlarda bile bir şekilde kendini dayatmayı sürdürecek.Her ne kadar sokaklarda, toplu yaşam alanlarında billboardlar, reklam panoları ve dijital ekranlar gibi yeni biçimler dört bir yanı kuşatsa ve hatta işgal etse de duvar yazısının barındırdığı sahiciliğinin yerine geçemiyor. Bu yazılar insanın sokakla, şehirle kurduğu organik ilişkinin bir yansıması olarak, sahici hikayelerin ve ifadelerin kayıt alanı olarak varlığını sürdürüyor. Sloganlar, aforizmalar ve hatta ilan-ı aşk gibi örnekleri hâlâ görüyoruz. Bazı örnekler toplumsal hafızanın o dönem için en güçlü temsillerini sunabiliyorlar. Bunlar kimi zaman bayağılaşabiliyor bazen rahatsız edici bile olabiliyor ama bir şekilde sokağın bir tarafında gözümüze çarpıyor.Duvarlardaki izler ve ifadeler tarihin hareketine göre değişen, dönüşen formlarda karşımıza çıktı. Örneğin 20. yüzyılın duvarları hem Türkiye hem de dünya açısından politik mücadelelerin kayıt sahasıydı. Politik ifadeler duvarlar aracılığıyla gündelik hayata sızıyor ve dönemin ruhunu oldukça iyi yansıtan semboller hâline geliyordu. Sadece yazıyla kalmıyor duvarlar, graffiti gibi banliyölerde bir alt-kültür ürünü olarak beliren yeni sanat biçimlerini ortaya çıkarıyordu. Duvar bu anlamda hikaye anlatmak isteyenler için bir sığınak işlevi gördü, görmeye de devam ediyor.&nbsp;Henüz daha felaketin ağır gerçekliğiyle açık bir şekilde yüzleşmediğimiz dönemlerde deprem bölgesinde de duvar yazılarıyla karşılaştık. Yıkık dökük evlerin zar zor ayakta kalmış parçalarına yazılan bu ifadeler, deprem bölgesinde başka hikayelerin suretini gösteriyordu. Yıkımın ve çaresizliğin arasından sızan bu yazılar herkes için çarpıcı bir etkiye sahipti. İnsanlar şehirlerine sözler veriyor; isyanlarını, çaresizliklerini dile getiriyor ve bazen hikayelerini kısa ama etkili şekillerde aktarıyorlardı. Çoğu yerde sadece enkaza dair notlar bırakıyorlardı.&nbsp;Kolektif hafızanın ve mücadelenin kristalize olduğu kelimeler, önce şehre sonra oranın halkına verilen sözlerdi. Gitmek zorunda kalanlar, bir gün mutlaka döneceklerini, gitmeyenler ise şehirlerini asla terk etmeyeceklerini ilan etmek için duvarları kullanmıştı. Sesi kısılanlar, yalnız bırakılanlar ve her şeyini kaybedenler, yok olduğu söylenen şehirlerin hikayesinde ısrar etmek istiyordu. Dışarıdan bakanların göremeyeceği ve anlayamacağı kadar güçlü bir ısrar…Depremin politikanın gürültülü dünyasının arasında kaybolduğu ve çeşitli dekorlarla saklandığı günümüzde, duvarlara yazılan yazıların ne kadar güçlü bir gerçekliğe sahip olduğunu anlıyoruz. Çok geçmeden politik iklim, toplumun başını başka yöne çeviriyor; vaatler sıralanıyor ve henüz enkaz altında insanlar varken törenler düzenleniyor. Hatta depremzedelere çeşitli “müjdeler” bile sıralanıyor. Ancak duvarlar konuşmaya devam ediyordu. Her şey konuşuldu derken bir duvarda “Eksik anlatmışlar, fazlasını yaşadık” yazıyordu.&nbsp;<img src="https://images.aposto.com/2024/1/1/1707167424175.jpeg" style="display: block; vertical-align: top; margin: 5px auto; text-align: center; width: 100%; max-width: 550px; border-style: none; position: relative; cursor: pointer; padding: 0px 1px; box-sizing: border-box;" width="550" ratio="1.34" fr-original-style="display: block; vertical-align: top; margin: 5px auto; text-align: center; width: 100%; max-width: 550px;" fr-original-class="fr-draggable"><h3 dir="ltr" fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">‘Bir gün batarsa güneş, yarın yeniden doğar’</h3>Deprem bölgesinde duvara yazılanlar, bütün bir yıkıma ve kayba rağmen yaşamakta ve diretmekte ısrar etmenin de kayıtlarıydı. Artık hiçbir şeyin eskisi gibi olamayacağı felaketin ardından, gerçekliğinin üstüne iz bırakmak, o şehrin adını ve hikayesini yeniden anlatmak, her şeyden önce bir sığınak işlevi gördü. Acının estetize edildiği, felaketin pazarlandığı yerde, dönüp şehirle konuşmayı tercih etmek sahici bir inadı da içeriyordu. Henüz kaybının yasını tutamadan mücadele etmek zorunda kalan insanlar, kendi hikayelerini şehrin duvarlarına işlemeye devam ettiler: “Bir gün batarsa güneş, yarın yeniden doğar.”Aradan geçen bir yılda felaketin boyutu dışarıda kalanlar tarafından giderek unutulsa da deprem bölgesinde yıkımın izleri bütün ağırlığıyla sürüyor. İnsanlar bir zamanlar en az kendileri kadar canlı olan şehirlerini yeniden inşa etmek isterken bir taraftan da gündelik hayatlarında zorlu mücadeleler veriyorlar. Politik hesapların, utanç verici oy oranı suçlamalarının gölgesinde hayatlarını inşa ettikleri evlerinden, sokaklarından ve meydanlarından mahrumlar.&nbsp;Yaşananların klasik bir yıldönümü ile anılması, depremi yaşayanların gerçekliğini anlatmak için yeterli değil. Hâlâ hayatını kaybeden insanların sayısını tam olarak bilmiyoruz. Dolayısıyla 6 Şubat’ın hikayesi Türkiye için hesabı kapatılamamış, her şeyiyle yarım kalmış bir mesele olarak varlığını sürdürüyor. Ancak duvardaki yazılar her şeye rağmen inadın sürdüğünü gösteriyor.&nbsp;Bu açıdan duvarlara yazılan tek bir kelime dahi, seçim sandıklarından, koltuk hesaplarından ve oranlara indirgenmiş gerçeklikten çok daha sahici bir yere sahip. Dışarıdan verilmiş hiçbir vaat duvarlara yazılmış şu sözler kadar gerçeklikle temas kuramaz: “Umudunu yitirme, geri dönecez Hatay.”<img src="https://images.aposto.com/2024/1/1/1707167464720.jpeg" style="display: block; vertical-align: top; margin: 5px auto; text-align: center; width: 100%; max-width: 550px; border-style: none; position: relative; cursor: pointer; padding: 0px 1px; box-sizing: border-box;" width="550" ratio="1.34" fr-original-style="display: block; vertical-align: top; margin: 5px auto; text-align: center; width: 100%; max-width: 550px;" fr-original-class="fr-draggable">

Deprem bölgesinde eşi benzeri görülmemiş bir yıkımın ortasında, yalnız ve çaresiz kalmış insanlar neden duvarlara yazı yazdı?

İnadı duvara yazmak

Depremden birkaç gün sonra ofise giderken bir turist kalabalığının arasından geçmek zorunda kalmıştım. Galata Kulesi ve turistlerin suretleri arasında kadraja girmemeye çabalarken bir anlığına dünyanın aynı bölgesinde, hatta aynı noktasında büyük bir insan kalabalığı ile aramızdaki gerçekliğin asimetrisi bir anlığına dayanılmaz gelmişti. Tarihinin en acı günlerinden birini geçiren bir ülkenin dekoru hâla satın alınmış bir deneyimin beklentilerini karşılayabiliyordu. Belirli bir ücret karşılığında tarih ve zaman karşısında dokunulmaz olabilmek mümkündü. Bu durum günümüz turizm ve seyahat anlayışının hâkim kodlarına dair çıplak bir örnek sunuyor bana kalırsa.Aslında bildiğimiz anlamıyla turistik seyahatin tarihi çok eskiye dayanmıyor. Eskinin gezginleri ve habercileri bir tarafta bırakılırsa, günümüzdeki tatil konsepti ve turları özellikle rayların icadı gibi tarihin seyrini de değiştiren modern olaylar ve buluşlarla sıkı sıkıya ilişkili. Bunun yanında bir çeşit eğitime katkı çerçevesinde değerlendirilen dünyayı gezme ve öğrenme anlayışı, eski dönemlerde aristokrat çocuklarının sembolik sermayesi için bir yatırım aracıydı. Günümüzde de seyahate atfedilen öğrenme ve tanıma gibi nitelikler bu anlayışın uzantısı gibi görülebilir.&nbsp;Turistik deneyimi irdelemeden önce, modern anlamıyla seyahatin dönüşen anlamına ve kültürel mantığına bakmakta yarar var. Endüstriyelleşme ve kitle kültürüyle birlikte hayatımıza giren boş zaman kavramı, gündelik hayata yeni tüketim biçimleriyle birlikte dönemsel olarak değişse de çeşitli standartlara bağlı deneyimleri de beraberinde getirdi. Bu deneyimler, çalışma hayatının dışında kalan zamanların yine piyasanın döngüsünde kalmasını sağlayan pratikleri ifade ediyor. Turizm ve seyahat ise söz konusu döngünün önemli bir parçasını teşkil ediyor.Deneyim ekonomisi Bir turizm antropolojisi kitabında turist için “bir değişikliği deneyimlemek amacıyla evinden uzakta bir yeri gönüllü olarak ziyaret eden geçici olarak serbest kalmış kişi” tanımı <a fr-original-style="" href="https://books.google.com.tr/books/about/Hosts_and_Guests.html?id=n0RRAgAAQBAJ&redir_esc=y" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">yapılıyor.&nbsp;</a>Dolayısıyla turizm özü itibariyle deneyim ekonomisinin bir parçası. Satın alınan bu deneyime, otantiklik hâlesiyle paketlenmiş dekorlara dair gösterilen abartılı bir ilgi eşlik ediyor. Seyahat eden baktığı yerlerde, onu oraya iten nedenlerin sembolik ifadeleri ile etkileşime giriyor. Böylece, gerçekliğin kabuğundan süzülmüş temsiller, egzotik bir deneyimin doruğunda olduğuna inandırılmış turistin büyülenme performansına hitap ediyor.&nbsp;Fakat bu büyülenme performansının arkasında bir tatminsizlik hissi de yatıyor. Deneyim ekonomisindeki mübadele, imajın dolaşım değerini pekiştirmek için başkasının bakışına ihtiyaç duyuyor. Hâlihazırda kendisine sunulan paketin otantikliğine henüz şahit olmadan kapılmış turist, deneyimin sembolik değerini ve hatta gerçekliğini onaylatmak zorunda. Çünkü görsel kültür, söz konusu deneyimin otantikliğinin ve egzotikliğinin pekişmesi için sadece deneyimin ötesinde, onu imajların kabul görmüş dünyasında da sınamak isteyecektir. Dilek Özhan Koçak’ın <a fr-original-style="" href="https://www.metiskitap.com/catalog/book/6172" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">İstanbul örneğinde&nbsp;</a>belirttiği gibi “aslında turistin peşinde olduğu İstanbul’un kendisi değil, onun yeniden kurgulanan resmidir. Çünkü, pazarlanan ve tüketilen malın kendisi İstanbul değil, onun simülasyonudur.”Seyahat konseptine dair oldukça güçlü bir karşı anlatıyı benimseyen felsefe profesörü Agnes Collard&nbsp;da seyahatin kişiye önceden tat vererek, yok oluşun kesinliğini gözlerden gizlediğini <a fr-original-style="" href="https://www.newyorker.com/culture/the-weekend-essay/the-case-against-travel" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">belirtiyor.</a> Biraz daha psikolojik bir zeminde, seyahatin kerameti kendinden menkul öğretici doğası, kişinin en keskin gündelik gerçeklikten uzaklaşması için bir çeşit maske görevi görüyor.&nbsp;<blockquote fr-original-style="color: rgb(9, 9, 9);" style="color: rgb(9, 9, 9); margin: 0px 0px 1em; border-left: 2px solid rgb(94, 53, 177); padding-left: 5px; box-sizing: border-box;">“Bir gün hiçbir şey yapmayacağımız ve yok olacağımız gerçeğini düşünmek istemeyiz ve bunu da heyecan verici ve eğitici şeyler yaptığınıza dair bir anlatıyla gizleriz; seyahat ederken deneyimliyor, düşünüyoruz ve bunu kanıtlayacak süs eşyalarına ve fotoğraflara sahibiz.”Agnes Collard, The Case Against Travel</blockquote>Mekândan gösteriye<a fr-original-style="" href="https://books.google.com.tr/books/about/The_Tourist_Gaze.html?id=-t9-AAAAMAAJ&redir_esc=y" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">The Tourist Gaze</a>&nbsp;kitabının yazarı John Urry bu durumu “mekânın gösteriye dönüşmesi” olarak tanımlıyor ve çoğu kentsel mekânın turistleri cezbeden bir metalaşmaya maruz kaldığı bir küresel çağda olduğumuzu belirtiyor. Bunun yanında, her şeyin nicel ölçütlerin cetvelinde değerlendiriliği günümüzde seyahat de bundan payını alıyor. Filmlerden, kitaplara, mekânlardan yemeklere ve hatta kurye işçilerine kadar her şeyin artık bir puanı var. Puanlanmamış deneyimler ve etkinlikler değişim değerini kaybediyor veya neredeyse yok sayılıyor. Bu nicel değerler sistemi turistik deneyime de birebir uygulanıyor. Turist, yeni yolculuklara çıkarken daha öncekilerin turistik dekor karşısındaki deneyimlerinin sayısal niteliğini dikkate almak isteyecektir. Aynı şekilde deneyimini incelikle puanlayarak bu görsel dünyanın devamlılığına katkıda bulunacaktır. Bu puanlama pratiği en trajik yerlere bile evrilebiliyor.&nbsp;Nitekim Auschwitz toplama kampındaki veya Tayland’da 12 çocuğun öldüğü mağaradaki deneyimler de puanlanıyor ve buna göre ziyaret ediliyor. Örneğin Katledilen Avrupalı Yahudiler Anıtı, Berlin’deki turistik yerler arasında ilk 5’te. Tarihte trajedinin sahnesine dönüşen alanlar puansal olarak ölçülebilen alanlara dönüştü. Son dönemlerde felaket turizmi ya da kara turizmin yükselişinden bahsediliyor. Belirli dönemlerde ve yerlerde yaşanan trajedilerin, turist bakışına sunulduğu bu konsept, yaşanmış deneyimin niteliğinin dehşetini geçici olarak tüketilen bir nesne hâline dönüştürüyor. Ancak büyük trajedilerin yanında gündelik hayatın krizleri de seyahat çılgınlığı için bir avantaja dönüşmüş durumda. Başka bir ülkenin enflasyonu, ucuz ve otantik bir tatil için fırsata dönüşebiliyor.&nbsp;Enflasyon turizmi Uzun süredir devam eden enflasyon ve döviz krizi, Türkiye’yi de dünyanın dört bir yanından insan için daha cazip bir yer hâline getirdi. Oldukça büyük bir gelir kalemi olarak değerlendirilen turizm, şehirleri hiç olmadığı kadar dönüştürüyor. Merkezi yerler, soylulaşmaya maruz kalıyor, yeniden yaratılıyor ve canlılığını turistik bir imgenin içinde kaybediyor. Örneğin artık Kapadokya’da tekno partileri sıklıkla görmeyi mümkün kılan bir gerçeklik var. Eski bir şarkı sözünden yeniden uyarlarsak, başkasının sefaletinde ucuz bir tekno parti. Bir tarafta döviz krizi, enflasyon ve derinleşen sınıfsal asimetri diğer tarafta egzotik bir konsepti kolayca satın almanın memnuniyeti.&nbsp;Geldiğimiz noktada, şehir turistin bakışına hizmet ederken, çeperde bitmek bilmeyen krizin ortasında mahsur kalan yerliler ise vitrinin dışında bırakılıyor. Turistlere sunulan dekorun şaşaası, gizlenmek için daha fazla gürültü çıkarmaya çalışan bir manipülasyoncunun ucuz çabası gibi, günahları örtmeye yarıyor. Hatta yerli halkın yaşadığı ağır gerçeklik görünmez olmakla kalmıyor, bazı durumlarda turistik ilginin nesnesine de dönüşebiliyor. Örneğin sosyal medyada buradaki enflasyonun avantajlarına dair heyecanın dile getirildiği birçok görüntü görmek mümkün.Bunun yanında, turistik dekora göre dizayn edilmeye başlanan şehirler, o bölgede yaşayanların gündelik hayatında bir çatlak meydana getiriyorlar. Alım gücündeki muazzam bir düşüşle mücadele eden yerli halk, turistik seyahatin seyrine sunulmuş bölgelerde barınmakta ve yaşamakta zorlanıyorlar. Bunun bir etkisi olarak, seyahat turları ve turizm akını son dönemlerde çeşitli bölgelerde protesto edilmeye başlandı. Yunanistan’da turistlere sunmak için günlük kiralanan dairelerin şehirlerin merkezindeki fiyatlarda yarattığı büyük yükseliş, derin bir barınma krizine yol açtı. Özellikle Airbnb ile birlikte kentsel kaynakların turizmle kalkınma çıkarları doğrultusunda yeniden üretilmesi ve bunun sonucunda yaşanan emlak spekülasyonu da bir krize dönüşmüş durumda. Benzer bir karşı hareketi Barselona ve Münih gibi yerlerde de görmek mümkün.&nbsp;<img src="https://images.aposto.com/2023/8/5/1693587297239.jpeg" style="display: block; vertical-align: top; margin: 5px auto; text-align: center; width: 100%; max-width: 550px; border-style: none; position: relative; cursor: pointer; padding: 0px 1px; box-sizing: border-box;" width="550" ratio="1.24" fr-original-style="display: block; vertical-align: top; margin: 5px auto; text-align: center; width: 100%; max-width: 550px;" fr-original-class="fr-draggable">&nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp;Dimitris Plantzos<hr fr-original-style="" style="height: 0px; overflow: visible; border-bottom: none; clear: both; user-select: none; break-after: page; box-sizing: border-box;">Buradan hareketle seyahatin doğasını yeniden düşünmeye ihtiyaç var. Bir yerlilik motivasyonunun ötesinde, gündelik gerçekliğin soğuk yüzünden keskin çizgilerle ayrılan turistik deneyimin uzun erimli etkilerini görmezden gelmek mümkün değil. Seyahate atfedilen kültürel değerleri de bu çerçevede değerlendirmek gerekiyor. Her şeyin son derece hızlı dönüştüğü bir çağda, dönüşmeden ve daha da pekişerek ilerleyen seyahat anlayışını yeniden değerlendirmek için belki de “vitrinin dışına” bakmak gerekiyor.&nbsp;

Turizm ve seyahat anlayışının eleştirisi

Kriz ve dekor arasında: turistik seyahat

<blockquote fr-original-style="color: rgb(9, 9, 9); border-color: rgb(0, 0, 0); border-width: 4px; font-style: italic; padding-left: 10px;" style="color: rgb(9, 9, 9); border-color: rgb(0, 0, 0); border-width: 4px; font-style: italic; padding-left: 10px; margin: 0px 0px 1em; border-left-style: solid; box-sizing: border-box;">—Zamanların en iyisiydi, zamanların en kötüsüydü, hem akıl çağıydı hem aptallık, hem inanç devriydi hem de kuşku, aydınlık mevsimiydi, karanlık mevsimiydi, hem umut baharı hem de umutsuzluk kışıydı, hem her şeyimiz vardı hem hiçbir şeyimiz.</blockquote>— Charles Dickens, İki Şehrin HikâyesiSeçim gündeminin yoğun akışında, umut ve umutsuzluk arasında hızlıca salındığımız ve sürekli daha kötüye ya da iyiye yol açacağını düşündüğümüz bir milat anlayışının içerisindeyiz.&nbsp;Uzun süredir herkesin şikâyet ettiği ama bir şekilde dâhil olmak zorunda kaldığı kutuplaşma siyasetinin muhtemelen en keskin şekilde hissedildiği bir süreç yaşıyoruz. Üstelik etrafımız seçimlerin sonucundan müteşekkil bir cennet-cehennem tasvirleriyle donatılmış durumdayken, tamamen karanlık veya aydınlık bir geleceğin eşiğinde olduğumuza yönelik genel bir hava hâkimiyeti söz konusu. Yaşanan hızlı geçişler, aşırı duygusal reaksiyonlar ve nihayetinde ülkeye ve topluma dair kestirme kanılarla birlikte bir nevi kaosun ortasındayız.<h2 dir="ltr" fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Sandığa endeksli umutlar</h2>Seçim dönemleri toplumun “gündelik hayatın ötesinde”&nbsp;dönemlik politikleştiği, yeni karşılaşma imkânlarının bulunduğu ve radikal biçimde bireyselleşmeye başlamış insanların dönüp etrafındakilere bakmak zorunda olduğu bir şok anı gibi yaşanıyor. Bunu, herkesin büyük geçişler, dönüşümler veya değişimler beklediği büyülü bir geçitten önceki son uğrak olarak değerlendirebilir ve bu sürecin bir eşik olarak yaşandığını söyleyebiliriz.Uzun bir süredir var olan kriz ortamının sonunda böyle bir eşik beklentisi oldukça doğal bir eğilim. Özellikle bu seçim sürecinde koşulların kanaatleri direkt olarak etkilediğini ve herkesin ister istemez aynı tavrı koyacağını düşünen bir anlayış hâkimdi. Ancak durumun tam olarak böyle olmadığı en azından ilk tur seçimlerinde görüldü. Bunun üstüne birçok siyasi analiz, yüzdeler üstünden değerlendirme ve seçmen davranışı adı altında çıkarımlar yapıldı. Sürecin kalan kısmında—ikinci turda—adaylar bu sonuçlardan hareketle söylemlerinde değişime gittiler ve seçmenler de adaylarını sahnede yeniden değerlendirmeye aldı.Bu süreçte de ikilikler korundu ve hatta cennet-cehennem söylemi daha radikal bir şekilde karşımıza çıktı. Hatta cehennemin kapılarını kapatacağını söyleyenler başka bir kapıya yönelip bir de oradan şansını denemeyi seçti. Kimin hangi cehennemde olduğunu, kimin cennete daha yakın olduğunu kestiremediğimiz yersiz yönsüz bir süreç ortaya çıktı.İkiliklere başka şekillerde de tanık olduk. İktidarın varlığını sürdürdüğü koşullarda—biraz da hınçla—ülkeyi terk edeceğini ve geriye kalanlarınsa dinmeyecek bir azabın içinde debelenmek zorunda kalacağı bir senaryoyu ısrarla vurgulayanlar var. Ancak bu tavır iktidara sınırsız bir kudret atfetmeye ve onun bütün zayıflıklarını görmezden gelmeye yol açıyor. Ayrıca geride kalanların veya kalmak zorunda olanların mücadele alanlarına yönelik bir kırılganlık da yaratıyor. Bir şekilde devam etmek zorunda olanların toplumsal mücadeleyi nasıl sürdürüreceğine yönelik alternatif direnç kapasitesine ket vuruluyor.&nbsp;<h2 dir="ltr" fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Demokrasi nefreti</h2>Türkiye’de uzun süredir demokrasi şöleniyle başlayan seçimler, demokrasi nefretiyle neticeleniyor. Sisteme duyulan masum bir inançla ona beslenen ayık bir hınç arasında mekik dokuyan bir duygu durumundan bahsediyoruz. Sandığa radikal ve dönüştürücü bir güç atfederek giderken onun mevcut düzeni pekiştiren bir kapan olduğu fikriyle geri dönüyoruz.&nbsp;Özellikle cehalet söylemi, bu eğilimin en çok görüldüğü alanlardan birisi. Sandığı kültürel, sınıfsal ve ekonomik arka plandan bağımsız bir tercih dünyası olarak değerlendirerek yaratılan yapay bir eşitliğin ardından, hayal kırıklığıyla pekişmiş bir suçlama evresi başlıyor. Olan biteni kitlelerin katıksız, verili ve bir türlü dönüştürülemeyen cehaletine bağlamanın konforu, yeni bir gelecek kurmanın önünde sandığın da kendisini aşan bir engel olarak duruyor.Bu noktada Fransız filozof Jacques Rancier’i&nbsp;dinleyebiliriz. Ona göre “her şeyin ölümcül ‘demokratik’ eşitliği, aslına bakılırsa en baş­ta, ister toplumsal bir hareket ister dinsel ya da etnik bir ça­tışma, yahut günün modası, reklam kampanyası veya baş­ka şeyler söz konusu olsun, her fenomeni aynı şekilde açık­layan bir yöntemin <a fr-original-style="" href="https://iletisim.com.tr/kitap/demokrasi-nefreti/8908" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; -webkit-user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">ürünüdür.</a>”&nbsp;Dolayısıyla sandığın bizlerde oluşturduğu yanılgılardan birisiyse bütün bölenler, değişkenler ve asimetrik toplumsal ilişkileri tek bir potada eritip değerlendirebileceğimizi sanmamız. Bu örnekte cahil ve rasyonel seçmenin kaba bir değerlendirmesi kalıyor elimizde. Hâlbuki son sonuçlar bize her şeyin çok daha girift bir toplumsal zeminde işlediğini göstermek için yeter de artar bile.<h2 dir="ltr" fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Güçsüzleştiren çıkmazlar</h2>Bu ikilikler dönüşen toplumsal ilişkileri görmemizi de engelliyor. Örneğin bundan birkaç sene önce bile bütün heybetiyle sonsuza kadar sürecek bir iktidarın açık bir şekilde güç kaybettiğine şahit olduk. Ancak sıkıştığımız ikilik bunu görmemizi engelleyebiliyor. Sonuç olarak neyin dönüştüğünü kaçırdığımızda, o şeyin neye dönüşeceği üzerine de bir kavrayış geliştiremiyoruz ve bu bizi daha savunmasız kılıyor. Ayrıca her an, her yerde bulunan çatlaklara yönelik derin bir körlüğü de besliyor bu durum. Bu dönüşümler ve onların politik çıktılarını değerlendirmek çok uzun ve kapsamlı analizler gerektiriyor. Aynı zamanda sağlıklı bir mesafeyi de.Kazanmak veya kaybetmek. Her iki senaryo da bu kriz dönemlerinde birçok şeyi değiştirecektir. İçinde bulunduğumuz kriz daha da derinleşebilir ve siyasi atmosfer giderek daha kapalı bir kültürel çerçeveye hapsolabilir. Bu süreci de daha somut örneklerle anlatmak mümkün. Ama biraz daha devam etme zorunluluğumuza değinmekte fayda var.&nbsp;Seçimler özünde dönüşmeyen ve değişmeyen gerçeklik fikrinde açılabilecek bir çatlağı ifade ediyor. Bu çatlakta biriken umut ve yeniden inşa hedefleri beraberinde büyük bir beklentiyi de getiriyor. Ancak bu beklentinin gerçekleşmediği senaryoya dair hazırlıksız yakalanmak ya da büyük bir felaketin kaçınılmazlığı hissiyle ileriyi görememe anlatısı daha ağır sonuçlara yol açabiliyor.Tamamen iyimser kalarak kendimizi kandırmak zorunda değiliz. Ancak devam etmek zorunda olduğumuzun bilinci, bizi sonraki süreçte asıl ihtiyacımız olana götürebilir. Terry Eagleton’ın da <a fr-original-style="" href="https://www.ayrintiyayingrubu.com/kitap/iyimser-olmayan-umut-2/" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; -webkit-user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">dediği gibi</a>:&nbsp;<blockquote fr-original-style="color: rgb(9, 9, 9); border-color: rgb(0, 0, 0); border-width: 4px; font-style: italic; padding-left: 10px;" style="color: rgb(9, 9, 9); border-color: rgb(0, 0, 0); border-width: 4px; font-style: italic; padding-left: 10px; margin: 0px 0px 1em; border-left-style: solid; box-sizing: border-box;">Gerçek umuda en çok, işler olabilecek en vahim hâlini aldığında, yani iyimserliğin genellikle kabul etmeye gönülsüz olduğu uç durumlarda ihtiyaç duyulur.</blockquote>Dünyaya dair kanaatlerimizi sabitlediğimiz sandığın ötesinde yeniden birlikte yaşayacağımız gerçeğini unutmamak, ne beklediğimizi ve neyi nasıl gördüğümüzü sahici dertlerle yeniden düşünmek için zamanımız var. Gelecek ya dayatılır ya da kolektif olarak inşa edilir. Bunun hangisinin baskın çıkacağı ise yalnızca seçimin sonuçlarına değil, sonraki süreçte yeni düşünsel ve pratik imkânlar yaratma kapasitesine bağlıdır. Bu yüzden cennet ve cehennemin eşiğinde kaderini bekleyen kurbanlar değil, sığ ikiliklerden ibaret olmayan ve kendi bünyesinde yeni potansiyeller barındıran özneler olduğumuzu unutmamamız lazım.

Cennet ve cehennem arasında sıkışıp kaldık mı?

Körleştiren ikilikler

Dinmeyen krizler döneminde seçimlere doğru gidiyoruz. Hem iktidar hem de muhalefet kanadının destekçileri 14 Mayıs’ta gerçekleşecek seçimlerin Türkiye’nin en kritik seçimi olduğunu düşünüyor. Söylemler giderek katılaşırken, karşılıklı hamleler, politik stratejiler, bitmek bilmeyen temsiller, reklamlar ve değerlendirmelerle bir çeşit amfitiyatronun ortasında olduğumuzu söylemek mümkün. Çoğu zaman belirli bir miladı işaret eden bu söylemler, sandığa endekslenmiş politik bilince hitap ediyor ve siyaseti uzmanlık gerektiren bir alanda düşünmeye sevk ediyor. Yani çeşitli siyaset “uzmanlarının” oluşturduğu ve yine siyaset bilimciler tarafından kamuya tefsir edilen birçok politik strateji ile karşı karşıyayız.AKP iktidarı özelinde bu siyasal stratejilerin (son yıllarda İletişim Başkanlığı desteğiyle daha da profesyonel bir şekilde sürdürülüyor) 20 yıllık dönüşümünü izlemek mümkün. İlk yıllarındaki özgürlük vaatleriyle ön plana çıkan hükümet sonraki süreçte giderek daha despotik bir anlayışı benimsedi ve iktidarını pekiştirmek için bu yönde zor kullanmaktan çekinmedi. Tüm bunlar çok geniş bir çalışmayla izlenmesi gereken süreçler aslında. Bu noktada başka bir şeye değinmek istiyorum: AK Parti’nin yoksullarla ve yoksunlukla kurduğu ilişkiye. Ama öncelikle yoksulluğun politik ve sosyolojik mahiyetine yönelik kısa bir bakış atmanın faydalı olacağını düşünüyorum.<h2 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Yoksulluk = İnsani gereksinimlerden yoksunluk</h2>Yoksulluk en kaba hâliyle gündelik hayatı idame ettirecek kaynaklardan, gelirden, güvenlikten yani en temel insanı gereksinimlerden yoksun olmayı ifade ediyor. Gündelik hayatın neredeyse bir kriz düzleminde yaşandığı ve sosyal, politik ve psikolojik yetersizliğin hâkim olduğu bir deneyim olarak nitelenebilir. Yoksulluğa dair birçok tanımlama mevcut, ancak yine de yoksulluğu bir çalışma alanından ibaret gören, yoksun olanı nesneleştiren bakışın dışında bir yere bakılması gerekiyor. Bunu yazının sonraki kısmında fazlasıyla başvuracağım, uzun süredir yürüttüğü çalışmalarla ortaya çıkardığı <a fr-original-style="" href="https://iletisim.com.tr/kitap/kayip-halk/10375" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">Kayıp Halk</a> kitabında Necmi Erdoğan oldukça güçlü bir şekilde yapıyor. Yoksulları bakışın nesnesi, bir imaj ve dekorun dışına itilmiş bir yerden değil, onları dinleyerek, onların öznelliklerine ve deneyimlerine oldukça sahici bir şekilde yer vererek gerçekleştiriyor.Türkiye’de yoksulluğun siyasi bir mücadele biçiminden ayrılarak, uzman siyasetçiler tarafından apolitize edilmesinin de bir tarihi var. Neoliberal politikalar, yoksulluğu toplumsal eşitsizliğin yapısal bir sonucu olarak değerlendiren siyasi anlayışı görünmezleştirerek, onu yönetilmesi gereken bir sorun olarak görmeye başladı. Türkiye özelinde Turgut Özal iktidarı Fak-Fuk-Fon olarak bilinen sosyal yardım politikasıyla geçici yardımlarla derinleşen yoksulluğu mücadele edilmesi gereken bir şey olmaktan çıkarıp, günü kurtarmaya yönelik bir kriz durumuna sevk etti. Dolayısıyla yoksulların siyasi varlığı, iktidarın ahvaline eşitlendi. Yoksulluğu derinleştiren, nesilden nesile aktaran ve onu neredeyse bir gayya kuyusuna dönüştüren yapısal nedenler de olduğu gibi devam etti. AK Parti iktidarı da bu yöntemi daha da gelişkin formüllerle sürdürdü. AK Parti’nin kitlelerle kurduğu bağda oldukça önemli bir role sahip olan sosyal yardımlar, meşruiyet için gerekli hegemonya kurulmasında önemli bir araç işlevi gördü.Ancak geldiğimiz noktada yoksullukla bu şekilde başa çıkmanın imkânsız ve sürdürülebilir olmadığı ayyuka çıktı. Çeşitli ekonomi politikalarla ucuz iş gücü cehennemine dönüştürülen Türkiye’de ücretli çalışan sayısı son 13 yılda %100’leri görmüş durumda. 2009’da 7,2 milyon ücretli çalışan varken, bu sayı Şubat 2022’de <a fr-original-style="" href="https://mavidefter.net/turkiye-isci-cumhuriyeti-biz-ne-oluyuz-ne-sag/" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">14,5 milyon’a ulaştı.</a>Bunun da ötesinde kitlesel bir yoksulluktan bahsetmek mümkün. AK Parti’nin benimsediği emek rejimi ve bununla beraber ekonomik kriz yoksullaşmayı çok küçük bir kesim dışında gündelik hayatın bir parçası hâline getirdi. Nitekim Türkiye İstatistik Kurumu’nun (TÜİK), 2022 yılı Türkiye Çocuk Araştırması'nın sonuçlarında bile anneleri tarafından ekmek veya makarna gibi tahıl içeren yiyecekleri her gün tükettiği belirtilen 6 aylık ve büyük yaştaki çocukların oranı %62,4 olarak gösteriliyor.<h2 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">AK Parti'nin yoksulluğa bakışındaki dönüşüm</h2>Yine anlatının sahalarına dönecek olursak AK Parti’nin sosyal yardımları muhalif seçmen arasında alaycı ve sinik bir yaklaşımla ele alınıyordu. Özellikle seçim dönemleri ve sonrasında AK Parti seçmenlerine “makarnacılar”, “kömürcüler” yakıştırması yapılıyordu. Bu bakışa göre siyaset maddi beklentilerden azade, sözde yüksek değerler kümesinin devamlılığına yönelik bir tutum olmalıydı ve yoksullar da bu yüksek değerlere ket vuran fırsatçılardı. Bu retorikle birlikte iktidarla mücadele etmenin sorumluluğu erteleniyor, temsili siyasette yaşanan hayal kırıklığı muhtaç insanların günahları olarak değerlendiriliyordu. İktidar en başından beri kullandığı mazlumluk anlatısına bu tavrı da eklemleyerek, hegemonyasını pekiştiriyordu. Ancak artan kriz ve derinleşen yoksulluk karşısında iktidar kanadı başka bir pozisyonu benimsemek zorunda kaldı.İktidarın özünde bir siyasal stratejinin sonucu olarak yoksula yönelik bakışının ve kurduğu anlatının dönüşümünü Necmi Erdoğan oldukça etkili bir şekilde aktarıyor:<blockquote fr-original-style="color: rgb(9, 9, 9);" style="color: rgb(9, 9, 9); margin: 0px 0px 1em; border-left: 2px solid rgb(94, 53, 177); padding-left: 5px; box-sizing: border-box;">“İslamcılığın kapitalizmle mutlu evliliği ve “tehlikelere” karşı kendinden emin hissetmesi, Hızır kılığına bürünme ihtiyacını bile çoktan unutturmuş ve onun yerini ekonomik kriz karşısında hala “tabağı küçültmeyi” veya “soğan ekmek yemeyi” vazeden pervasız bir arsızlık almıştır. Zaman ipek başörtülü kadınların altın varaklı taht taklitleri ile dolu evlerindeki kuş sütü eksik sofraları görücüye çıkardıkları veya “iman sahiplerinin” “Geçinemiyoruz!” diyen insanlarla alay ettikleri videolar çekme zamanıdır! Dolayısıyla, onun dilindeki yoksulluk acıklı veya gözü yaşlı biçimiyle pornografik olmaktan bile çıkmıştır.”</blockquote>Bu etkili betimlemenin yanında 14 Mayıs’a giden yolda daha farklı çıkışlar görmeye başladık. Gerekirse soğan ekmek yenilmesi gerektiğini söyleyen iktidar kanadı, bir noktadan sonra soğana bile gücü yetmediğini söyleyenleri tiye aldığı bir pozisyon benimsedi. İktidarın tek merkezden yönetilen siyasi stratejisi, soğan talebinde bulunan insanları vizyonsuzlukla suçluyor ve çok büyük hedeflere giden yolda soğana erişememenin bir problem olarak görülmesini neredeyse nankörlükle eşitliyor. Yurtdışında oy kullanan bir vatandaşın Erdoğan dışındaki Cumhurbaşkanı adaylarının üstüne soğan, salatalık gibi sebzeleri koyarak çektiği fotoğrafı iktidara yakın gazeteciler büyük bir <a fr-original-style="" href="https://twitter.com/doganburak29/status/1651595727024402432?s=20" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">coşkuyla paylaşıyor.&nbsp;</a> Daha sonra Cumhurbaşkanı Erdoğan’ın Memur-Sen Konfederasyonu 7. Olağan Genel Kurulu’nda yaptığı <a fr-original-style="" href="https://twitter.com/etkilihaber/status/1653006997954985986?s=20" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">konuşmada&nbsp;</a>söz konusu görseli dillendirmesi ile, bunun planlanmış bir seçim stratejisi olduğu şüphe götürmüyor.Senelerce seçmen kitlesi “makarnacı”, “kömürcü” gibi ifadelerle aşağılanan iktidarın, en temel gıda maddelerine erişime dair şikâyette bulunan halkla ve genel olarak yoksunlukla alay ettiği bir dönüşüme tanık olduk. Temsiller, stratejiler dönüşüyor ancak yoksulluk olduğu gibi duruyor. Hatta daha da derinleşiyor.Yoksulluk, sadece yoksullar dışında çeşitli temsillere sıkıştırılan, siyasetçiler tarafından arada sırada uğranılan ve çoğunlukla sessizliğe mahkûm edilmiş bir dünyayı ifade ediyor. İktidar yoksullara değmeyen, onların ulaşamadığı bir Türkiye’ye dair mega projeler sunarken, yoksullar ise gündelik hayatın krizinde bir gününü daha geçirmeyi umut ediyor. Bütün fırsatlardan, potansiyellerden men edilmekle kalmıyor, iktidarın vizyonuna yetişemediği için alay konusu hâline geliyor.Benzer şekilde yoksullar düşünmesine ve dönüşmesine fırsat vermeyen koşullara bakılmaksızın muhaliflerin hayal kırıklıklarından oluşan dünyasının da günahkârları oluyorlar. Ancak Necmi Erdoğan’ın da dediği gibi yoksullar yalnızca maddi ihtiyaçlar ve güvenlikten değil, iktidarı karşılarına alabilecekleri düşünsel araçlardan da uzun süredir yoksun bırakıldılar. Dolayısıyla önümüzdeki seçim yalnızca bir durak ve bu kitlesel yoksulluk dönemlerinde durağın ne tarafında olduğumuzdan çok sonrasında ne yapacağımız daha belirleyici olacak.

AKP’nin yoksulluğa bakışındaki dönüşüm üzerine

Makarna ve soğan: Yoksulluğun değiş(mey)en hakir temsilleri

<a fr-original-style="" href="https://www.instagram.com/kseeens.40/" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">Enes Köse</a>Depremde 30 saat enkaz altında nefessiz, sessiz bırakılan kaybettiğim arkadaşım, canım kardeşim Alaattin'eKıyametin çeşitli tarifleri, farklı tahayyülleri ve hatta birbirinden ayrı isimleri var. En doğrusunu bilemiyoruz ama 6 Şubat sabahı uyandığımızda kıyamet “Evet, karşınızdayım,” dedi. Kaos.Herkes krizin ortasında önce olan biteni anlamaya çalıştı, yakınlarına ulaşmayı denedi, haberleri açtı, yıkımı gördü ve her nerede olursa olsun seferber olmaya başladı. Deprem bölgesinden bilgi almaya çalışan televizyonlar, Twitter’da sayısız enkaz bildirimleri ve yardım çığlıkları. Sonrası derin bir yalnızlık.Büyük toplumsal olaylarda ve afetlerde iktidar ve egemenler bir taraftan halkı teskin etmeye çalışırken öbür taraftan “Şimdi siyasetin sırası değil,” çağrısı yapıp öfkenizi yutmanızı söyler. Böyle zamanlarda “vicdan”, “sağduyu”, “ahlak” gibi erdemlerin işe koşulduğunu görürsünüz. Felaketi ihmaller sonucu yaşamanıza rağmen sesinizi yükseltmemeniz beklenir. Onlar ahlak, vicdan ve sağduyu gibi erdemleri göstermek zorunda değillerdir ama siz sesinizi yükseltirseniz bu ahlaki değerler size karşı sopa olarak kullanılır. Kaşları çatık birisi, yakınları enkazın altında olan insanların feryatlarına karşı onları azarlarken siz siyaset yapamazsınız. Çünkü sırası değil.&nbsp;Peki siyaseti ne zaman yapabiliriz diye sormadan önce başka bir soruya geçelim: Nedir siyaset? Siyaset yalnız belirli dönemlerinde insanların oy kullanmak için bir araya gelip çeşitli kanaatlerle seçim yaptıkları bir etkinlik midir? Hayatın her alanına burnunu sokan bu garip şey, neden toplumsal kriz dönemlerinde buharlaşıp uçuyor? Enkazın kader olduğu yerde, siyaset neden bir anda “caiz” olmaktan çıkıyor?&nbsp;Fransalı filozof Jacques Rancière siyaseti “hükmetme” anlamında siyaset ile “herkesin iyi yaşamı” olarak siyaset olarak ikiye ayırıyor. Ona göre ilk anlayışın özü siyasal olanın polis düzenine indirgenmesidir. İlk siyaset biçimi demokratik anlayıştan korkan ve kitleleri yalnızca yönetilme üzerinden ele alan siyaset biçimidir. Rancière siyaseti bu şekilde ele alanların halktan korktuğunu söylüyor. Bu günlerde “siyaset yapmayın” diyenlerin de tahayyül ettiği siyaset budur. Çünkü onlara göre kitleler yalnızca yönetilmelidir.Kriz dönemleri, iktidarın ve sosyal formasyonunun defolarının tamamen görünür olduğu, saklanan günahların bir bir döküldüğü zamanlardır. Saklayacak günahları olanlar ise siyasetin soğuk yüzünü örtmek için sağduyunun uyuşturucu doğasını çağırırlar. Hatta açıkça iktidarın politikasının sebep olduğu krizler, bir anda doğaüstü felaket anlatılarına sıkıştırılır ve siz burada bir yanlış var dediğiniz anda acıdan nemalanmak isteyen bir “fırsatçı”ya dönüşürsünüz. Ancak siyaset tam da size tüm bu yıkımın “siyaset üstü” olduğunu söyleyen aklın kendisidir.&nbsp;Deprem bölgesindeki sınırsız ihmal, vergilerin asla alınamayan karşılığı, artık çözemeyeceğimiz kadar karmaşık hâle gelen rant sistemi ve üç kuruş daha zenginleşecek diye evin inşaatından çalan müteahhitin ilişkileri tam olarak siyasetin konusudur.&nbsp;Hayatları iktidarın kararlarından direkt olarak etkilenen insanlar, “Devlet nerede?” diye sorma lüksünden bile mahrum bırakılıyor. Fransalı yazar Edouard Louis’nin de belirttiği gibi, “Siyaset, egemenler için genellikle estetik bir meseledir. Bizler içinse ölmek ya da yaşamak anlamına gelir.”Evet, siyaset nasıl yaşadığınız kadar nasıl öldüğünüz meselesidir. Siyaset kardeşinin enkaz altında olduğunu söylerken mikrofon önünden çekilip alınan çocuğun içine düştüğü boşluktur. Siyaset, siz yalnızlık içinde kalan depremzedelerin isyanını bastırmak için söylenen, “sonradan açılacak defterler”in içinde yazanlardır. Siyaset, enkazın altında ailesini bekleyen kadının isyan ederken “Beni içeri atacaklarsa, atsınlar,” çıkışındaki tereddüttür. Siyaset, ölüp kaydı bile tutulamayan sığınmacıların isimsizliğidir.&nbsp;Siyaset en çok da yalnızlıkla sınandığımız bu günlerde, yine el yordamıyla halk olarak bir şeyler yapma çabamızdır. İktidarın araçlarıyla bastırılmış ve neredeyse unutulmuş dayanışma duygusu kriz zamanlarındaki şokun panzehri gibi beliriyor. Kendi imkânlarıyla yetinmek zorunda kalanların direnç noktasında siyasetin kendisi vardır.&nbsp;Korkup sindiğimiz müddetçe belirecek olan siyasetsizlik sopası potansiyel kurbanlar olarak bir sonraki felakete boynumuzu eğdirecek araçlardan biri. Hesabı kesilmemiş her günah, ölülerimizi gömmemizi engelliyor, sorulmamış her soru yitip gidenlerin bıraktığı yükün günahı olarak bize kalıyor.Dolayısıyla siyaset yitip gidenlerle, potansiyel kurbanlar olarak bizleri bağlayan yegâne şey olarak orada duruyor. Bize ne zaman siyaset yapmamız gerektiğini söyleyenlerin anlayamayacağı bir bağdır bu. Yaşamaya devam ederken utanıyorsanız, içinizde kapanamamış bir hesabın rahatsızlığıyla yaşıyorsunuz demektir. İşte bu, siyasettir.&nbsp;