Kavala kararı AB - Türkiye ilişkilerini etkileyebilir mi?

Dr. Büşra Kılıç 

Türk kamuoyunu olduğu kadar Avrupa kurumlarını da yakından ilgilendiren iş insanı Osman Kavala’nın yargılanması geçtiğimiz haftalarda sonuçlandı.

Yargıtay 3. Ceza Dairesi, 28 Eylül'de Kavala ile birlikte yargılanan 8 sanıktan 5'inin mahkumiyetini onayladı, üç sanık hakkında verilen hapis cezalarını ise bozdu. Buna göre Kavala ağırlaştırılmış müebbet hapis cezası alırken Türkiye İşçi Partisi (TİP) Hatay Milletvekili seçilen Can Atalay, Tayfun Kahraman, Mine Özerden ve Çiğdem Mater Utku 18'er yıl hapis cezası aldı. Mücella Yapıcı ve Ali Hakan Altınay adli kontrol şartı ile tahliye edildi. Söz konusu kararın Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi (AİHM) ve Avrupa Konseyi Parlamenterler Meclisi (AKPM) kararları ve tavsiyelerine rağmen alınması ise dikkat çekti.  

Haziran 2023’te Avrupa Konseyi, Türkiye'yi, AİHM kararlarına uymaması hâlinde, "ihraç dahil" tüm seçeneklerin uygulanabileceğine dair uyarmıştı. Bu uyarıda Kavala’nın tahliyesi için Eylül ayına kadar süre verilmişti. 28 Eylül’deki kararın ardından AKPM acil olarak toplandı ve Türkiye’ye Ocak 2024’e kadar süre verdi. 10 Ekim 2023’te yayımlanan “Osman Kavala’nın Derhal Serbest Bırakılması Çağrısı”nın (Call for the immediate release of Osman Kavala) ana hatları ise şöyle 

• 2017’den beri tutuklu olan Kavala, 2019 yılında AİHM’nin “suç unsuru bulunduğuna dair makul şüphe bulunmadığına dair tespitine rağmen” hâlâ tutukludur.  
• Tutukluluk süresinin uzunluğu hem Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi sistemini “baltalamakta” hem de Türkiye'de hukukun üstünlüğü, insan hakları ve bağımsız adalet konularına dair ciddi endişeler yaratmaktadır.  
• Meclis Türkiye’yi Avrupa İnsan Hakları sözleşmesine uyması ve AİHM kararlarını uygulamasına çağırmaktadır.  
• Avrupa Konseyi üyesi ülkeler ve AB liderlerine, Türkiye’deki yetkilileri “ikna etmek” için çalışmalarda bulunması tavsiye edilmektedir. 
• Türkiye’nin ilgili kararları uygulamaması durumunda "Magnitsky Mevzuatı"nın harekete geçirileceği belirtilmektedir. Söz konusu mevzuat, hakim ve savcılar da dahil olmak üzere, Türk yetkililerinin Avrupa Konseyi üye ülkelerine giriş yaptıklarında yaptırım ile karşılaşmaları anlamına geliyor. AKPM bu mevzuatı önerse de öz konusu yaptırımı uygulayıp uygulamamak ise üye ve gözlemci ülkelerin bireysel kararına bağlı.  
• Raporda ayrıca AKPM kararının Türkiye – Avrupa Birliği (AB) ilişkilerini de yakından ilgilendirdiği belirtiliyor. AB’ye, Türkiye’ye yapılan finansal yardımlarda hukukun üstünlüğüne dair endişeleri dikkate alması öneriliyor. 
• Son olarak Ocak 2024’e kadar Kavala’nın serbest bırakılmaması durumunda, Türk parlamenterlerin oy verme haklarının ellerinden alınması söz konusu. Medya ve Hukuk Çalışmaları Derneği eş sözcüsü Veysel Ok, bu durumu “12 Eylül’den beri bir ilk.” olarak nitelendiriyor.  

Türkiye – AB İlişkilerinde ne olabilir?  

• AKPM kararını değerlendirirken unutulmaması gereken önemli bir nokta, Avrupa Konseyi'nin (Council of Europe) AB müktesebatı veya kurumlarının bir parçası olmadığıdır. AB, tıpkı Türkiye gibi Avrupa Konseyi’nin bir üyesidir. Öte yandan Avrupa Konseyi’ne bağlı olan AİHM, “Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi”nin yürütülmesinden sorumludur ve AB’ye üye olmanın koşulu bu sözleşmeye ve mahkemeye taraf olmaktır.  Türkiye’nin üyelik süreci fiili olarak askıdayken AİHM kararlarının uygulanmaması, Türkiye için hazırlanacak raporları etkileyecektir.  
• Avrupa Parlamentosu (AP), İstanbul 13. Ağır Ceza Mahkemesi'nin 25 Nisan 2023’te Kavala için verdiği ağırlaştırılmış müebbet hükmünü, 5 Mayıs 2023’te kınamıştı. 28 Eylül’de hükmün kesinleşmesinin ardından henüz AP resmî sitesinde bir açıklama yayımlanmadı. 
• AP'nin Türkiye raportörü Nacho Sánchez Amor ise bu konuda Euronews'e açıklamalarda bulundu ve kararı "Türkiye'nin AB üyeliği hedefinden uzaklaşması" olarak nitelendirdi. Sánchez Amor, AİHM kararının siyasi bir karar değil bir yargı kararı olduğunu ve uyulması gerektiğini hatırlattı.
• AB Dış Eylem Servisi (EEAS), 29 Eylül’de Türkiye’nin Gezi Davası kararını “üzüntüyle karşıladığını” açıkladı. Bu kararın Türkiye’nin AB değerlerine olan bağlılığı konusunda endişe yarattığı vurgulandı.  

Söz konusu açıklamalar ve hukuki çerçeve göz önüne alındığında, Türkiye'nin AB üyeliği sürecinde Osman Kavala'nın tutukluluğu meselesinin gündeme sık sık getirileceği görülüyor. Türk yetkililer ise bu tepkileri Türkiye'nin yargı bağımsızlığına yönelik bir müdahale olarak değerlendiriyor. Türkiye Cumhuriyeti Dışişleri Bakanlığı, 13 Ekim tarihli açıklamasında AKPM'nin kararıyla “adli süreçleri siyasete alet ettiğini ve diyalog kanallarını kapatmaya teşebbüs ettiğini” belirtti. Bu durumun, “AKPM'nin varoluş nedenini oluşturan demokratik değerlere aykırı” olduğu  ifade edildi.  

Son olarak 

Türkiye'nin kendi yargı sürecine müdahale ettirmeme konusundaki kararlılığı, Batı ittifakı ile olan görüş ayrılıklarını belirginleştiriyor. Mevcut durumda her iki tarafın da geri adım atması pek olası görünmüyor. 

AB ikili ilişkilerinde "hukukun üstünlüğünü" vurgulasa da, kendi içinde Polonya ve Macaristan gibi üye ülkelerde bu konuda sorunlar yaşadığı biliniyor. Türkiye, henüz AB üyesi olmaması ve bağlayıcı koşullara tabii olmaması nedeniyle AB'nin karar ve önerilerine uymama hakkına sahip ve örnek olarak diğer AB üyelerini gösterebilir. Ancak böylesi bir tutum, diyalog sürecinde, genellikle olduğu gibi, her iki tarafın da olumsuz algılarını güçlendirecektir. 

Avrupa Birliği Komisyonu Başkanı Ursula von der Leyen ve Avrupa Birliği Konseyi Başkanı Charles Michel’in geçtiğimiz yıllarda Osman Kavala ve diğer “siyasi” tutuklular hakkında açıklamalarda bulunmuşlardı. Ancak 28 Eylül’deki kararın ardından bu isimlerin demeç vermemiş olması dikkat çekici. Öyle görülüyor ki AB henüz Avrupa Konseyi kararını öne sürmek için acele etmiyor ve Türkiye’nin geri adım atmasını bekliyor. 26-27 Ekim tarihlerinde gerçekleşecek olan AB Liderler Zirvesi'nde Osman Kavala meselesinin gündeme gelip gelmeyeceğini zamanla göreceğiz.