Kimlik edinme sürecinin biyolojik, psikolojik, sosyal ve kültürel boyutları

Dr. Fikret Zengin, 1957’de Bingöl’de dünyaya geldi. 1984’te İzmir Dokuz Eylül Üniversitesi Tıp Fakültesinden mezun olduktan sonra, 1984-88 yılları arasında Elazığ’da hekim olarak çalışmaya başladı. Bu tarihten sonra Almanya’ya göç etti. İnterdisipliner sosyal bilimler dalında halk sağlığı üzerine yüksek lisans yaptı. 1998’de psikiyatri ve psikoterapi alanında uzman unvanını aldı. Bielefeld Üniversitesi nöroanatomi bölümünde beynin işleyişi ve fonksiyonları üzerine 2 yıl süren bir çalışma yürüttü.
- Almanya’nın Solingen şehrinde kurucusu olduğu kliniği yıllarca yöneten Zengin, 2000-2017 yılları arasında çeşitli kliniklerde psikiyatri ve psikoterapi eğitimi verdi. 2004 yılından itibaren bireysel koçluk (coach-özel hoca) hizmeti de vermeye başladı. 2017’den bu yana çalışmalarını İsviçre-Zürih’teki özel psikiyatri ve psikoterapi muayenehanesinde sürdürüyor.
Şimdiye kadar toplam 7 kitabı yayımlanan F. Zengin’in son çalışması Tehlikeli Kişilikler: Manipülasyon, Güç ve Kontrol başlığıyla Temmuz 2026’da Devinim Kitap tarafından okuyucuya ulaştırıldı. Şahsen tanıdığım Dr. Fikret Zengin ile daha önce biri Adıyaman-Malatya-Kahramanmaraş-Antep-Hatay-Adana (Şubat 2023) hattındaki depremlerin yol açtığı psikolojik ortam, diğeri beyin gelişimi üzerine iki söyleşi yapıp yayınlamıştım.
Esas maksadım, kitabı tanıtmaktan ziyade son dönemlerde sıkça gündeme getirilip siyaset zemininde çokça tartışılan “kimlik-üst ve alt kimlik” konusunun sosyal psikoloji açısından ele alıp, birey ve grupların etkileşimlerini zihinsel-ruhsal bağlamda irdelemek.
Klinik tanımlar yerine toplumsal varoluş eksenli kimlik-kişilik
Kitabın sunuş bölümünden yapacağımız bir alıntı, Zengin’in meramını anlamamıza yardımcı olacaktır:
“Bu kitap; narsisizm, örtülü narsisizm, paranoid, borderline ve antisosyal kişilik örüntülerini yalnızca klinik tanımları açısından değil; insan ilişkileri, aile yaşamı, çalışma hayatı, siyaset ve toplumsal varoluşumuzu anlamlandırmak açısından da göz ardı edilemeyecek bir öneme sahiptir.
Mesela:
a-) Borderline kişilik yapılanması, yoğun terk edilme korkusu, kimlik karmaşası, dürtüsellikve idealizasyon-değersizleştirme döngüsü nedeniyle ilişkileri derin bir istikrarsızlığa sürükleyebilir.
b-) Paranoid yapılanma, dünyayı sürekli tehdit üreten bir yer olarak algılar; kuşku, güvensizlik ve kontrol ihtiyacı zamanla temel yaşam stratejisine dönüşebilir.
c-) Antisosyal kişilik yapılanmasında empati, vicdan ve sorumluluk duygusu belirgin biçimde zayıflamıştır. Başkaları, antisosyal bireyler için genellikle eşit bireyler değil, kişisel hedeflere ulaşma noktasında kullanılabilecek araçlar olarak görülür.
d-) Narsist yapılanmada benlik, dışarıdan gelen hayranlık ve onayla beslenir.
Bireysel ve Toplumsal Boyutlarıyla Kimlik Kavramı
Kimlik kavramı yalnızca kişisel bir merak değil; psikoloji, sosyoloji ve felsefenin kesişim noktasında yer alan temel değerler bütünüdür. Kimlik, en basit tanımıyla bireyin kendisini nasıl tanımladığını ve başkaları tarafından nasıl algılandığını belirleyen çok katmanlı bir yapıdır. Ancak bu tanım, kimliğin karmaşıklığını tam olarak açıklamaz. Çünkü kimlik, sabit bir özellikten ziyade zaman içinde oluşan ve sürekli yeniden şekillenen bir süreçtir.
Psikolojik açıdan bakıldığında kimlik, bireyin kendisiyle ilgili geliştirdiği süreklilik ve bütünlük duygusunu ifade eder. Bu bağlamda Danimarka ve Alman asıllı Amerikan vatandaşı olup, özellikle insanların sosyal gelişim teorisi ve ‘Kimlik bunalımı’ kavramını ilk kullanan psikolog Erik Erikson (d.1902-1994.ö) kimliği şu şekilde tanımlar: ‘Bireyin hem kendi içinde bir ‘aynılık’ hissi taşıması hem de sosyal çevresi içinde tutarlılık sergilemesidir.’
Bu yaklaşım; kimliğin içsel bir yapıyla sınırlı kalmadığını, aynı zamanda sosyal ilişkiler içinde anlam kazandığını da ortaya koyar.
Bununla birlikte psikanalitik perspektif, kimliği daha dinamik ve çatışmalı bir yapı olarak ele alır. Bu yaklaşıma göre kimlik, bireyin iç dünyasında yer alan farklı eğilimler ve dış dünya ile kurduğu ilişkiler arasındaki etkileşim sonucu oluşur.
Özellikle erken çocukluk döneminde kurulan ilişkiler, kimliğin temelini oluşturan ilk içselleştirmelerin gelişiminde belirleyici rol oynar. Bireyin kendilik algısı, bu erken deneyimlerin izlerini taşır ve yaşam boyu bu izlerle birlikte şekillenmeye devam eder.
Çocuk gelişimi alanında yaptığı çalışmalarla bilinen İsviçreli psikolog Jean Piaget’in (1896-1980) bilişsel gelişim kuramı kimlik oluşumunu sosyalleşme süreci üzerinden açıklar. Piaget’e göre birey, çevresinden aldığı uyarıları bilişsel olarak işleyerek içselleştirir ve bu süreç kimliğin oluşumunda temel bir rol oynar.
Bu noktada dil, yalnızca bir iletişim aracı değil; aynı zamanda bireyin dünyayı anlamlandırmasını sağlayan temel bir yapı olarak öne çıkar. Birey, dil aracılığıyla toplumsal normları, değerleri ve rolleri öğrenir.
Özellikle cinsiyet kimliğinin oluşumunda biyolojik farklılıkların yanı sıra kültürel beklentilerin de belirleyici olduğu görülmektedir. Kimlik kavramı sosyolojik açıdan ele alındığında ise bireysel ve toplumsal boyutların iç içe geçtiği bir yapı ortaya çıkar.
Birey, bir yandan kendi seçimleri (tercihleri) ve deneyimleri doğrultusunda bir kimlik inşa ederken diğer yandan toplum tarafından kendisine atfedilen roller ve statüler yönünde şekillenir. Bu durum, literatürde ‘bireysel kimlik’ ve ‘sosyal kimlik’ ayrımıyla ifade edilir.
a-) Bireysel kimlik: Bireyin kendine has özelliklerini, değerlerini ve tercihlerini kapsar. Bu yanıyla değişime açık ve dinamik bir yapıdır.
b-) Sosyal kimlik: Bireyin ait olduğu gruplar, sahip olduğu statüler ve toplum içindeki konumuyla ilgilidir. Sosyal kimlik, bireyin kendisini bir grubun parçası olarak tanımlamasını sağlarken aynı zamanda bu durum, bireyin o grubun normlarına uyum göstermesini de beraberinde getirir.
Kimlik oluşumunda ebeveyn ve bakıcıların (mürebbiyelerin) rolü
Kimlik gelişiminde erken dönem ilişkilerin rolü özellikle dikkat çekicidir. Anne-çocuk etkileşimi, bireyin kendilik algısının oluşumunda temel belirleyici etmenlerdendir.
Bu süreçte gelişen beden imgesi, kimliğin önemli bir bileşeni olarak kabul edilir. Bireyin kendi bedenine yönelik algısı, benlik deneyimi ile doğrudan ilişkilidir. Nitekim bazı psikopatolojik durumlarda, özellikle yeme ve belirli kişilik bozukluklarında, beden algısındaki bozulmaların kimlik sorunlarıyla birlikte ortaya çıktığı gözlemlenmektedir.
Kimlik oluşumu, bireyin bakım verenler (mürebbiye-FB) ile kurduğu ilk ilişkilerle başlar ve zamanla ayrılma-bireyleşme süreciyle gelişir. Birey, başlangıçta bakım veren ile bütünleşik bir yapıdayken zamanla bu ilişkiden ayrışarak kendine özgü bir kimlik geliştirir.
Yine bu süreçte birey, sadece bakım verenler ile değil; hem onlar hem de başkalarından farklılaşarak sosyal bağlarını sürdürmeyi öğrenir; kendisini ve başkalarını anlamlandırmaya yönelik içsel temsiller geliştirir.
Bu temsiller zamanla daha karmaşık hale gelir ve bireyin kişilerarası ilişkilerdeki davranışlarını yönlendiren içsel modeller oluşturur. Bu süreç sağlıklı ilerlediğinde birey hem kendine ait bir benlik oluşturur hem de sosyal bağlarını sürdürür. Bu sürecin sekteye uğramasıkimlik gelişiminde kırılganlıklara yol açabilir.
Kimliğin olgunlaşması, farklı özdeşimler aracılığıyla gerçekleşir ve bireyin hem aile hem de toplum içinde kendine ait bir yer edinmesiyle güçlenir.
Ergenlik dönemi ise kimliğin yeniden yapılandığı ve büyük ölçüde biçim kazandığı kritik bir evre olarak kabul edilir.
Kimlik kavramını iyi kavramak
Burada gözden kaçırılmaması gereken önemli bir nokta var: Her kimlik gelişimi sağlıklı ve dengeli bir şekilde ilerlemez. Bazı durumlarda kimlik yapısı kırılgan, dağınık veya dış etkilere duyarlı hale gelebilir.
Bu tür yapıların, özellikle kişilerarası ilişkilerde sorunlara yol açtığı ve bireyin kendisi ve çevresiyle kurduğu dengeyi bozduğuna rastlamak mümkündür.
Bu nedenle kimlik kavramını anlamak sadece teorik bir bilgi edinmekten ibaret değildir. Aksine, bireyin hem kendisini hem de çevresindeki insanları daha doğru değerlendirebilmesi açısından temel bir öneme sahiptir.
Kimlik yapılanması ve benlik sınırları
Kimlik, bireyin kendisini tanıyabilmesini ve diğerlerinden ayırt edebilmesini sağlayan temel psikolojik yapılardan biridir. Bu yapı hem bireyin kendilik algısını hem de benlik sınırlarını ve kişilerarası ilişkilerdeki konumunu belirler. Kimlik ile benlik sınırları arasındaki ilişki çift yönlüdür: Bir yandan kimlik benlik sınırlarını şekillendirirken, diğerinde benlik sınırlarının oluşumu kimliğin gelişimine katkıda bulunur. Bu süreçle beraber bireyde aidiyet duyguları gelişir.
Kimlik oluşumunda meydana gelen dalgalanmalar, bireyin benlik yapısında belirgin dalgalanmalara yol açabilir. Böylece bireyin kendisini ve başkalarını algılama biçiminde istikrarsızlık olarak ortaya çıkar. Psikodinamik açıdan bu durum ‘iyi’ ve ‘kötü’ nesne temsilleri arasında gidip gelme, bölme (spliting) mekanizması ile açıklanır. Bu tür bir yapı, bireyin duygusal deneyimlerini dengeli bir şekilde düzenleyemediğini ve karşıt duygular arasında keskin geçişler yaşadığını gösterir.
İyi yapılanmış bir kimlik, belirli temel özelliklerle tanımlanabilir. Bunların başında kendilik sürekliliği ve istikrar gelir. Bireyin farklı sosyal ortamlarda benzer karakter özelikleri göstermesi, gerçekçi bir beden algısına sahip olması ve zaman içinde süreklilik gösteren bir kendilik deneyimi yaşaması bu yapının temel göstergesidir. İçtenlik, yalnız kalabilme kapasitesi, içselleştiriliş bir vicdan yapısı veya gruba ait olma duygusu gibi unsurlar, sağlıklı kimlik gelişiminin önemli bileşenleri arasında yer alır.
Bu bağlamda dikkat çeken en önemli unsur, kimliğin süreklilik ve istikrar boyutudur. Nitekim kişilik bozuklukları incelendiğinde, farklı tanı ve kategorileri arasında çeşitli farklılıklar bulunsa da ortak bazı özelliklerin öne çıktığı görülür. Bunlar arasında nesne sürekliliğinin yeterince gelişmemiş olması, ilişkilerdeki yüzeysellik, duygulanımın düzenlenememesi, belirgin duygusal dalgalanmalar ve yalnızlığa tahammül edememe gibi unsurlar yer alır. Bireylerin sosyal ortamlardaki davranışları da zaman zaman tutarsızdır.
Psikolojik temsiller
Psikodinamik kuram çerçevesinde kimlik, bireyin içselleştirdiği deneyimlerin oluşturduğu psikolojik temsiller üzerinden anlaşılır. Bu temsiller üç temel başlık altında incelenir: Benlik temsilleri, nesne temsilleri ve ilişki temsilleri. Benlik temsilleri bireyin kendisine dair algılarını içerirken, nesne temsilleri başkalarına ilişkin algıları ifade eder. İlişki temsilleri ise benlik ve diğerleri arasındaki etkileşimleri düzenleyen içsel modelleri kapsar.
Bu temsiller, bireyin geçmiş deneyimlerinden beslenir ve zaman içinde yeni deneyimlerle tekrar şekillenir. Özellikle erken dönemde oluşan içselleştirmeler, kimliğin çekirdeğini oluşturur. Ancak bu yapı sabit kalmaz; birey yeni yaşantılarla karşılaştıkça bu temsiller dönüşür, yeniden organize edilir ve daha karmaşık hale gelir.
Kimliğin işlevsel bir yapı olarak anlaşılması, bireyin hem kendisi hem de çevresiyle kurduğu ilişkileri anlamak açısından önemlidir. Kimlik, bireyin kendisini diğerlerinden ayırt etmesini sağlarken davranışlarında süreklilik ve öngörülebilirlik oluşturur. Bu yönüyle kimlik, bireyin psikolojik bütünlüğünü koruyan temel bir organizasyon ilkesi olarak değerlendirilebilir.
Sonuç olarak kimlik sadece bireysel bir özellik değil; biyolojik, psikolojik ve sosyal etkenlerin etkileşimiyle oluşan karmaşık bir yapıdır. Bu yapı, erken dönem ilişkilerinden başlayarak yaşam boyu gelişmeye devam eder. Sağlıklı bir kimlik gelişimi, bireyin kendisi ve başkalarıyla dengeli ve tutarlı ilişkiler kurabilmesini mümkün kılar.”
Bu noktaya kadar kimlik tanımı ve analizini Dr. Fikret Zengin’in yukarıda ismi geçen kitabından alıntılamış oldum. Ancak dil, kültür ve toplumsal açısından kimliğin nasıl algılanıp yaklaşılması gerektiğini de merak ettim. Mesela iki ayrı ana dilden konuşan ve farklı ortamlarda büyüyen Türk ve Kürtlerin psikolojik, sosyal ve kültürel açıdan konumlarını merak ettim.
Bunu da bizzat kitabın yazarı Dr. Zengin’e sordum; ilettiği ayrıntılı yanıtı birlikte okuyalım.
Kimlik ve Türk-Kürt kimliği
“Kimlik, sosyal psikolojide kendi gözünde ve başkalarının gözünde ne olduğundur. Bu terim psikolojide ve sosyolojide gelişme göstermiş, ayrıca biyoloji ve felsefe ile de ilgilenmiştir.
Eric Erikson kimliği bir çeşit uyum olarak düşünmüştür. İnsanın kimliği bir öznellik hissi ile oluşur ve bir kişisel bütünlüktür. Devamlılığı vardır. Psikanalizde kimlik kesintili bir yapı ve farklılıklar arası çatışmadır. (Ben, sen, o...)
Jean Piaget ise sosyalleşme üzerinde durur. İnsan sosyal olguları içselleştirerek kimliğini oluşturur. Bu olgulardan en önemlisi dildir. Mesela cinsel kimlik oluşurken, çocuğun kız ya da erkek olması ona aynı zamanda bir rol kazandırır. Yani hem bir biyolojik farklılık hem de bir kültürel farklılık vardır.
Şöyle ki:
Sosyolojideki kimlik: Sosyolojideki kimlik ortaklaşa olan ile kişisel olana, toplum ile kişinin oluşturduğu aralarındaki ilişkiye odaklanmıştır. Yani insanın bulunduğu statü gibi toplum tarafından belirlenen kimlik ile insanın kendi oluşturduğu-seçtiği kimlikler birbirinden farklıdır.
Bu durumda bireysel kimlikle sosyal kimliği birbirinden ayırmak gerekir.
- Bireysel kimlik: Değişken bir kimlik türüdür, çünkü kişinin kendisi bu kimliği oluşturur. Çeşitliliklere ve farklılıklara açıktır.
- Sosyal kimlik: Erik Erikson (1956) benlik kimliği kavramını ortaya atarak; bireyin hem kendi içinde sürekli bir aynılığı (kendilikte aynılık), hem de benzer biçimde dışsal sürekliliği yani insanlarla sürekli paylaşmayı ifade etmek için kullanmıştır. Temel anlamda bu şekilde tanımlamış olmasına karşılık kimliğin birçok çağrışımı olduğunu da vurgulamıştır. Bunlar arasında bireyselliğin bilinçli duyumu, kendine özgü karakterin sürekliliği için bilinçdışı bir çaba ve bir grubun ülküleri ile içsel birlik vardır.
Psikanalitik açıklamalarda ise kimliğin oluşumunun en erken dönem anne-çocuk etkileşimlerinden kaynaklandığını ve kimlik oluşumu çekirdeğinde beden imgesi gelişiminin yer aldığı görüşünü desteklemektedir. Psikanalitik literatürde benlik, bedenle eşleştirilmiştir.Klinikte de kişilik bozukluklarında çarpık beden imgesi algılamaları, bulimia (kişinin tekrarlayan aşırı yeme atakları ve psikiyatrik bir yeme bozukluğu-FB) ve anoreksiyanın(iştahsızlık, mükemmeliyetçilik, düşük özgüven ve yoğun stres-FB) kişilik bozukluklarına eşlik ettiği ve bu patolojiye sahip kişilerin yoğun beden uğraşlarının olduğu görülmektedir.
Kimlik oluşumu anne ile ortak yaşamsal dönemde başlar ve ayrılma-bireyleşme süreci geliştikçe hız kazanır. Kimlik kendine münhasır olan, bireyi diğerlerinden ayıran ve bir özgünlük katandır. Kimlik yapısal temelli ilkel içselleştirmelerden oluşur; kendini birincil nesnelerden ayrımlaşarak saflaşır, daha sonraki seçici özdeşimler (kişinin başka birini örnek alması, onu taklit etmesi-FB) ile güçlenir. Her iki cinsiyetten ebeveynle özdeşim aracılığıyla sağlamlaşması sürer ve bir aileye ait olma duygusunu, kuşaklararası sınırları ve zamansallığı edinir, ergenlikte de aşağı yukarı son şeklini alır.
Kimlik benlik sınırlarını belirler ya da benlik sınırları kimliği, benlik sınırlarının oluşması ile de aidiyet, mensubiyet duygusu gelişir. Kimlik oluşumunda gerçekleşen aksamalar bireyin benliğinin boylamsal ve enlemsel salınımına neden olur. Bu salınımla ötekiler de bu salınım içinde hareket eder yani yukarı çıkartılır aşağı indirilir, iyi ve kötü nesne olarak tanımlanır,bölmeye maruz kalır. Bu salınım tamamlanmamış olmakla da açıklanabilir.
Burada Kürtlerin kimliğini incelediğimizde birtakım çelişkiler ortaya çıktığını görürüz. Okul öncesi ve okula başlama dönemlerinde çocuk kendisinin bugüne kadar ailede yaşadıklarının (ana dili, gelenek, görenek, töre, kültür vs-FB) farklı olduğunu ve bazen de bunların işlevsel olmadıklarını görür ve yaşar. Bu da kişiyi düşünmeye sevk eder: Ben kimim, neyim, neden diğerlerden farklıyım?
Buna kendimden bir örnek vermek istiyorum: İlkokula başlamadan önce hiç Türkçe bilmiyordum. İsmim o zamana kadar İdo Ronas idi. Köy okulunda beş sınıf bir yerde ders görüyorduk. Öğretmen ‘Fikret Zengin gelsin’ dedi. Bu soyadının bize ait olduğunu kendi kendime söylüyorum. Soyadı Zengin olan üç kişiyiz. ‘Hasan Zengin amca oğlum, Gandi Zengin ağabeyim. Bu Fikret Zengin de kim ola?’ diye özüme soruyordum.
Ağabeyim, Zazaca bana dedi ki: ‘Fikret Zengin sensin. Öğretmen seni bu isimle çağırıyor!’ O zaman anladım ki meğer adım Fikret imiş! Öğrendim ama kısa bir sürede 6-7 yıllık çocukluk yaşamım silinip buharlaştı; İdo Ronas adı gitti; yerine Fikret Zengin geliverdi. Böylece yeni bir isme sahip olmuştum. Liseyi bitirinceye kadar bu isme zor alıştım.
Zira isim kimliği belirler ve o zamana kadar geçirdiğin bütün olayları ihtiva eder. Yani kişiyi tanıtan ve onu diğer insanlardan ayıran bir durumdur.
Okulun içinde veya sahasında Türkçeden başka bir dilin konuşulması yasaklanmıştı. Biz öğrenci olarak Türkçe konuşamıyorduk, evde de Kürtçe konuşmak yasaktı. Yani lal (dilsiz) olduk. Oysa bir dilin gelişmesi, aynı zamanda beynin gelişmesini de etkiler. Sabah okulda temizlik kontrolünün yanında dil kontrolü de yapılıyordu. Öğretmen Kürtçe konuşanın dilinde çatlak veya yarık gördüğünü söylerdi! Yasaklı Kürtçe konuştuğunu öne sürerek öğrencileri döverdi. Bu ise kişinin kimlik gelişmesini negatif etkiliyordu.
Daha sonra Yatılı Bölge Okuluna gittim. Orada aileden uzak öğrencinin ana dilini konuşması da yasaktı. Okulda -ki öğretmenlerin çoğu oradaki çocukların dilini anlamıyorlardı. Her sabah ‘Türküm Doğruyum Çalışkanım’ söyleyerek öğrenci andına başlıyorduk. Sınıftan yemekhaneye gittiğimizde marşlar söyleyerek gidiyorduk. Aynen askerlikteki gibi!
Bingöl Lisesi'nde okuduğumda ise şehirdeki ülkücü öğrencilerin çoğu Solhan Yatılı Bölge Okulu'ndan arkadaşlarımdı. Bu okullarda öğrenciler Türk-İslam sentezine göre yetiştiriliyorlardı.
Üniversitedeyken bile ayrı bir muameleye tabi tutuluyorduk. Haliyle ne Kürt ne de Türk toplumuna ait hissedebiliyorduk kendimizi. Diyelim ki Kürt toplumuna aidiyetin baskın çıktığında, dilin ve kültürünle bunu bir şekilde dışarıya yansıttığında her şeyden önce ayrımcılık yaparak kimliğini baskılıyorlardı.
1985 yılında Elazığ’da Sağlık Müdür Yardımcısı olarak çalıştığımda Elazığ Defterdarı küçümseyerek “Kıro (Kürtçede oğul, oğlan çocuğu; defterdarın verdiği anlamla ise şu yabani Kürt-FB) sağlık müdür yardımcısı olursa böyle olur!” demesiyle yakasına yapıştım.
Bütün bu anlattıklarım kişinin bir yere ait olma duygusunu engeller ve zedeler. Kişi kendisini dışlanmış hisseder.
Mesleğim gereği sonradan kimlik ve kişilikler üzerinde çalışmaya başladım; mevcut kişiliğimin Kürt, Türk ve Alman kültür ve değer yargılarından oluştuğunu ve bunların birbirleriyle entegre edilmesinin gerekli olduğu kanısına vardım.
Buna karşılık egemen Türk toplumunda şişirilmiş bir özgüven var. Bu da ister istemez bir Türk çocuğunun kimliğinin oluşma sürecinde bazı dengesizliklere yol açabiliyor. Söz gelimi okulda veya hayatta ırkçı-milliyetçi, Türk-İslamcı fikirlerle beyni yıkanan birilerinin kendisinden olmayanları ötekileştirmesi, söz gelimi ‘Kıro/Kuro’ diyerek Kürt çocuğunu veya etnik-inançsal azınlıklardan birini hor görmesi, gerçekte onun aşağılık duygusunu tatmin etmesi ve üstünlük zırhına bürünerek hatadan/ kusurdan münezzeh bir kişilik olduğunu kanıtlama çabasıdır.
Aynı şişirilmiş özgüven sahibi kişi, bu kez kendisinden üstün saydığı bir Amerikalı, Fransız, Alman ve Kanadalı yahut koyu dindar ise Araplar ile karşılaştığında aşağılık duygusuna kapılır; hor görülüp itilip kakıldığında bütün o şişkin ego yapay-istikrarsız kimliği yerle bir olur; aşağılık kompleksine kapılabilir. Ne yapacağını bilmez bir hâle gelir. Örneğin yağ çekmeye başlar, baskıya boyun eğer.”
Sonuç bağlamında iki örnek verelim.
26 Eylül Türk Dili Bayramı münasebetiyle Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan şu mesajı verdi:
“Türkçemiz, milletimiz için sadece anlaşma vasıtası değil, tarihimizin, kültürümüzün, medeniyet birikimimizin ve ortak hafızamızın taşıyıcısıdır. Ana dilimiz Türkçemiz, binlerce yıllık köklü geçmişimizden süzülüp gelen büyük bir medeniyet birikimini barındırıyor. Asırlar boyunca farklı coğrafyalarda, farklı milletlerle temas ederek zenginleşen Türkçemiz, şiirden edebiyata, bilimden sanata kadar hayatımızın her alanında milletimizin duygu ve düşünce dünyasına tercüman olmuştur.”
Bunu söyleyen Erdoğan’ın başında bulunduğu iktidar ise kimlik ve kişilik gelişiminin önemli göstergesi sayılan Kürtçenin tanınması, korunması, geliştirilmesi ve gelecek kuşaklara aktarılması hususunda bilinçli bir isteksizlik ve ayak sürüme siyaseti güdüyor.
Misal Diyarbakır’daki bir festivale Kürt olmayan sanatçılar davet edilmişti. Nitekim AKP eski MKYK Üyesi Alaattin Parlak, 10-18 Ekim 2026 tarihleri arasında düzenlenecek Diyarbakır Kültür Yolu Festivali’nin konser programına tepki gösterdi: 'Diyarbakır’daki festivalde ana sahneye çıkan isimler belli. Bu kentin dilini, müziğini, ruhunu taşıyan Kürt sanatçılar neden yok?'
- Bu haklı eleştiri, doğal hakları tanınmamış birey ve grup kimliğinin, egemenler tarafından nasıl yok sayıldığının tipik kanıtıydı.
Oysa dil, aynı zamanda bireyin dünyayı anlamlandırmasını sağlayan temel bir yapı olarak öne çıkar. Dili yok sayılan ve yasaklanan birinin anlam dünyası da altüst olur.
Hâliyle Kürt insanına tanınmayan bu hak, onun yaşadığı ortama da (köy, kasaba, şehir) tanımamayı beraberinde getirir. Bu da bireyin ömür boyu süren kimlik arayışına yansıyarak ruhsal-zihinsel düzensizliklere yol açar. Benzer kişisel-grupsal çarpıklıkların gurbetteki Türk insanının zihninde ve dilinde görülmesi de yadırganmamalıdır.




