Kırgızistan'da neler oluyor?

Kırgızistan’da 4 Ekim günü gerçekleşen milletvekili seçimi sonrasında büyük bir siyasi karışıklık ortaya çıktı. 2010 yılındaki halk ayaklanmasında 300 bin Kırgızistan vatandaşının sınırına yığıldığı komşu ülke Özbekistan ise ülkeye sınırlarını kapatma kararı aldı.

• Arka plan: “Kırgızistan Klasiği” olarak adlandırılan ülke siyasetinde, devlet olanaklarını tek başına kullanan iktidara karşı her seferinde yeni bir muhalefet bloğu oluşuyor. O muhalefet bloğu iktidara gelip yolsuzluğu devam ettirince yeniden bir muhalefet bloğu oluşuyor ve onu deviriyor. 2017’de cumhurbaşkanı olarak seçilen Sooronbay Ceenbekov’dan önce bu görevi Almazbek Atambayev yürütüyordu. Rusya yanlısı olarak bilinen ve 2019 yılında tutuklanan Atambayev, “yolsuzluk şebekesi oluşturmak” suçlamasıyla yargılandığı mahkemede 2020 Haziran’ında 11 yıl 2 ay hapis cezasına çarptırılmıştı. Halkın bu seçimlerden en büyük beklentisinin Kırgızistan’ın bağımsızlığından bu yana mecliste olan, sermayeyle bağlantılı, kendi ticaretleri için kanunlar çıkaran insanların yönetimden çekilmesi ve siyasete yeni insanların girmesinin sağlanması olduğu söyleniyordu.
   
• Seçim sonuçları: 44 siyasi partiden 16’sının seçime katılım yeterliliği sağladığı ülkede, sadece 4 partinin %7’lik seçim barajını aştığı açıklandı. Bu dört partiden üçü de Cumhurbaşkanı Sooronbay Ceenbekov’a yakın mevcut iktidar ortağı partilerdi. Seçim kampanyası boyunca da bazı partilerin oy karşılığı para dağıttığı, seçimin belli grupların menfaati doğrultusunda finanse edildiği gibi iddialar da gündemdeydi. Ceenbekov’a yakın partilerin de kampanya boyunca “Avrasyacılık” fikrini işlemesinin seçimlerin sonucunda oluşabilecek olumsuz süreçlerde Rusya’nın desteğini alma amacı taşıdığı yorumları yapıldı. Seçimin ardından elektronik seçim sandıkları sonuçları ve sonra elle yapılan sayım sonuçları arasında büyük farklılıklar ortaya çıktı. Muhalefet partileri “seçimin kanun ve kurallara uygun olarak gerçekleştirilmediğini ve seçim sonucunu tanımadıklarını” açıkladı.
   
• Protestolar: Açıklanan seçim sonucunu protesto etmek isteyen binlerce gösterici, muhalefetin ortak çağrısı üzerine Cumhurbaşkanlığı Sarayı ve içerisinde yer alan parlamentoyu 7 saat süren arbedenin ardından işgal etti. Daha sonra da siyasi mahkûmların kaldığı cezaevine doğru hareket eden göstericiler, eski Cumhurbaşkanı Almazbek Atambayev'i cezaevinden çıkardı. Başka siyasi suçlular da cezaevinden salıverildi. Atambayev'e ait Aprel adlı televizyon kanalı bir yıl aradan sonra yeniden yayına geçerken Cumhurbaşkanı Ceenbekov olayı “iktidarı ele geçirme çabası” olarak yorumladı. Ayrıca, Soçi’de Rusya Devlet Başkanı Vladimir Putin ile görüşerek Rusya’nın desteğini almaya yönelik bir hamle yaptı. Göstericilerle polis arasında yaşanan çatışmalarda bir kişi hayatını kaybederken aralarında çok sayıda polisin de olduğu 590 kişi yaralandı.
   
• Seçim iptali: Fransa merkezli haber ajansı AFP; Merkez Seçim Kurulu'nun, Cumhurbaşkanı Sooronbay Ceenbekov'a yakın partilerin "kitlesel oy satın alma kampanyalarıyla" büyük bir galibiyet aldığını tespit ettiğini öne sürdü. Merkez Seçim Komisyonu, 4 Ekim'de yapılan parlamento seçim sonuçlarını dea iptal etti ve ülkede geçici hükümet kuruldu. Ülkenin Türkiye Büyükelçisi Kubanıçbek Ömüraliyev seçimlerin ihlaller dolayısıyla iptal edildiğini ve 30 gün içinde yeniden seçime gidileceğini duyurdu. Durumun kontrol altına alınması ve hükümetin istifasının talep edilmesi için birçok siyasetçi bir araya gelerek Koordinasyon Kurulu oluşturdu.
   
• Suikast girişimi ve tutuklama: Destekçileri tarafından hapisten çıkartılan eski Cumhurbaşkanı Atambayev, katıldığı muhalif gösteri sonrasında silahlı suikast girişimine uğradı. Atambayev yara almadan kurtulsa da daha sonra güvenlik güçleri tarafından yeniden tutuklanarak cezaevine gönderildi. Muhalif gösterilerinin devam etmesi üzerine de dün başkent Bişkek’te yeniden Olağanüstü Hâl ilan edildi ve ordu birlikleri şehre konuşlandırıldı.
   
• Sonuç: Prof. Dr. Kürşad Zorlu; kurumsallaşamayan siyasal, ekonomik ve hukuki sistem sebebiyle Kırgızistan’da istikrar sağlanamadığını ve uluslararası aktörlerin ülkeyi konuşlanma alanı olarak görmesinin, gelir adaletsizliğinin, tarihsel Kuzey-Güney çekişmesinin de çatışmaları alevlendirdiğini iddia ediyor. Prof. Dr. Zorlu’ya göre seçimlerin yenilenmesini sağlayan protestolar, orta vadede mevcut Cumhurbaşkanının da yönetimde kalmasına imkân vermeyecek. Kırgızistan, muhtemelen bir süre daha siyasi istikrarına kavuşamamış bir ülke olarak kalacak.