'Konuş ki seni görebileyim': Hitabet sanatının incelikleri

Şair İlhan Berk’in “… ve bir kahkaha çiçeği gibi kalabalık” dediği çiçek, halk arasında “gündüz sefası” olarak bilinir. Sabahları açar, akşamları uykuya dalar bu çiçek, tıpkı insanlar gibi. Rengârenk bir çiçektir, üstelik yaraları iyileştirme özelliği vardır. Şairin kahkaha çiçeğine benzettiği “kalabalık” olmak güzeldir. Turgut Uyar’ın “Göğe Bakma Durağı” şiirinde söylediği gibi,

“Senin bu ellerinde ne var bilmiyorum göğe bakalım
Tuttukça güçleniyorum kalabalık oluyorum” 

Elini tutarak yürüdüğümüz sevdiklerimiz, dayanışma içinde olduklarımız bizi çoğaltır, kalabalıklaştırır. Kalabalıklaşmak için nasıl iletişim kurduğumuz kilit önemdedir. “Konuş ki seni görebileyim” diyen Aristoteles konuşmanın bireyin toplumsallaşması açısından önemine dikkat çeker. Peki kalabalıklarla iletişim kurmayı, onlarla konuşmayı, onlara hitap etmeyi becerebiliyor muyuz?

Etkili ve güzel söz söyleme sanatı olarak tanımlanan hitabet, MÖ 336’da Aristoteles tarafından ele alınarak incelenmiş, günümüzde hâlâ geçerliliğini koruyan kurallar o dönemde şekillenmiştir. Suat Taşer’in Konuşma Eğitimi kitabından alıntılarsak “Aristoteles’e göre konuşmanın amacı, bilgi ve haber aktarımından ziyade kişileri ikna etme olmalıdır. Aristoteles hitabeti, belli bir durumda, dinleyicileri anlatılanlara ikna edecek ögelerle araçları keşfetme gücü” olarak görür. 

Romalı düşünür Cicero ise De Oratore adlı eserinde, etkili hitabetin özelliklerini, “dinleyenlere, duruma, konuya ve konuşmacıya uygun düşmesi; aslına uygunluk, açık seçiklik, etkin ve ilgi çekici olmak” şeklinde açıklamıştır. Hitap edilen kişilerde bir görüş ve anlayış ortaya çıkarmak, zihinsel olarak onları hoşnut etmek, tutkuları harekete geçirmek, istek ve duyguyu etki altına almak hitabetin işlevleri olarak sayılabilir.

Fransız felsefeci Jacques Rancière, Cahil Hoca - Zihinsel Özgürleşme Üstüne Beş Ders adlı kitabında iyi bir hatibi şöyle tarif eder:

“Hatibin kazandığı başarılar ânın eseridir; adeta bir tabyayı yıkar gibi bir kararnamenin işini bitirir . . . . Konuşmanın süresi, edebiyat düzeyi, zarafet, üslubun bütün özellikleri böyle bir söylemin meziyetini oluşturmaz. Bir cümle, bir kelime, bazen bir vurgu, bir jesttir uyuyan bu halkı uyandıran ve hep kendi ağırlığından yeniden düşme eğiliminde olan kütleyi ayağa kaldıran. Hatip dediğin zafer kazanandır; dengeyi değiştirecek kelimeyi, cümleyi telaffuz edendir."

Sözlü iletişimde alıcıyı ya da dinleyiciyi ikna etme niyetiyle tasarlanan iletiler, retorik ile daha sistemli ve kurallı bir biçime dönüşmüştür. İnsanların etkili konuşma gereksinimi çok eski çağlara dayanmaktadır. İngilizcede “rhetoric”, Fransızcada “rhétorique”, Yunancada “rhêtorikê” ve Osmanlı Türkçesinde “belâgat” karşılığında kullanılan, “dili ikna edecek biçimde kullanma sanatı” diye tanımlanan “retorik” terimi ilk kez Platon'un “Gorgias ya da Retorik Üstüne” diyalogunda “sanat” olarak tanımlanmıştır. 

• Rhetos, “söylenmiş şey, söz” anlamına gelir ve bir kısaltmadır aslında. Eski Yunanca rhetorikos “konuşmacıya ilişkin olan, yetenekli bir konuşmacı olmaya uygun olan” sıfatından türeyen rhetoriketekhne, “konuşmacının sanatı, konuşma sanatı” terimi ile karşılanır. 

"Techne" kavramının, sanat, beceri, bilim gibi değişik anlamları bulunur. Romalılar “rheoteriketekhne” terimini kendi dillerinde Eski Yunanca rhetorike “söz söyleme sanatı, belagatli söz söyleme sanatı, söylev sanatı” sözcüğü ile karşılamışlardır. Aristoteles, retoriği “mevcut ikna edici araçları keşfetme becerisi” olarak tanımlar. Retoriğin araçlarını, ethos, pathos ve logos olmak üzere üç bölüme ayırmıştır. Ethos’ta, kişinin karakter ve saygınlığı ön plandadır; konuşanın kim olduğu kadar dinleyicilerin sezgileri de önemlidir. Pathos, ne söylediğinle değil, nasıl söylediğinle yani duygularla ilgilidir. Logos ise içeriğe önem vererek ne söylediğinin önemli olduğu hitabet biçimidir ve beyni öne çıkarır. 

• Kısaca denebilir ki; Ethos kim olduğunla, pathos nasıl olduğunla, logos konunun ne olduğuyla ilgilidir. 

Platon'a göre ise retorik, gücü söze dayanan, konusu ve bütün etkisi yalnızca sözlerle gerçekleştirilen sanatlardan biridir. Retorik, bilgi vermeyi değil, ikna etmeyi ve inandırmayı hedefler. Sokrates'e göre retorik, siyasetin önemli bir boyutudur, sanatla bir ilgisi yoktur. Üstün yetenek isteyen bir iştir. 

Günümüzde retorik üzerine çalışan felsefeci Michel Meyer, iletişimin tek aracının dil olmadığını, dilin sanatlı kullanımının da bir iletişim aracı olduğunu belirtir. Bu görüşe bağlı olarak edebî retorik ve gündelik yaşam retoriği ayrımını yaparak aralarındaki en büyük farkın karşılıklı konuşma bağlamı olduğunu belirtir. Meyer'e göre, retorik sanatının kullanıldığı metinlerde ya da söylemlerde, stil, etki ve ikna etme öne çıkarken içerik ve anlam geri planda kalır. 

Türkçede retorik yerine eskiden “belâgat” terimi kullanılmıştır. Belâgat hem düzgün ve yerinde söz söylemek hem de bu yöntemleri öğreten bilim anlamını taşır. Belâgat terimi için İngilizcede “eloquence”, Yunancada “evgolattía” terimleri kullanılır. Retoriğe yakın anlamlı olarak kullanılan bu terimler, belâgat ile retorik arasında ayırt edici bir fark olduğunun göstergesidir.  

16. yüzyıl şairlerinden Ulvî belâgata dair şöyle yazar: 

“Bir göremeyüz ehl ile nâ-ehli cihânda
Meydân-ı belâgatde kemâl ehli seçilse”

Bu dizelerde Ulvî, sözlerle inandırma yeteneği ve iyi konuşma yeteneği anlamlarına gelen belâgatin bir yarışma meydanı olduğunu vurgular. Bu belâgat meydanında herkesin yaradılışı, mayası ortaya konur, liyakat sahibi olanlarla olmayanlar hemen ayırt edilir.

Yıllar önce bir öğrencim şu soruyu sormuştu: “Hocam, gündelik hayatta haber spikerleri gibi mi konuşmalıyız?” Yalnızca tiyatro ve spikerlik eğitiminde değil, gündelik hayatın her alanında kullandığımız dilin önemini anlayabilmemizin yolu, doğru ve güzel konuşabilmeyi öğrenmekten geçiyor. “Söz söyleme” üzerinde yeterlilik kazanmak isteyen ve bu konuya eğilen her birey, konuşma becerisinin dışında anlama, yargılama gibi becerilerini de geliştirmiş olacaktır.  

Sesimiz, duygularımızla sürekli iletişim hâlindedir. Nefes; rahatlamış kasların ve vücudun işleyişi ile doğrudan bağlantılıdır. Günlük yaşantımızda sinirli olduğumuz anlarda bedenimizdeki kontrolsüzlük, sesimize de yansır. Var olan korkularımız savunma mekanizmamızı çalıştırır, harekete geçmemizi engeller ve bedenimizde gerginliğe neden olur. Bu gerginliği en çok boyun ve omuzlarımızda hissederiz. Ses yavaşça perdesini yükseltir, endişeli ve hedefini şaşırmış bir hâl alır, hareket kabiliyetini kaybeder, ders veren bir tona dönüşür. Bu da konuşmamızı doğallıktan ve sohbet havasından uzaklaştırır. 

Gerginliğin baskısı ile gelen ses, dinleyicinin kulağını rahatsız edecek bir monotonluğa dönüşür, ilgisinin kopmasına neden olur. Boyundaki gerilme boğazı zorlar ve ses perdesini sınırlar. Tonlama inceliklerini ortadan kaldırır, anlatım genelleşir ve özelliğini yitirir. Boynumuzdaki gerilim devam ettikçe sesimizi büyütmek için daha da çaba sarf etmeye başlarız ve gırtlağımız zorlanır. Alt perdedeki sesleri yok edecek kadar tehlikeli bir durum oluşur, enerji yanlış yerde hüküm sürmektedir. Ses organlarımızı bilinçsizce kullanıp yüksek şiddette kontrolsüz bir şekilde çıkardığımızda yani “bağırdığımızda” ses kısıklığı da yaşayabiliriz. 

• Özetlersek ses nefese, nefes de rahatlamaya bağlıdır.

Hitabette bulunacak kişi öncelikle sıkı bir ön çalışma yapmalı, üzerine konuşacağı konu ve düşünce bir değer taşımalıdır. Dinleyicilere iletmek için içten bir istek duymalı, onların tutum ve davranışlarına karşı duyarlı olmalıdır. İyi bir konuşmacı, dinleyiciyle iletişim hâlinde olan, onların nabzını tutabilen ve dinleyicilere değer verdiğini hissettirebilen kişidir. 

Başarılı bir konuşmacı olabilmek için nelere dikkat edilmeli?

Başarılı bir konuşmacı olabilmek için şu başlıklara dikkat etmekte yarar var: Konuşmacı, önceden prova yaparak kendisini dinlemeli, konuşma yapılacak mekânda teknik olarak sesinin her noktaya ulaşıp ulaşmadığını kontrol etmelidir. Konuşmacı, konuşma konusuna dair yeni ve özgün bir yaklaşım getirmeli, yazım kurallarına uygun akıcı bir konuşma metni hazırlamalıdır. Kullanılan dil, sade ve anlaşılır olmalı, metindeki savları destekleyecek atasözü, deyim, fıkra, özdeyiş ve nükte gibi yardımcı ögeler eklenmelidir. 

Konuşmacı, ses yapısını iyi ayarlamalıdır. İsteksiz, cansız, cılız bir sesle konuşmak ne kadar yanlışsa, avaz avaz bağırıp çağırmakla da iyi bir konuşma yapılmış olmaz. Sözcükler arasında “yani, şey, tamam mı, eeee, ıııı” gibi asalak ses ve sözleri söylemekten kaçınmalıdır. Konu belirli bir ana tema çevresinde toplanmalı, neden-sonuç, soru-yanıt, iddia-kanıt ilişkisi gözetilmelidir. Konuşmaya yapıcı, güvenilir bir hava egemen olurken soyut ifadeler, aşırı teknik terimler kullanılmamalıdır. Ağdalı ifadelerden, yapmacıklıktan, diğer bir deyişle, “edebiyat parçalamaktan” kaçınılmalıdır. 

Konuşmacı, heyecanlı ve yürekten gelen bir konuşma yapar ve söylediklerine kendisi de inanırsa karşısındakileri de mutlaka etkileyecektir. Konuşmanın tamamı kâğıttan veya “elektronik suflör” dediğimiz prompter’dan okunmamalıdır. Aksi durumda konuşma metni, konuşanla dinleyicinin arasına girerek bir perde oluşturur. Yapay ve mekanik bir hava yaratan bu araçlar, dinleyicinin konuşmacıya olan güvenini azaltır. Konuşmacı, kendisi hakkında az konuşmalı, mizah duygusu olmalı, öğüt vermemeli, yöresel sözcüklere, argoya ve aşırı teknik terimlere başvurmamalıdır. 

Konuşmacı, vurgu ve tonlamaları yerinde kullanmalı, duygusal tonlamalara dikkat etmelidir. Gerekmediği hâlde “sözcüklerin üzerine basa basa” konuşmak gibi bir vurgulama biçimi vardır ki bu tür istenmeyen vurgulamalara “çekiçleme” denir. Bu tür konuşma, dinleyeni kısa sürede yorar. 

Dinleyenleri yoran ve konuşmadan ilgisini koparan bir başka söz söyleme biçimi, “tumturaklı konuşma” ya da “deklamasyon”dur (Fr. Déclamation). Metnin içeriği ve duygusuyla ilgisi olmadığı hâlde '”bağıra çağıra” söz söylemek anlamına gelir. Sıradan sözcükleri bile kahramanlık temalı bir şiirin dizeleriymiş gibi okumak, bu vurgulamaya örnek verilebilir. Bu abartılı konuşma biçimi, dinleyeni yormasının yanı sıra konuşmacının inandırıcılığını da zedeler. 

Ölçüyü kaçırmamak koşuluyla jest ve mimikler yerinde kullanılmalıdır. Konuşmanın etkisini artırmak için jestler önemli olmakla birlikte, konuşmacı ellerini yerli yerinde kullanmaya dikkat etmelidir. Bu bakımdan konuşmacı, heyecana kapılıp aşırı el kol hareketlerinde bulunmaktan kaçınmalıdır. 

Konuşmanın yapılacağı türe bağlı olarak konuşma süresi 15 dakika ile 60 dakika arasında tutulmalı, bu süre aşılmamalıdır. Konuşmanın bitiminde dinleyicilere soru sorma olanağı ve zamanı tanınmalıdır. Konuşma bitirildiğinde teşekkür edilmeli, dinleyiciler saygı ve sevgi ile selamlanmalıdır. 

Uzun lafın kısası, kalabalıklara seslenirken laf kalabalığından kaçınmalıyız. Yazımızı da kalabalıkları en güzel tarif eden şairlerden Cemal Süreya’nın ölümsüz şiiri “Üvercinka”dan bir bölüm okuyarak bitirelim:

“… Burda senin cesaretinden laf açmanın tam da sırası
Kalabalık caddelerde hürlüğün şarkısına katılırkenki
Padişah gibi cesaretti o, alımlı değme kadında yok
Aklıma kadeh tutuşların geliyor
Çiçek Pasajında akşamüstleri
Asıl yoksulluk ondan sonra başlıyor
Bütün kara parçalarında
Afrika hariç değil”