Kur krizi: Enflasyona karşı faizin çaresizliği

Aposto! Gündem'de bu hafta geçim, barınma, işgücü ve gençlik gibi farklı konularda Türkiye'de yaşanan krizleri ele aldık. Bugün detaylı şekilde işleyeceğimiz kriz ise belki de günlük yaşantımızda en çok hissettiğimiz ve hayatımızı en fazla değiştiren kriz, yani "kur krizi" olacak.

Milat 2018

Türkiye, 2018 yılının ağustos ayındaki Rahip Brunson kriziyle uzun süreden sonra ilk defa dolar kurunda yaşanan büyük dalgalanmalarla karşı karşıya kaldı. 

Dönemin ABD Başkan Yardımcısı Mike Pence’in Brunson'ın iade edilmemesinden dolayı Türkiye’ye bazı ekonomik yaptırımlar uygulanabileceğini söylemesi ve ardından ABD hükümetinin İçişleri Bakanı Süleyman Soylu ve dönemin Adalet Bakanı Abdülhamit Gül’ü kara listeye almasıyla 2018 ağustos başında 4,99 olan dolar kuru hızlı bir yükselişle 10 gün içerisinde 6,88’e kadar tırmandı. Türkiye böylece 2001 krizinden sonra ilk defa bu denli büyük kur dalgalanmalarıyla yeniden tanışmış oldu.

Takip eden yıllarda ise kur hareketleri, faiz sebep-enflasyon sonuç teorisini savunan Cumhurbaşkanı Erdoğan ve yakın döneme kadar politika faizini enflasyonun üzerinde bir seviyede oluşturmaya çalışan Merkez Bankası arasındaki tansiyon ile şekillendi.

Cumhurbaşkanı Erdoğan, iki makam arasındaki ilişkinin değişeceğine dair mesajını da 2018 yılının mayıs ayında, seçimlerin hemen öncesinde, Bloomberg’e verdiği bir röportajda “seçimleri kazandığı takdirde para politikasında daha fazla sorumluluk almaya” niyetli olduğunu söyleyerek vermişti.

Salgın döneminde küresel çapta uygulanan olağanüstü parasal genişleme politikalarını saymazsak, faizlerin Cumhurbaşkanı Erdoğan’ın teorisine uygun bir şekilde indirilmesi içinse 2021’in eylül ayına kadar beklemek gerekecekti.

Naci Ağbal’dan sonra 2021’in mart ayında Merkez Bankası başkanı olan Şahap Kavcıoğlu 6 ay boyunca faizlerde değişiklik yapmadıktan sonra eylül ayından itibaren para politikası kurulu üyeleriyle beraber art arda aldığı faiz indirim kararlarıyla politika faizini 5 ay içerisinde %19 seviyesinden %14’e kadar düşürdü.

Enflasyonun aralık ayına kadar %20 civarında seyretmesi ve fiyat seviyelerinde herhangi bir düşüş eğilimi görülmemesine rağmen yapılan faiz indirimleri, dolar kuru üzerindeki baskıyı da artırarak dolar/TL’nin 4 ay içerisinde 8,30 seviyesinden 13,50 seviyelerine kadar tırmanmasında etkili oldu.

Kasım ayında enflasyonun %21’in üzerinde gerçekleşmesine rağmen Merkez Bankası’nın aralık ayındaki para politikası kurulu toplantısında politika faizini %15 seviyesinden %14’e indirmesiyle dolar kuru da takip eden günlerde gün içi işlemlerde 18 seviyesini gördü.

Dolar/TL’deki ani yükseliş sonrasındaki birkaç gün içerisinde kur korumalı mevduatın duyurulmasıyla dolar kuru hızlı bir şekilde 10,60 seviyelerine kadar geriledi. Duyurulan paket ilk başta kur üzerinde hızlı bir baskı yaratsa da takip eden aylarda hem küresel konjonktürdeki değişim hem de bireysel talebin devam etmesiyle dolar kurundaki yükseliş kademeli bir şekilde sürdü.

Fed'in faiz artırımı ve kurun yeniden yükselişi

Kur korumalı mevduatın duyurulmasının ardından dolar kuru, 2022’nin ilk iki ayında büyük oranda 13,50-14,00 seviyelerinde yatay bir seyir izledikten sonra, Rusya-Ukrayna savaşının başlamasının küresel piyasalarda risk iştahını baskılaması ve Fed’in mart ayındaki toplantıda ilk faiz artırımını yapacağına dair yönlendirmeleri artırmasıyla mart başında 2022’deki ilk kırılımı yaşayarak 14,76 seviyesine kadar yükseldi.

Nisan başında açıklanan mart ayı enflasyonunun %60’ı geçmesine rağmen, dolar kuru mart ayı ortalarından mayıs ayı başındaki Fed’in ikinci faiz artırımına kadar 14,50-14,80 aralığında bir seyir izledi. Fed’in mayıs ayı başında politika faizi üst tabanını 50 baz puan daha artırmasıyla dolar kuru bu seneki ikinci büyük kırılmayı da yaşayarak 14,70 civarından 15,90’ın üzerine tırmandı.

⚡ Fed’in agresif bir parasal sıkılaşma döngüsüne girerek bilançosunu haziran ayından itibaren küçültmeye başlayacağını açıklaması ve politika faizini iki ayda 75 baz puan artırması bu süreçte doların diğer para birimleri karşısında güçlenmesine neden olurken, ABD 10 yıllık Hazine tahvili faizlerini de %1,70 seviyelerinden %2,80’in üzerine taşıdı.

💡 Bu dönemde Türk lirasını küresel tarafta baskılayan önemli faktörlerden biri de ABD’deki reel faizlerin orta vadede pozitif ya da nötr bir seviyeye ulaşacağına dair beklentilerdeki artış ve Türkiye'de reel faizlerin çok yüksek negatif seviyelerde bulunması oldu.

Kur korumalı mevduatın maliyeti 2 ayda 16,3 milyar lira

Kur korumalı mevduatların büyüklüğü 6 mayıs itibarıyla 819 milyar liraya ulaşırken bu mevduatların hazineye maliyeti mart ayında 11,7 milyar lira, dolar kurunun görece yatay bir seyir izlediği nisan ayında ise 4,5 milyar lira oldu.

Hazine ve Maliye Bakan Yardımcısı Cengiz Yavilioğlu ise TBMM Plan ve Bütçe Komisyonunda milletvekillerinin sorularını yanıtlarken kur korumalı mevduatın maliyetinin Hazine ve Maliye Bakanlığı için 2022’nin tamamında 18,1 milyar lira, Merkez Bankası içinse 4,2 milyar lira olacağını belirtmişti.