Marmara Apartmanı

Moda Palas'tan Marmara Apartmanı'na

Güneyinde Marmara Denizi ve Prens Adaları'nın muhteşem manzarasına hakim olan Kadıköy Moda Burnu, Bizans Döneminden itibaren çayırlar ve bostanlarla çevrili kırsal bir bölge iken; 19.yüzyılda İngiliz ve Levanten ailelerin yaşadığı bir sayfiye yerine dönüşür.

Bu dönemde Osmanlı Devleti dış borçlanmaya yönelir ve buna bağlı olarak yabancı bankerler imparatorluk toprakları üzerinde güç kazanır. Dönemin şöhretli banker ailelerinden olan Levanten kökenli Tubini'ler, Moda'ya ilk yerleşenlerden olur. Öyle ki 1900 yılında Şark Ticaret Yıllıklarındaki Kadıköy Haritasında, Moda Burnu'nun "Tubini Mahallesi" olarak isimlendirildiği görülür.

Aile Moda Burnu’nda denize doğru uzanan yalıyar üzerinde görkemli bir malikâne yaptırır. Pervititch Haritalarından yapının “Moda Palas” adını alarak otele çevrildiği anlaşılır. Yapının civarında Mano Palas ve Frederiçi Apartmanı gibi başka ailelerin inşa ettirdiği yapılar görülebilir.

Pervititch Haritalarında Moda Palas'ın Konumu
Kaynak: SALT Arşiv

Moda Palas
Fotoğraf: Levent Civelekoğlu Arşivi

Mano Palas, Frederiçi Apartmanı ve Moda Palas
Fotoğraf: Levent Civelekoğlu Arşivi

Moda Palas, 1800'lerin sonuna doğru geçirdiği yangını az hasarlı şekilde atlatsa da; cumhuriyet yıllarında mülkiyeti değiştikten sonra yıktırılır. 1957 yılında yapının bulunduğu araziye, Mimar Emin Onat (1910 - 1961) tarafından “Marmara Apartmanı” inşa edilir. Onat daha çok Anıtkabir'in mimarı olmasıyla tanınsa da; Marmara Apartmanı Cumhuriyet sonrası dönemin mimarlık ve sanat yönelimlerini yansıtan başarılı bir projedir.

Marmara Apartmanı'nın Konumu
Kaynak: Google Maps

Pervititch Haritalarında yapının bulunduğu Devriye Sokağının günümüzde Ferit Tek Sokağı olarak değiştirildiği fark edilmektedir. Haritalar karşılaştırıldığında; denize doğru dik uzanan sokakların aynı kaldığı; boş arsaların ise tamamen apartmanlarla dolduğu görülmektedir. 

Moda Palas Oteli / Fotoğraf: Levent Civelekoğlu Arşivi
Marmara Apartmanı / Fotoğraf: REMAX Türkiye

Marmara Apartmanı'nda Mimarlık ve Sanat Birlikteliği

Marmara Apartmanı; deniz manzarasına hakim olan geniş balkonları, giriş holündeki mozaik panoları ve cephelerindeki farklı malzemeler ile döneminin mimari eğilimlerini yansıtan modernist bir yapıdır. Apartmanın kıyı tarafında yine Onat'ın projelendirdiği Moda Deniz Kulübü, Moda'nın cumhuriyet sonrasındaki modernist sayfiye kültürünü yansıtmaktadır.

Marmara Apartmanı ve Aşağıda Moda Deniz Kulübü
Fotoğraf: Ferit Onat Arşivi

Çekül Arşivi'nden 60'lı Yıllarda Yapının İlk Hali ve Günümüz
Sağdaki Fotoğraf: Altuğ Gönülal

Emin Onat, Marmara Apartmanı'nın tasarımında Modernizm ve Uluslararası Üslubu birlikte sentezlediği bir mimari dil ortaya koyar. Katları ayıran mavi cam mozaik kaplı balkonlar ile zemin kat cephelerinde kullanılan gri doğal taş kaplamalar, farklı doku ve renkleri sayesinde kontrast bir ifade yaratır. Geniş cam yüzeyler ise doğal ışığın iç mekanda yer almasını sağlar ve yapı kütlesini hafifletir.

No:18 ve No:20 olarak iki ayrı blok girişi olan apartmanın giriş mekanlarında cam tuğlalı merdivenler ve Sanatçı Ercüment Kalmık eseri mozaik panolar bulunur. Prof. Dr. Afife Batur merdiven tasarımının, Emin Onat’ın Zürih’te okuduğu yıllardaki hocası Otto Salvisberg’in Bauhaus mimarlık anlayışından referanslar taşıdığını ileri sürer. Mozaik panolar üzerinde Anadolu medeniyetlerinden Hitit Uygarlığına ait kültürel imgeler ile dönemin sanat ortamını temsil eder.

18 No'lu giriş holündeki mozaik duvar panosunda; pastel arka fon üzerine mavi, sarı, kırmızı ve yeşil renklerde stilize edilmiş Hitit Güneş Kursu ve Geyik motifleri bulunur. Holde duvarlar ve zeminin sade bırakıldığı; mozaik panonun ise odak nokta olacak şekilde sergilendiği bir mekan kompozisyonu kurguludur.

18 No'lu Giriş Holündeki Mozaikler ve Merdiven
Fotoğraf: Altuğ Gönülal

18 No'lu Giriş Kapısını Çevreleyen Mozaikler
Fotoğraf: Altuğ Gönülal

20 No'lu girişteki mozaikler diğer bloktakine göre daha geniş bir alanı kaplar. Mekan kompozisyonu sayesinde karşılıklı iki mozaik pano ve karşıda yer alan merdiven sergilenir. Mavi tonlarının hakim olduğu soldaki panoda; Geyik, Güneş Kursu ve Ağaç tasvirleri vardır. Sağ duvardaki panoda ise sarı fon üzerinde stilize edilmiş büyük mavi bir Güneş Kursu ve gri fon üzerinde mavi bir Geyik figürü yer alır.

20 No'lu Giriş Holünde Soldaki Mozaikler ve Merdiven
Fotoğraf: Altuğ Gönülal

20 No'lu Giriş Holünde Sağdaki Mozaikler
Fotoğraf: Altuğ Gönülal

Mozaik panoların yarattığı etki, giriş kapılarının etrafında ve dış cephede devam eder. 20 numaralı girişte ve dış cephede turkuaz mavi mozaikler; 18 numaralı girişte ise iç mekandaki mozaik renklerinin  devamı  olacak  şekilde  mavi-yeşil tonlar göze çarpar. Böylelikle mozaik panolar yalnızca iç mekan duvarlarını süslemekle kalmaz; yapının  mimari  karakterine  katkıda bulunur. Bu yönüyle Mimar Emin Onat ile Sanatçı Ercüment Kalmık’ın malzeme kararları ve tasarım aşamasında fikir alışverişi yaparak; uyumlu bir mimarlık ve sanat birlikteliği içinde çalıştıkları anlaşılmaktadır.

Mozaik Renk Detayları
Fotoğraf: Altuğ Gönülal

Yapının şantiye fotoğraflarına bakıldığında; dönemin ünlü sanatçılarından Altan ve Bilge Gürman çiftinin şantiyeyi ziyaret etmesi, yapının üretim sürecinin mimarlık ve sanat camiasından pek çok fikir ve görüşle desteklenerek yürütüldüğünün göstergesidir.

Marmara Apartmanı Şantiyesinde Altan & Bilge Gürman Çifti
Fotoğraf: SALT Araştırma