Merkez Bankası’nın düzenlemeleri bankalar için ne anlama geliyor?

Merkez Bankaları, ekonomik hedeflerine ulaşabilmek adına para politikası kurgularını hayata geçirirler. Para politikası, temel olarak faiz oranları ve yatırım harcamaları arasındaki korelasyona dayalı olarak görünüme etki etmeyi hedefler. Bu görüş, iktisadi açıdan eleştiri ve düzenlemelere açık olmakla birlikte genel kurguyu özetlemesi açısından yeterli görülebilir. 

Genişletici para politikası benimseyen bir merkez bankasının bankalar aracılığıyla yatırımcılara sağlayacağı krediler ile yatırım harcamalarının artması ve böylelikle de talebi olumlu etkilemesi hedeflenir. Bu mekanizma içi anahtar rollerin başında ise politika faizi gelir. Bu araç bankaların kısa vadeli fonlama pencerelerinin maliyetlerini belirlerken uzun vadeli faiz beklentilerinin oluşmasına ve diğer makroekonomik öngörülerin şekillenmesine olanak tanır. 

Bugün ülkemizde benimsenen ekonomi modeli, büyümeyi öncelikleyerek etkin bir parasal aktarım mekanizması ile arz koşullarını genişletip sürdürülebilir bir kalkınmaya ulaşmayı hedefliyor. Politika faizinin tek haneye doğru yol aldığı bu patikada ise teori ile pratik birbirlerinden zaman zaman çok büyük oranda ayrışıyor.

Sıklıkla değişen uygulama esasları ve düzenlemeler, bankaların stratejilerini belirlemeleri konusunda güçlüklerle karşılaşmalarına ve benimsenen ekonomik modelin fonlama bacağının aksamasına yol açıyor. 

Ekonominin yönetici aktörlerinin Liralaşma Stratejisi kapsamında devreye aldığı uygulamaların sayısının artık yüzlerle ifade edildiği bugünlerde başta bankalar olmak üzere ekonomik aktörlerin neredeyse tamamının hareket alanları oldukça sınırlanmış durumda.

Bugün kredi ihtiyacı içinde olan şirketler çeşitli şartları yerine getiremedikleri takdirde krediye erişimde çok büyük güçlüklerle karşılaşıyorlar. Bu şartlar, özünde bankadan çekilen kredilerin sermaye piyasası araçları yerine yatırım kanalına yönelmesini hedeflese de özellikle içinden geçtiğimiz enflasyonist ortamda dengesizleşen işletme sermayesi gereksinimleri sebebiyle şirketleri oldukça zorluyor.

Bankaların ise teorik olarak hangi fiyattan, hangi para biriminden, kime ve hangi komisyon oranıyla kredi verecekleri belirlenmiş durumda. Bu durum, kredilendirme kanalında açık olan tek kapının -vade kapısının- devreye girmesine yol açıyor. Bugün bankaların kredi kullanımına “uygun” olan müşterilerine önerdikleri vadeler son derece kısalmış durumda ve mevcut kredilerin yenilenmesi haricinde yeni kredi tahsisi konusunda büyük bir iştahsızlık söz konusu.

Benzer bir durum mevduat portföyü için de geçerli. Yapılan son düzenleme ile bankaların mevduat hacimleri içindeki Türk Lirası ağırlığı gereksinimi artırıldı ve buna uymayan kurumlar için ilave yükümlülükler getirildi. Bu durum karşısında TL mevduat toplamak isteyen bankalar, faiz oranlarını yükselttiğinde ise yine TCMB tarafından uyarıldılar. Bu durumun yarattığı düşük mevduat faizi ortamı ise yatırımlarını TL’de değerlendirmek isteyen mevduat müşterilerinin maruz kaldıkları reel zararı artırıyor. Öte yandan, mevduat hacminin %53’ü yabancı para cinsinden olan bankaların bu oranı yıl sonuna kadar %50 seviyesine çekmesi için “mevduat kovması” gerekeceği de aşikar. 

Kısaca, belirlenen strateji çerçevesinde alınan önlemlerin boyutları piyasa koşullarını öylesine zorlar ve bu mekanizma içindeki en kritik unsurları öylesine çaresiz bırakır oldu ki ortaya çıkan toplam etkinin yarattığı sıkıntılar faydalarını aştı. 

Sürecin mevcut piyasa yansımalarının ötesinde yarattığı birikimli risk yükü de bugün konuşulmasa da orta vadedeki en önemli konulardan biri olacak. Bankacılık sektörünün menkul kıymet cüzdanını negatif reel faize sahip uzun vadeli varlıklarla şişiren önlemler, hazinenin borçlanma yapısı içinde sabit getirili ihraçların payını %60 seviyesine taşıdı. Hazinenin yurt içi borç stokunun dörtte üçünün sahibi ise bankalar haline geldi. Zorunlu kılınan talep öylesine büyük ki, uzun vadeli yabancı para ve TL tahvil faiz oranlarının eşitlenmesine yol açtı. Sabit faizli bu varlıklar ise bir faiz şoku yaşanması durumunda bankaların bilançoları üzerinde büyük risk yaratacak ve sermayelerini yıpratacak.

Bütün bu süreç içinde, sorunları normalleştirerek “bankalar madem bu kadar zorlanıyor, kârları neden kat be kat artıyor” söylemine indirgemenin de tarafların hiçbirine faydası olmadığı aşikar. 

• Konuyla ilgili olarak Exante'nin 1 Kasım tarihli sayısındaki yazının “bankaların kârları neden artıyor” bölümüne göz atmanızı öneririz.

Türkiye İş Bankası Genel Müdürü Hakan Aran’ın geçtiğimiz hafta verdiği mesajlar aslında tam da bu konuya parmak basar nitelikteydi. “Kredinin ucuzlamasına rağmen krediye erişim güçleşiyorsa bunun kimseye bir faydası yoktur,” diyen Aran, sisteme yapılan doğrudan ve dolaylı müdahalelerin yarattığı aksaklıkları sıraladı. “Mevcut düzenlemelerin yeni ekonomi modelini destekleyecek şekilde bir an evvel kaldırılması ve gevşetilmesi gerektiği” ifadesi ise gelinen noktayı belki de en iyi özetleyen cümleydi. 

Seçim zamanı yaklaştıkça bu serzenişlere kulak verilmesi ve kredi koşullarında gevşetici bir adım atılıp atılmayacağı  en büyük soru işaretlerinden biri olarak öne çıkıyor. Bu uygulama setinin sürdürülebilirliği ve olası geri dönüş senaryolarında oluşabilecek sarsıntılar ise ana risk unsurları.