Nedir Bu Lustarsyon Kanunları?

Lustrasyon, antik Yunan ve Roma’daki arınma ritüellerinden ortaya çıkmış ve “feda ederek arınma” anlamına gelen bir kavram. Bu kavramın günümüzdeki kullanılışı ülkelerin geçmişlerinden arınma amaçlarıyla ilişkili. Lustrasyon kanunları ise karşımıza temel olarak demokrasiye geçiş sürecinde olan ve eski rejimden uzaklaşmak isteyen ülkelerin eski sistemi içlerinden ayıklamak için kullandıkları bir yöntem olarak karşımıza çıkıyor. Eski baskıcı rejimde önemli pozisyonlarda çalışmış olan kişilerin kamuda istihdam edilirken incelenme süreçlerini düzenleyen bu kanunlar, özellikle Sovyetler Birliği’nin dağılmasının ardından, doğu Avrupa ülkelerinde komünist partide çalışmış kişileri, gizli polis servislerini ve bunlarla işbirliği yapmış kişileri tespit etmeyi ve kamu görevlerinden dışlamayı amaçlıyor. Bu doğrultuda da örneklerine 90lı yıllarda Çek Cumhuriyeti, Litvanya, Bulgaristan, Macaristan, Arnavutluk ve Polonya gibi ülkelerde sıkça rastlanıyor. 

Burada belirtmek lazım, lustrasyon kanunları Sovyetler Birliği’nin dağılmasından sonra demokratikleşme süreciyle ilişkilendirilse de benzer yöntemler daha önceki zamanlarda diğer ülkelerde de mevcut. Mesela Amerika Birleşik Devletleri’nden (“ABD”) ayrıldığını ilan ederek Amerikan İç Savaşını çıkaran Amerika Konfedere Devletleri’nin liderlerinin ABD’de tekrar güç kazanmalarını engellemek için kabul edilen ABD Anayasası 14. Değişiklik (14th Amendment) bunun önemli ve eski bir örneği.* Bu değişiklik kamu görevleri sırasında ABD’ye karşı ayaklanan ya da ABD düşmanlarına yardım eden kişilerin kamu görevlerine girişinin yasaklanması öngörüyor. 2. Dünya Savaşı sonrası Almanya’da, Hitler rejimi ile ilişkili hakimlerin hukuk sistemi dışına çıkarılma çabası da lustrasyon kanunlarına benziyor. Öyle ki, Federal Alman Anayasa Mahkemesi kurulurken Hitler döneminde sürgünde olan hakimlerin çağırıldığı bile olmuş.** 

Sonuç olarak, nedir bu lustrasyon kanunları? Lustrasyon kanunları temel olarak yeni bir düzen kuran ülkelerin yalnızca yeni değil aynı zamanda da temiz ve arınmış bir düzen kurmak için kullandıkları yöntem olarak ele alınabilir.

* Samuel Issacharoff, Fragile Democracies: Contested Power in the Era of Constitutional Courts, s. 29-30.

** Samuel Issacharoff, Fragile Democracies: Contested Power in the Era of Constitutional Courts, s. 232-234.