Opaklık zırhı: İsrail'in nükleer faaliyetleri neden görmezden geliniyor?

Kapak görseli: Cihan Kılıç

İsrail’in İran’daki Natanz nükleer tesisini vurmasıyla birlikte Tahran, misillemede kendisine benzer bir hedef seçti: İran füzeleri 21 Mart’ta Dimona’daki Şimon Peres Negev Nükleer Araştırma Merkezi’nin hemen yakınına düşerek büyük bir yankı uyandırdı. 

Fakat bu nükleer hedeflerde dikkat çekici bir ayrım var: Nükleer silahlara sahip olduğuna dair elle tutulur bir kanıt olmayan İran’daki tesisler, uluslararası kurumların denetimi ve kontrolündeyken ciddi bir nükleer silah cephaneliği bulunan İsrail, hiçbir kuruma ya da nükleer anlaşmaya taraf değil. Çünkü Tel Aviv nükleer bir güç olduğunu resmen ne beyan ediyor ne de reddediyor.

ABD sayesinde garanti altına alınan bu "nükleer belirsizlik" politikasının çelişkisi bugünkü savaşta çok daha net bir şekilde gözlemlenebiliyor. İran’ın günün birinde nükleer silah geliştirebileceği varsayımını onlarca yıldır dile getiren İsrail, kendi sahip olduğu nükleer gücün denetlenmesine izin vermiyor. Hatta bugün varlığını bildiğimiz İsrail nükleer programıyla ilgili bilgilere bile sızdırıldığı için sahibiz.

"Nükleer tehdit" ihtimalinin savaş ilan etmek için kullanıldığı böylesi bir dönemde, bu ithamın sahibine sağlanan ayrıcalıkları incelemek bize İsrail’in uluslararası ilişkilerdeki konumuna dair fikir verecektir.

‘Potansiyel’ silahlar, mevcut silahların önüne geçince

Son dönemde sık paylaşılan bir video var: Videoda İsrail Başbakanı Binyamin Netanyahu'nun 1990’lı yıllardan itibaren istikrarlı bir şekilde, "engellenmezse İran'ın nükleer silah geliştirmesinin an meselesi olduğu" iddiasını tekrarladığını görüyoruz. Bu söylemin sonucu, konuyla ilgili algının İsrail'in bakış açısıyla şekillenmesi oldu. Öte yandan herkes İran'ın planlarına odaklanırken İsrail'in programı gözlerden uzak kaldı.

Nitekim İsrail’in ısrarının sonucunda Tahran, bugüne kadar yapılan müzakerelerde nükleer programı konusunda ciddi tavizler vermek zorunda kaldı. Fakat yine de bu nükleer silahların var olma ihtimali, bugün ABD ve İsrail’in İran’a karşı başlattığı savaşta en belirgin casus belli olarak kullanıldı.

İsrailli yöneticiler, uzun yıllardır "İran’ın nükleer silahlara sahip olmasının getireceği tehditler" konusundaki anlatılarını pek de güçlü olmayan gerekçelere dayandırıyor. Nitekim 28 Şubat’ta başlayan savaşta bir kez daha "İran’ın nükleer silah geliştirmekten bir adım uzakta olduğu, balistik füzelere ise sahip olamayacağı" Washington ve Tel Aviv tarafından vurgulandı.

Öte yandan: Stockholm Uluslararası Barış Araştırmaları Enstitüsü’ne (SIPRI) göre Tel Aviv’in cephaneliğinde 2024 verilerine göre yaklaşık 80-90 nükleer başlığı bulunuyor, 200 başlığın ise üretime hazır olduğu aktarılıyor. SIPRI'ye göre bu nükleer savaş başlıkları, İsrail’in sahip olduğu F-15, F-16 ve F-35 savaş uçakları, 50 kadar karadan fırlatılan Jericho II ve III füzesi, Alman yapımı Dolphin sınıfı denizaltılardan fırlatılan yaklaşık 20 Popeye Turbo seyir füzesi ile atılabiliyor ve 4.500 kilometreye kadar menzile ulaşabiliyor.

• Ancak İsrail'in nükleer silahlara sahip olduğunu ne kabul ne de reddetmesi anlamına gelen "opaklık politikası" ülkenin İran'ın aksine Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı’nın (IAEA) denetimlerinden muaf kalması sonucunu doğuruyor. Ayrıca Nükleer Silahların Yayılmasının Önlenmesi Antlaşması'na (NPT) taraf olmaktan kaçındığı için İsrail'in hesap vereceği bir kurum da bulunmuyor.

Küba, Hindistan ve Pakistan'la birlikte bu antlaşmaya imza atmayan dört ülkeden biri olan İsrail, Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyi'nin imzalaması için almış olduğu 13 kararı da yok sayıyor.

Ayrıca bu noktada daha önce gerçek bir savaşta düzenlenen tek nükleer saldırının altında ABD'nin imzası olduğunu da hatırlatmakta fayda var: 2. Dünya Savaşı’nın bitiminde Hiroşima ve Nagazaki’ye atılan atom bombaları sonucunda 200 bine yakın insan hayatını kaybetti. 

İsrail'in nükleer araştırma programı nasıl açığa çıktı?

İsrail'in nükleer araştırma programı, 1948'de devletin kurulmasıyla eşzamanlı olarak başladı. 1949'da Negev çölündeki Berşeba yakınlarında düşük kaliteli uranyum yatakları bulundu. Bunun ardından 1952'de gizlice Savunma Bakanlığı bünyesindeki İsrail Atom Enerjisi Komisyonu (IAEC) kuruldu. İsrail'in ilk nükleer reaktörü olan Dimona'nın kuruluşu esnasında ise Fransa'dan destek alındı.

ABD de başından itibaren programa destek veriyordu. Araştırma programına katılacak İsrailli bilim insanları, ABD'de eğitim görmüş; 1955 yılında "Barış için atom" adıyla başlatılan program kapsamında ABD, "araştırma amaçlı" bir reaktörün kurulmasına önayak olmuştu.

Dimona tesisinin açığa çıkması ise yıllar sonra, 1986'da Mordechai Vanunu isimli bir teknisyen sayesinde oldu. Reaktörle ilgili ayrıntıları ve tesisin fotoğraflarını Birleşik Krallık merkezli The Sunday Times’a sızdıran Vanunu'nun ilettiği bilgiler, İsrail'in 1964'den beri 100-200 nükleer başlık üretebilecek kadar plütonyum işlediğini ortaya çıkardı. Bu bilgilere göre kurulduğundan beri birkaç kez kapasitesi artırılan Dimona'da yılda 10-12 nükleer bomba yapılabilecek kadar plütonyum işleniyordu.

• Programın açığa çıkmasının ardından gizlice İsrail'e kaçırılan Vanunu, "vatana ihanet"le suçlanarak 18 yıl hapis cezasına çarptırıldı. Ayrıca cezası bittikten sonra da yurt dışına çıkış ve yabancılarla konuşma yasağı sürdü. 

Tel Aviv ise tesisin ortaya çıkmasının ardından dahi IAEA'nın bölgeyi ziyaret etmesine izin vermedi.

1969 Nixon-Meir mutabakatı 

ABD istihbaratı ise İsrail'in Dimona'daki tesiste fiilen nükleer silah ürettiğini, dünya kamuoyundan çok daha önce kesin olarak tespit etmişti. ABD Başkanı John F. Kennedy, İsrail'den Amerikalı müfettişleri tesise kabul etmesini istediğinde 1960'ların başıydı. Ancak ziyaretler sürekli olarak ertelendi; müfettişlerin numune toplamasına izin verilmedi.

Yine de bütün gizleme çabalarına rağmen daha fazla kanıt ortaya çıkmaya ediyordu. 1968’de CIA Direktörü Richard Helms, ABD Başkanı Lyndon B. Johnson’a İsrail’in nükleer silah üretmeyi başardığını ve tatbikatlar düzenlediğini bildirdi. 

• Öte yandan Nükleer Silahların Yayılmasının Önlenmesi Antlaşması (NPT) henüz yeni hazırlanmıştı. ABD, nükleer silah sahibi olmadığı iddia edilen ülkelerden birinin gizlice bomba yaptığı haberi yayılırsa diğer ülkelerin imza atmayı reddetmesinden endişe etmeye başladı.

İddiaya göre 1969’da, dönemin ABD Başkanı Richard Nixon ile İsrail Başbakanı Golda Meir arasında gizli bir anlaşma imzalandı. Bu anlaşmaya göre İsrail, nükleer programını gizli tutacak ve nükleer test yapmamayı kabul edecekti. ABD ise bunun karşılığında İsrail’in nükleer silahlarına göz yumacak ve NPT'yi imzalaması için ısrar etmeyecekti. 

Taraflar arasındaki bu mutabakat, ABD’nin yeri geldiğinde İsrail'in çıkarları uğruna kendi iç hukukunu bile esnetebildiğinin önemli bir göstergesi oldu. Daha sonraki dönemde de NPT dışında kalan ülkelere askerî desteği yasaklayan yasalarına rağmen ABD, İsrail'in nükleer silahlara sahip olup olmadığının "bilinmediği" gerekçesiyle müttefikini bu yasanın etkilerinden muaf tutmayı sürdürdü.

Bütün bunlar ışığında Batılı liderler için "nükleer silahların yayılmasını önleme" ilkesinin söz konusu İsrail olduğunda kolaylıkla "saldırganlığı görmezden gelme"ye dönüşebildiği görülüyor. Ayrıca son dönemde "görmezden gelmeyi" aşıp fiilî bir aktöre dönüşme iddiası da daha fazla dillendiriliyor: Fransa ve Almanya gibi ülkelerin kendi "nükleer kapasitelerini genişleteceklerini" ilan etmeleri meşru savaş nedeni gibi yansıtılan argümanların yanında "barış" söylemini de tarihin süzgecinden geçirmek gerektiğini hatırlatıyor.