Orta Doğu’da petrolsüz bir gelecek

Dünya petrol rezervlerinin yarısından fazlasının bulunduğu Orta Doğu’da ülke ekonomileri petrole ve petrol gelirine fazlasıyla bağlı. Covid-19 kriziyle tarihî dipleri gören petrol fiyatları, hayatın normale dönmesiyle toparlanmaya başlasa da arz fazlası ve yenilenebilir enerji kaynaklarına yapılan yatırımların artmasıyla uzun bir süre daha düşük kalacak gibi görünüyor. Petrol piyasalarındaki bu trend bir anomaliden çok geleceğe açılan bir pencere ve bu yeni dönemde Orta Doğu’yu büyük değişimler bekliyor.

• Petrolsüz gelecek: Petrol gelirlerinin bu yıl 2019’un yarı seviyelerine düşmesi bekleniyor; bu da IMF’nin tahminlerine göre %7,3 küçülme demek. Arap dünyası petrol fiyatlarının düşmesine uzun zamandır hazırlanıyordu. Dünyanın en büyük üreticisi olan Suudi Arabistan’ın veliaht prensi Muhammed bin Selman, tartışmalı Saudi Vision 2030 planı çerçevesinde ülke ekonomisinin petrole olan bağımlılığını kırmak için birçok girişim başlattı bile. Dünyanın en kârlı ve Suudi Arabistan’ın en değerli şirketi Saudi Aramco’nun halka arzı ve ülkenin, turizm gelirlerini artırmak için katı yasalarını değiştirmeye başlaması bunlara örnek gösterilebilir. Suudi Arabistan petrolsüz bir geleceğe hazırlanan tek ülke değil. Kuveyt, Katar, BAE gibi komşu ülkelerde de benzer planlar mevcut.
   
• Covid-19 etkisi ve önlemler: Fakat Covid-19 krizi ile birlikte bu gelecek beklenenden çok daha hızlı bir şekilde geliyor. Brent petrol fiyatı 40 dolar bandında oynuyor fakat Cezayir (100 dolar), Suudi Arabistan (80 dolar),  BAE (70 dolar), Kuveyt (60 dolar) gibi bölge ülkeleri bütçe açığı vermemek için çok daha yüksek fiyatlara ihtiyaç duyuyor. Bu bütçe açıkları ise ülkelerin petrol sonrası dünyaya geçiş için ihtiyaç duydukları varlık fonları tarafından kapatılıyor. Suudi Arabistan 440 milyar dolarlık nakit rezervlerinin %10’unu bu yılın ilk yarısında kullandı bile. Suudi Arabistan krizin devlet bilançolarına etkisini azaltmak için önlemler almaya da başladı. Kriz ile devlet çalışanı gelirleri kısıldı, ülkedeki benzin fiyatları artırıldı, katma değer vergisi 3 katına çıkarıldı. Yeni vergilerin getirilmesi de gündemde. Vergilerin artması zaten yavaşlamış olan Suudi Arabistan ekonomisini daha da bunaltma riski taşıyor. Krizin etkisi sadece ekonomik de değil; aynı zamanda monarşi ile yönetilen ülkelerdeki sosyal sözleşmeyi de sarsıyor. Artan vergi ve azalan hizmetlere karşılık Suudi Arabistan halkından yönetime karşı eleştiri sesleri yükselmeye başladı. Halk veliaht prensin 450 milyon dolarlık yatını satmak yerine neden vergileri artırdığını sorguluyor.
   
• Bölge ülkeleri üzerindeki etkiler: Petrol fiyatlarındaki bu krizin etkisi sadece petrol üreten ülkelerde değil bölgedeki diğer ülkelerde de derinden hissediliyor. Mısır, Ürdün, Lübnan, Filistin gibi ülkeler her ne kadar kendileri üretici olmasalar da ekonomileri çevrelerindeki petrol zengini ülkelere bağımlı. Körfez ülkeleri bu ülkeler için çok büyük pazarlar. 2018 yılında Mısır ihracatının %21’ini, Ürdün %32’sini, Lübnan ise %38’ini Körfez ülkeleriyle gerçekleştirdi. Avrupa ülkeleri işlenmiş petrol ürünleri, kimyasal, metal gibi gelişmiş ürünler alırken Körfez ülkeleri tarım ve tekstil gibi daha iş gücüne dayalı ürünler alarak istihdamda önemli bir rol oynuyor. 2,5 milyon Mısır vatandaşı Arap ülkelerinde göçmen olarak çalışıyor. Bu çalışanların ülkelerine geri gönderdikleri para Mısır ekonomisinin %9’una eş değer. Bu göçmen nüfus Mısır’da nüfusun %3’üne eşitken Lübnan ve Ürdün’de %5’e, Filistin’de ise %9’a karşılık geliyor. Covid-19’un dünya turizmine etkisi ortada ancak turizm harcamalarının petrol fiyatları ile orantılı olduğu bu bölgede toparlanma dünya genelinden daha yavaş olacak gibi görünüyor. Kuveyt, Suudi Arabistan ve BAE, Lübnan’ın turizm gelirlerinin üçte birini oluşturuyor. Mısır her ne kadar Avrupa’dan çok fazla turist çekse de körfez ülkelerinden gelen turistler daha uzun süre kalıyor ve daha çok harcama yapıyor. Bu ülkeler turizm için başka yerlere bakabilirler ancak Uzak Doğu’dan gelen turistlerin zengin komşu ülke turistlerinin yerini doldurması zor.

Kaynaklar:

With oil cheap, Arab states cannot balance their books, The Economist
The end of the Arab world’s oil age is nigh, The Economist
Oil Price Crash Sparks A Wave Of Banking Mergers In The Middle East, Oil Price