Rejim karşıtı protestolar karşılık buldu mu? Yoksa hepsi oyun mu?

İran'da rejim karşıtı protestolar sürerken hafta başından bu yana ülkede yetkililerden "ılımlı" açıklamalar geliyor. Resmî haber ajansları ve kanalların bir kısmı bu açıklamaları yalanlarken bir kısmı da açıklamaları yayımlamaya devam ediyor. Sosyal medyada ise bu açıklamaların gerçeği yansıtmadığı, manipülasyon yapıldığı ifade ediliyor. Peki İran'da gerçekte neler oluyor? 

Yetkililerin açıklamaları

Pazar günü ülkenin Başsavcısı Muhammed Cafer Montazeri, ahlak polisi biriminin kaldırıldığını söyledi. Muntazeri konuya ilişkin, "Ahlak polisliğinin yargı erki ile bir bağı ve ilişkisi yok. Ahlak polisliği geçmişte nerede ve kim tarafından kurulduysa öyle kaldırıldı. Elbette, yargı erki olarak toplumdaki ahlaki sorunlar hakkında görüşümüzü sunacağız" açıklamasında bulundu.

The Guardian'ın haberine göre Başsavcı Montazeri ayrıca, "Yasada herhangi bir değişikliğe ihtiyaç olup olmadığı konusunda parlamento ve yargı konu üzerinde çalışıyor" dedi. 

Dün, İran resmî haber ajansı IRNA, Üniversite Öğrenci Günü münasebetiyle Tahran Üniversitesinde düzenlenen programa katılan Cumhurbaşkanı İbrahim Reisi'nin burada yaptığı konuşmada "Bugün diktatör diyorlar, kim diktatör? ABD, kesinlikle güçlü bir İran istemeyecektir. Onlar işgal ettikleri Afganistan, Suriye ve Libya gibi bir İran istiyorlar. İran bu ülkelerden farklıdır. İran halkı ABD'ye bu komplosunu uygulama fırsatı vermeyecektir. Protesto yapıcı, isyan yıkıcıdır. Protestolara kulak verilmelidir." açıklamasında bulunduğunu yayımladı. 

Öte yandan, Reisi gibi yetkililerin bir kısmı protestoları "isyan" olarak adlandırıyor. BirGün'de yer alan habere göre; geçtiğimiz gün İran Yargı Erki Sözcüsü Mesut Setayeşi, protestocular tarafından öldürüldüğü iddia edilen bir İran Devrim Muhafızları üyesinin ölümüne ilişkin davada yargılanan 16 kişiden 5'i hakkında "yeryüzünde bozgunculuk çıkarmak" suçlamasıyla idam cezası verildiğini duyurdu. Daha önce de protestolara ilişkin gözaltına alınıp tutuklanan 6 kişi hakkında idam kararı verilmişti. 

“Manipülasyon” iddiası

Sosyal medya hesaplarından açıklama yapan bazı İranlı aktivistler başsavcının açıklamasının "protestoları yatıştırmak" amacıyla yapılan bir manipülasyon olduğunu ve gerçeği yansıtmadığını ifade etti. ABD'de yaşayan İran vatandaşı aktivist Masih Alinejad, sosyal medya hesabından paylaştığı mesajda, "İran İslam Cumhuriyeti'nin ahlak polisini kaldırdığı haberleri dezenformasyondur. Ayaklanmayı durdurmak için bir taktiktir" açıklamasında bulundu.

İran vatandaşı gazeteci ve sunucu Sima Sabet de "İran'daki ahlak polisi kaldırılmadı. Bu, önümüzdeki günlerde ülke çapında protesto çağrıları yapılırken protestocuları kandırmak ve bölmek için uydurulan bir yalan" dedi.

Middle East Matters sayfası ise paylaşımında, "ahlak polisinin kaldırıldığına ilişkin polis yetkilileri, yürütme erki veya parlamentodan herhangi bir açıklama yapılmadığını" kaydetti.

BBC Türkçe'nin aktardığına göre de Arapça yayın yapan Al-Alam televizyonu konuya ilişkin "Bazılarının başsavcının açıklamalarını yanlış yansıtmaya çalıştığını" belirterek "Başsavcı, sadece kurulduğundan bu yana İrşat Devriyeleri'nin yargıyla bağlantısı olmadığını söyledi" dedi. Aynı haberde Şark gazetesinin ise Tahran polis gücünün ahlak polisinin tasfiye edilip edilmediğiyle ilgili soruları "geçiştirdiği" ifadesi yer aldı. 

İran Dışişleri Bakanı Hüseyin Amir Abdullahyan'a da Sırbistan ziyareti sırasında ahlak polisi biriminin kaldırılıp kaldırılmadığı soruldu. Abdullahyan soruya "Her şey demokrasi ve özgürlük çerçevesinde ilerliyor" ifadesiyle cevap verdi.

İran'da neler oluyor? 

İran'da 22 yaşındaki Mahsa Amini, "başörtüsünü düzgün takmadığı" gerekçesiyle ahlak polisleri tarafından gözaltına alınmasından iki saat sonra komaya girerek hastaneye kaldırılmıştı. Amini, tedaviye alındığı hastanede hayatını kaybetti. Polis tarafından dövülmesi sonucunda komaya girdiği belirtilen Amini'nin ölümü hakkında polis "kalp krizi geçirdiği" iddiasında bulunmuştu. 

İran'da Amini'nin ölümünün ardından başlayan protestolar kısa sürede çok sayıda şehre yayılarak rejim karşıtı bir harekete dönüştü. "Kadın, yaşam, özgürlük" sloganıyla anılan eylemler aylardır sürüyor. Protestoların başlamasından bu yana 400'den fazla kişinin hayatını kaybettiği aktarılıyor. 

Protestocular açıklamaların ardından üç günlük grev çağrısında bulunurken dün Tahran'ın Azadî (Özgürlük) meydanında miting düzenledi. Uluslararası Af Örgütü Orta Doğu ve Kuzey Afrika Bölgesel Direktörü Heba Morayef, protestolara ilişkin açıklamasında "İran'daki protestocuların sadece ahlak polisinin kaldırılmasını değil, temel insan haklarına ve özgürlüklere saygı gösteren yeni bir siyasi ve hukuki sisteme geçişi de talep ettiğini akılda tutmak önemli." değerlendirmesinde bulunuyor. 

Öte yandan yıllarca bu düzende yaşayan, "dini kurallar" gerekçesiyle hakkını arayamayan ve savunamayan birçok kadın bugün düzene başkaldırıyor. İran'da protestoları destekleyen ve sürdüren kadınlardan BBC'ye konuşan Rüya "İran'da olan şeyin bir protestonun ötesine geçtiğini düşünüyorum. Bir devrim oluşuyor" diyor.

Yetkililerin açıklamaları ve önlemlerine karşılık halkın gücü üstün geliyor. Yalnızca ahlak polisi biriminin kapatılması (ki açıklamanın doğru olmadığı ifade ediliyor) eylemleri durdurmayacak. İran'daki rejim insan hakları kurallarını temel alan özgürlükleri geri getirmediği sürece, protestolar devam edecek. Bu noktada yetkililerin ABD suçlamasından öte, yaptıkları büyük hak ihlalleri ve kısıtlamalarına bakmaları gerekiyor. 

Öte yandan hayatını kaybederek protestoların kıvılcımını ateşleyen Mahsa'nın mezar taşında da "Sevgili Jina, ölmeyeceksin. Adın bir sembol olacak" yazıyor. 

_{Ozan Kose/AFP/Getty Images}