Sanki her şey normalmiş gibi: Hiper-normalleştirmenin ilacı ne?

Türkiye’deki çoğunluğun uzun yıllardan beri hissettiği ve bugünlerde Batı demokrasilerinde de giderek yayılan bir his var: “Her şey sorunlu, her kurum çürümüş durumda ama hayat sanki her şey normalmiş gibi akmaya devam ediyor.” Sanki etrafımızdaki her şey çöküyor ama yapabileceğimiz bir şey olmadığını düşünüyoruz ve hayatlarımızı olağan akışında yürütmeye çalışıyoruz. Popüler benzetmeyle, adeta köy yanarken saçımızı tarıyoruz.
Türkiye’den örnek verirsek, mesela 15,5 milyon kişinin oyuyla Cumhurbaşkanı adayı seçilmiş Ekrem İmamoğlu, ortada somut hiçbir delil yokken aylardan beri tutuklu ama biz gündüz çalışıp akşam evde dizimizi izliyor, sonra da yatıp uyuyoruz. Anayasa Mahkemesi kararına rağmen Milletvekili Can Atalay, halen cezaevinde ama arkadaşımızın doğum gününde eller havaya dans ediyoruz. Devletin resmî kurumu TÜİK’in açıkladığı enflasyon rakamlarına inanmayı bıraktık ama tatil planı yapıyoruz.
Yaşadığımız bu durum sadece bize ve bu zamana özgü değil ve bir adı var: Hiper-normalleştirme.
Sovyetlerin mirası çaresizlik hissi
Hiper-normalleştirme teriminin mucidi, California Üniversitesi'nde antropoloji profesörü olan Leningrad (şimdiki adıyla Saint Petersburg) doğumlu Alexei Yurchak. 2005 yılında yayımladığı Everything Was Forever, Until It Was No More: The Last Soviet Generation kitabında SSCB’nin çöküşünden hemen önceki 20 yıla odaklanıyor. 70’ler ve 80’lerde Sovyetler’de yaşayan neredeyse herkesin sistemin çökmekte olduğunu bildiğini, ancak buna rağmen statükoya bir alternatif düşünemedikleri için durumu kabullendiklerini anlatıyor.
Bu kabullenişin sonucu olarak herkes günlük hayatına devam ediyor. Zamanla bu kitlesel yanılsama, normale dönüşüyor ve “sanki her şey normalmiş gibi” yapmaya artık gerek kalmıyor çünkü bu sorunlu, çökmekte olan, çürümüş hâl yeni normale dönüşüyor. İşte Yurchak, bu duruma hiper-normalleştirme adını veriyor.
Gerçeklikten kopuyoruz
Günümüzde sadece Türkiye’de değil, dünyanın pek çok yerinde aynı anda çok önemli değişimler, skandallar ve çürüme emareleri görülüyor. Bir yandan İsrail gözümüzün önünde bir soykırıma imza atıyor; Sudan ve Yemen’de insanlar açlıktan ölüyor; ABD’de Trump adım adım denge ve denetleme sistemini etkisiz hâle getirip otoriter bir yönetim kurma yolunda ilerliyor, diğer yandansa iklim değişikliği nedeniyle ekosistemin dengesi bozuluyor, gençlerin gelecekle ilgili umudu kalmıyor ve toplumsal kutuplaşma artıyor.
Bir başka deyişle, sistemin işlemediğinin, siyasal kurumların çuvalladığının ve iktidarların bu durumu değiştirmek için bir çözüm üretemediğinin, bilakis bu sorunlara neden olduğunun farkındayız ancak ya lidersizlikten ya da bu statükoyu nasıl değiştireceğimizi bilemediğimizden hayatlarımıza sanki her şey normalmiş gibi devam ediyoruz. Sistemsel sorunları görmezden geliyor, reddediyor ve sanki bunlar hiç yokmuş gibi davranıyoruz.
Modern devlet kurumlarının anlamı
Duruma biraz geri çekilip bakarsak bugün devlet dediğimiz yapı, 16. yüzyıl sonlarına doğru Avrupa’da ortaya çıktı. Yükselen burjuvazi, önce parlamentolar eliyle kural koyma gücünü ele geçirdi ve kralları kuklasına dönüştürdü. Sonra, pazarını büyütebilmek için feodal yapıyı çökertip ulus-devletleri kurdu. Çiftçileri işçi hâline getirdi, dünyanın geri kalanını kolonileştirdi ve köleleştirdi. Bu değişen ekonomik altyapıdan, bugünkü ulus-devletlerin egemenliğine dayanan uluslararası hukuk ortaya çıktı.
Her ne kadar en başta bu yeni siyasal paradigma sadece burjuvaları desteklese de zamanla verilen mücadeleler sonucunda eşitlik, genel oy, kuvvetler ayrılığı ve yargı bağımsızlığı gibi kurumlar kazanıldı ve devlet—en azından kağıt üzerinde—herkesi kucaklayan, herkese eşit davranan ve hukukun üstünlüğü üzerine kurulu bir yapıya dönüştü. Batı demokrasisi dediğimiz bu yapıda devlet kurumlarının varlık amacı egemenliği altındakileri korumak, onların eğitim, iş, sağlık gibi temel ihtiyaçlarını karşılamak ve genel olarak huzurlu ve barış içinde bir yaşam sunmak olarak kabul edildi.
Çöken kurumları seyretmek
Bugün yaşadıklarımızsa bu amaçtan giderek daha hızlı şekilde uzaklaşıldığını gösteriyor. Örneğin Türkiye’de eskiden de Anayasa Mahkemesi kararları eleştirilirdi ama iktidarlar beğenmese de kararlara her zaman uyardı. Gereğini yerine getirirdi. Şimdi ise uyulmuyor ve buna rağmen hiçbir şey olmuyor ve hatta Adalet Bakanı kameralar karşısında “Türkiye’nin bir hukuk devleti olduğunu” söyleyebiliyor.
- Gözümüzün önünde anayasanın üstünlüğü ve hukuk devleti ilkesi çöküyor ve hiçbir şey yapamıyoruz. Yapamadığımızı görünce de başımızı çeviriyor ve hayatımıza devam ediyoruz. Bu, yeni normalimiz oluyor.
Benzer şeyler dünyanın her yerinde yaşanıyor. AB üyesi Macaristan’da LGBTİ+ Onur Yürüyüşü yasaklanıyor; Romanya’da somut delil olmaksızın Cumhurbaşkanlığı seçimleri iptal ediliyor; ABD’de Sağlık Bakanlığı’nın başına aşı karşıtı biri getiriliyor; Güney Kore’de Cumhurbaşkanı bir anda sıkıyönetim ilan ediyor; dünya genelinde gençler ev alma hayallerinden vazgeçiyor; istikrarlı bir iklim için atmosferde en fazla 350 olması gereken parçacık miktarı 430’u geçiyor ve gezegenimiz değil 1,5 veya 2, 3°C derece ısınmaya doğru gidiyor ve biz bunları görüyor ve biliyoruz ama artık çok da önemsemiyoruz. “Bu da oldu” deyip, sonrasında yarın ne pişireceğimizi düşünüyoruz.
Teşhisi doğru koymak
Bu çaresizlik psikolojisinin en büyük nedenlerinden biri kapitalist ekonomik altyapının bize dayattığı bireycilik. Burjuvazinin üzerinde yükseldiği düşüncelerden biri olan birey, temel hak ve özgürlükler rejimi gibi olumlu sonuçlar doğurmuş olsa da aynı zamanda, toplumları tekil vatandaşlardan oluşan bir yapı olarak kabul etti. Bir başka deyişle, bizi atomize etti. Rekabetçi anlayıştan kaynaklanan bu yaklaşımda “her koyun kendi bacağından asıldı.”
Devlet kurumlarının olması gerektiği gibi işlediği ve iklim değişikliği gibi makro sorunların (Timothy Morton’un ifadesiyle hipernesnelerin) olmadığı zamanlarda bu bir sorun değildi. Nitekim son iki yüzyılda insanlık hem ekonomik hem de medeniyet anlamında oldukça hızlı şekilde büyüdü ve gelişti. Ancak otoriter yönetimlerin yeniden baskın hâle geldiği ve geleceğe dair varoluşsal tehditlerin ortaya çıktığı bu günlerde bireyci bakış açısının bu sefer önümüzde büyük ve “sanki aşılamaz” bir sorun olarak ortaya çıktığını görüyoruz.
Aklımız da kolonileştirildi
Avrupalı burjuvaların gemilere atlayıp dünyanın geri kalan yerlerini “keşfedip” sömürgeleştirdiği yıllarda yaptığı iki şey vardı: Sadece toprakları ele geçirip insanları köleleştirmediler. Aynı zamanda yerli halkların doğayla uyumlu yaşam tarzlarını her alanda hiyerarşiye dayanan mekanik bakış açısıyla değiştirdiler. Bir başka deyişle, akıllarını da kolonileştirdiler. Kenyalı yazar Ngugi wa Thiongo’nun ifade ettiği üzere:
“En önemli tahakküm alanı, kolonileştirilenlerin fikirsel evreniydi; kültür yoluyla insanların kendilerini ve dünyayla ilişkilerini nasıl algıladıklarının kontrolü.”
Sadece yerli halkların değil, bizim aklımız da kapitalizm, modern devlet kurumları ve politikacılar tarafından benzer şekilde kolonileştirildi. Kapitalizm dışında bir ekonomik sistem, modern devlet dışında bir örgütlenme biçimi hayal edemiyoruz. Bu nedenle, aynı SSCB’nin son yıllarında yaşayanlar gibi etrafımızdaki her şeyin parçalandığını görüyoruz ancak statükoyu nasıl değiştireceğimizi bilemiyoruz. Fredric Jameson ve Slavoj Zizek’e atfedilen sözde dendiği gibi:
“Dünyanın sonunu tahayyül etmek, kapitalizmin sonunu tahayyül etmekten daha kolay geliyor.”
Tedavi yine bizde
İşin ilginç ve aslında biraz da dahice yanı şu: İçinde bulunduğumuz bu durum nedeniyle çaresiz ve güçsüz hissetmemiz de aslında aklımızdaki bu koloniciliğin sonucu. Temel hak ve özgürlükleriyle “korunduğu” ve “güçlendiği” söylenen bireyler olarak, modern devletin temellerini, örneğin kuvvetler ayrılığını veya hukukun üstünlüğünü koruyamayacağımız ya da iklim değişikliği gibi kökleri çok derinlerde olan sorunları çözemeyeceğimiz algısı, atomize olmamızdan ve birlik olduğumuzda elde edebileceğimiz gücün unutturulmuş olmasından kaynaklanıyor.
Evet, hepimiz farklı ve biriciğiz ama aynı zamanda filler tepişirken ezilenleriz. %1’in hırsı nedeniyle fabrikalarda ve hizmet sektöründe geleceği çalınan, kafasına bombalar düşen, seçtikleri hapse atılan %99’uz. Aslında, tek başımıza olduğumuz ve “Sosyal medyada bir şeyler paylaşmaktan daha fazla ne yapabilirim ki?” fikrini terk ettiğimiz zaman her şeyi dönüştürmeye muktediriz.
Tabii buna şu bilinci de eklemek gerekir: Ne kapitalizm ne de bu otoriter yönetimler sonsuza kadar kalacak. Tarihin belli bir aşamasında ortaya çıktılar, demek ki belli bir aşamada da ortadan kalkabilirler. Anne Applebaum’un Autocracy.Inc kitabında dediği gibi:
“Otokrasi, bir siyasal sistem, toplumu şekillendirmenin bir yolu, gücü organize etmenin bir aracıdır. Genetik bir özellik değildir. Belli kültürler, diller veya dinler zorunlu olarak onu üretmez. Hiçbir millet sonsuza kadar otokrasiye mahkum değildir, aynı hiçbir millet için demokrasinin garanti olmadığı gibi... Siyasal sistemler değişir.”
Hiper-normalleştirmenin panzehiri
Otoriter yönetimlerin hiper-normalleştirme tuzağından kurtulmak için yapmamız gerekenlerin ikisi ortaya çıkmış oldu: Farklılıklarımızla birleşmek ve ne kapitalizme ne de otoriter yönetimlere mahkum olduğumuzu anlamak. Bunlara ek olarak, bu çürümüş ve çökmekte olan yapıyı normalleştirmemek için yapmamız gereken bazı şeyler var.
Bunların başında eleştirel düşünme geliyor. Özellikle statükonun devamını amaçlayan kişi ve kurumların söylediklerine her zaman eleştirel bir gözle bakmalı ve mümkünse doğrulatmaya çalışmalıyız. Bunu da ancak farklı bilgi kaynaklarından beslenerek yapabiliriz. Dolayısıyla, haber ve bilgi kaynaklarımızı çeşitlendirmemiz gerekmekte.
Dediğim gibi, hiper-normalleştirmenin en önemli nedenlerinden biri bireycilik. Buna karşın birey olarak da bu duruma karşı yapabileceğimiz bir şey var: Sistemin çürük unsurlarına tepki göstermek ve direnmek. Örneğin Demirtaş, Kavala ve Atalay’ın hukuka aykırı şekilde yıllardan beri hapiste tutulmasına bakmadan İmamoğlu’nun tutuklanmasına günlerce meydanlarda tepki göstermek böyle bir şeydi. Sizden rüşvet isteyen bir memuru geri çevirmek, kırmızı ışıkta geçen şoföre tepki göstermek, tüketim kültürüne karşı durup sade yaşamı tercih etmek gibi çeşitli direnişler bireysel olarak yapabileceklerimiz.
Fakat hiper-normalleştirmenin asıl ilacı örgütlenmek. Sadece büyük veya küçük bir siyasal partide değil, bir öğrenci kulübünde, dernekte, iş kolunda ve diğer tüm şekillerde başkalarıyla biraraya gelmek ve yalnız olmadığımızı bilmek, bizi bu sorunlu ruh hâlinden büyük oranda kurtaracak.
Biraraya geldiğimizde ne yapacağımıza gelince, o da %1’in derdi olsun.




