Seçmen Siyasetten Uzaklaşıyor: Apati ve Yabancılaşma Hâli

Nezih Onur Kuru

Türkiye, tarihte hiçbir zaman tam demokrasi olarak değerlendirilmedi. Tam demokrasi tanımının içinde yer alan hukuk devleti ilkesi, hesap verebilir, güvenilir, işlevsel kurumlar ve siyasal partiler, güçlü sivil toplum gibi kavramların Türkiye’de tam olarak gelişemediğini biliyoruz. 

Vatandaşına güvenemeyen kuşkucu devlet anlayışı Türkiye’de tam demokrasinin oturmamasını ve toplumun güçlenememesine yol açtı. Dolayısıyla Türkiye’de seçmen kendisini sadece sandıkta aktör gibi hissederken bunun bir sonucu olarak seçimlere katılım istisnalar hariç hep yüksek oldu.

Fakat Mayıs’taki seçimlerden bu yana seçmenin duygu durumu seçmen davranışının değişebileceğine ve katılım motivasyonunun düşebileceğine dair sinyaller veriyor. Seçmen gidişata aktif reaksiyon vermese de siyasetten uzaklaşmış, siyaset bilimi literatüründe apati olarak tanımlanan bir yabancılaşma hâline girmiş vaziyette. 

Siyasetten Uzaklaşma ve Memnuniyetsizlik

Apati ve uzaklaşmanın dayandığı iki ana neden var:

1. İktidarın seçimi kazanmasına rağmen vaatlerini gerçekleştiremeyip ekonomik sorunların derinleşmesini engelleyememesi.
2. Muhalefetin seçimi kazanamayıp sonrasında da halkın sorunlarından kopuk siyasi tartışmalara sürüklenmesi.

Reform Enstitüsü’nün İstanbul’da gerçekleştirdiği "İki Seçim Arası Seçmen ve Duygular Araştırması" bu tabloyu destekleyen bulgular ortaya koyuyor. Uzman olarak benim de katılmış olduğum bu araştırmaya göre, seçmenlerin %27,6’sı son Cumhurbaşkanlığı seçimindeki tavrından memnun değil. Bu oran Erdoğan seçmeninde %24,4, Kılıçdaroğlu seçmeninde %38,5. 

_{Grafik 1: Cumhurbaşkanlığı seçimindeki tercihten memnuniyet}

Türkiye gibi kutuplaşmanın zirveye ulaştığı bir ülkede seçimden yalnızca birkaç ay sonra seçmenlerdeki memnuniyetsizliğin %30'a yaklaşması, daha da önemlisi kazanan taraftaki 4 seçmenden 1'inin memnuniyetsiz olması normal şartlarda beklenmeyen sonuçlar.

Seçmene açık uçlu olarak memnuniyetsizliğinin nedenleri sorulduğunda ise hayal kırıklığı ve umutsuzluk temaları öne çıkıyor. Öte yandan Erdoğan ve Kılıçdaroğlu seçmeninde bunun nedenleri farklılaşıyor.

_{Grafik 2: Erdoğan seçmeni neden memnuniyetsiz?}

Ekonomik sorunlardan ve vaatlerin tutulmamasından gelen rahatsızlıklarla birlikte ilk kez Erdoğan'a verilen kredi sorgulanıyor, başarısızlık ve hayal kırıklığı açıkça zikrediliyor.

_{Grafik 3: Kılıçdaroğlu seçmeni neden memnuniyetsiz?}

Kılıçdaroğlu seçmeninde seçim mağlubiyeti ve seçim sonrasında muhalefetin tutumundan rahatsız olma hâli memnuniyetsizlik yaratmış görünüyor.

Sandığa Gitmeye İsteksizlik

Seçmendeki memnuniyetsizliğe paralel şekilde, sandığa gitme motivasyonu da düşmüş görünüyor. 3 seçmenden 1'i sandığa gitmeyi istemiyor. Bu oran Erdoğan ve Kılıçdaroğlu seçmenlerinde benzer. İstanbul’da son seçimlerde yurtiçi katılımın %90’a yaklaştığı göz önünde bulundurulduğunda, oy vermeye istekli seçmenlerin %64.8’de kalması dikkat çekiyor. Apati ruh hâli seçmenin önemli bir kısmında sandığa gitme motivasyonunu düşürmüş görünüyor.

_{Grafik 4: Sandığa gitme isteği}

14 Mayıs’ta parti oy tercihlerine bakıldığında, milliyetçi partiler hariç diğer partilere oy verenler ve sandığa gitmemiş olanlarda isteksizlerin oranı artıyor. AK Parti ve CHP seçmenlerindeki isteksizlik de milliyetçi partilerden yüksek. 

Bu tablo, ideolojik ve partizan tutunumu daha güçlü olan milliyetçi seçmen haricinde kalan geniş kitlede motivasyonun daha düşük olduğunu gösterirken iktidar ve muhalefetteki gidişata göre seçime katılımda dramatik düşüşler görülebileceğini işaret ediyor. Örneğin ekonomik krizin derinleştiği bir senaryoda hem iktidar hem muhalefette motivasyonun çok daha düşeceği tahmin edilebilir.

Peki Apati Ruh Hâlinin Dinamikleri Neler?

Türkiye'de AK Parti öncesi vesayetçi demokrasi döneminde de 2010’larda inşa edilen sivil otokrasi döneminde de seçmenin sandık haricinde siyasete ve sivil topluma katılımı ve protesto hakkı sınırlı kaldı. Kurumsal parti siyasetinde lider/delege oligarşisi tabandan katılımın yerine geçti. 

Ayrıca Türkiye’de demokrasiye kitlesel talep neticesinde değil, siyasi elitlerin tercihleriyle geçiş yapılmış olması da demokrasinin zaman zaman askıya alınmasına ve seçmen kitlesinin demokratik katılım kültürünü içselleştirememesine yol açan tarihsel-kurumsal bir neden.

Bunun sonucunda seçmenin kendisini güçlü hissedebildiği tek yer sandık oldu. Ancak 2023 seçimleri ve sonrasında yaşananlar bu hissiyatı da sarstı. İktidar seçmeni Erdoğan’ın ekonomik sorunları çözebileceğine dair inançla kerhen de olsa Erdoğan’a oy verdi; fakat bu beklenti gerçekleşmedi. Bunun sonucunda iktidar seçmenleri arasında pişman olanların, hayal kırıklığı yaşayanların ve sandığa gitme motivasyonunu kaybedenlerin oranı %30’ları geçti.

Muhalif seçmenler seçimin kazanılabileceğine inandı. Çünkü muhalifler birleşmişken iktidar ekonomi yönetiminde kötü sınav veriyordu. Ancak Altılı Masa’da adaylığı kazanan Kılıçdaroğlu seçimi kazanmayı başaramayınca muhalifler arasında muhalefete güven azalırken Erdoğan’ın artık yenilemeyeceğine dair kanaat yaygınlaşmaya başladı ve sandığa gitme motivasyonu azaldı.

Günün sonunda seçmenler arasında siyasetçilerin kendilerini umursamadığı, kendilerini temsil etmekten uzak olduğu ve kapalı kapılar ardında kendi çıkarlarının peşinden gittiklerine dair ortak görüşler yaygınlaşmaya başladı. Reform Enstitüsü’nün bulguları da seçmendeki apati ve siyasete yabancılaşmanın dinamiklerinin bu görüşler olduğunu ortaya koyuyor.

_{Grafik 5: Apati/Siyasete Yabancılaşmanın Kökenleri}

“Siyasetçiler halkı umursamamaktadır” görüşüne orta veya yüksek düzeyde katılma eğilimi gösterenler %84,6. Kapalı kapılar ardında siyaset eleştirisine destek %80’i geçiyor. Seçimler sayesinde önemli kararlara yön verebildiği görüşüne doğrudan katılan seçmen oranı ise %38,4’te kalıyor.

Peki Seçmenin Çözümü Ne? Yeni Nesil Lider Arayışı

Seçmen bu yabancılaşma hissiyatına rağmen gücünü tamamen kaybetmek istemiyor. Mevcut kurumların, partilerin, liderlerin işlevsiz hâle gelip halktan koptuğunu düşünse de bu tabloyu değiştirebilecek tek senaryo olarak yeni nesil bir liderin siyaseti yeniden dizayn etmesi fikrine çok sıcak bakıyor.

Tüm siyaseti yenileme vaadinde bulunan yeni nesil siyasetçiye oy verebileceğini söyleyen seçmen oranı %62,4'e ulaşıyor. "Sadece AK Parti seçmenlerinde oy verebilirim" diyenler azınlıkta kalıyor. Muhalif partilerde bu oran %80’leri buluyor. Apati hissiyatı en kuvvetli grup olan diğer parti seçmenleri ve oy kullanmayanlarda oran %80’i aşıyor. Türkiye’de seçmen aktif kurumsal katılım konusunda pek ışık vermese de yeni nesil siyasetçilerle birlikte değişim arzusu taşıyor, buna aracılık etmeye sıcak bakıyor.