Şüpheler ve gerçekler: İran’ın nükleer kapasitesi ne durumda?

İran Atom Enerjisi Kurumu’nun cumartesi sabah saatlerinde ABD ve İsrail’in Natanz nükleer zenginleştirme tesisine yönelik bir saldırıda bulunduğunu duyurmasının ardından savaşın nasıl bir nükleer tehlikeyi barındırdığı konusu tekrar gündeme geldi. 

Natanz Şehid Ahmedi Ruşen Nükleer Merkezi, İran’ın uranyum zenginleştirme faaliyetleri açısından kritik önem taşıyor. İran Atom Enerjisi Kurumu, saldırıların ardından yapılan teknik incelemelere göre, nükleer tesiste herhangi bir radyoaktif sızıntının meydana gelmediğini ve bölgede yaşayan halk için tehlike bulunmadığını açıklasa da, uluslararası kamuoyunun endişeleri tam olarak giderilmiş değil. Yaklaşık 20 gün önce İsrail tarafından bu tesis iki kez daha hedef alınarak saldırıya uğramıştı. 

12-24 Haziran 2025 tarihleri arasında 12 gün süren savaşta da Natanz nükleer zenginleştirme tesisi İsrail’in hava saldırıları ve bombardımanlarına maruz kalmış; tesisin yer altındaki ana bölümleri korunmuş olsa da giriş ve üst yapısı hava saldırılarında hasar görmüştü. 21 Haziran 2025'te ABD de hava harekatına katılarak ağır yer altı delici mühimmat (sığınak imha bombaları) kullanarak birçok tesisi vurmuştu. İran'ın nükleer tesislerinde meydana gelen hasara ilişkin bazı ayrıntılar ortaya çıktı, ancak hasarın tam boyutu bu zamana kadar tam olarak bilinemedi.

Birleşmiş Milletler bünyesindeki nükleer gözlem kuruluşunun üye devletlere dağıttığı gizli bir rapora göre İran, 12 günlük savaş sırasında İsrail ve ABD tarafından bombalanan nükleer tesislerine BM nükleer ajansının erişimine izin vermedi. Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı'nın (IAEA) raporunda, "İran'ın zenginleştirme ile ilgili tüm faaliyetlerini askıya alıp almadığını" veya "etkilenen nükleer tesislerdeki İran'ın uranyum stokunun büyüklüğünü" doğrulayamadıklarının altını çizdi.

• İran'ın beyan edilmiş dört adet zenginleştirme tesisi bulunuyor, ancak raporda erişim eksikliği nedeniyle IAEA’nın “İran'daki zenginleştirilmiş uranyum stoğunun mevcut boyutu, bileşimi veya nerede olduğu hakkında herhangi bir bilgi veremeyeceği” uyarısı yapıldı.

İran, öteden beri nükleer programının barışçıl olduğunu savunuyor, ancak IAEA ve Batı ülkeleri Tahran'ın 2003 yılına kadar organize bir nükleer silah programına sahip olduğunu iddia ediyor. ABD, İran'ın nükleer programını sınırlayacak ve nükleer silah geliştirmesini engelleyecek bir önlemin peşinde.

Bahsedilen gizli raporda ayrıca, İran'ın Haziran 2025'ten bu yana yapım aşamasında olan Karun'daki enerji santrali hariç, etkilenmemiş nükleer tesislerin her birine “en az bir kez” IAEA müfettişlerinin erişimine izin verdiği de belirtildi. İran, Nükleer Silahların Yayılmasını Önleme Antlaşması uyarınca Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı (IAEA) ile işbirliği yapma konusunda yasal olarak yükümlü olsa da, İsrail ile savaşın ardından bu konudaki tüm işbirliği askıya alınmış durumda.

ABD ve İran ilişkileri nasıl bu noktaya geldi?

ABD ve İsrail’in İran’a yönelik saldırılarında bugüne nasıl gelindi, hatırlamakta fayda var. İran'ın nükleer ve füze programlarına yönelik uluslararası inceleme, ABD'nin 2018’de İran nükleer anlaşmasından (Ortak Kapsamlı Eylem Planı - JCPOA) çekilmesinin ardından, 2024 sonlarında İran ile İsrail arasında yaşanan doğrudan askerî saldırılarla ve ABD Başkanı Donald Trump'ın yeniden seçilmesiyle yoğunlaştı. 

• Trump'ın ikinci döneminde Washington, JCPOA'dan çekilmesinden bu yana ilk kez Tahran ile görüşmelere yeniden başladı. Ancak Haziran 2025'te, BM nükleer gözlem kuruluşu İran'ın nükleer silahların yayılmasını önleme anlaşmalarını ihlal ettiğini ilan ettikten sonra ABD, İran'ın önemli nükleer tesislerini bombaladı.

2026 yılının başlarında devam eden müzakerelere rağmen ABD ve İsrail, İran'ın nükleer ve füze yeteneklerini yok etmeyi amaçlayan geniş çaplı bir saldırı başlattı. İran’ın bir nükleer tesisinde bazı hasarlar meydana geldiği bildirilse de, ülkenin genel nükleer tesislerinde büyük bir hasar olduğuna dair kanıt bulunmuyor.

İran'ın nükleer silahı var mı?

İran'ın henüz nükleer silahı yok, ancak uluslararası yükümlülüklerini ihlal ederek gizli nükleer silah araştırmaları yapma konusunda uzun bir geçmişi var. Batılı analistler, ülkenin liderlerinin karar vermesi hâlinde oldukça kısa bir sürede nükleer silah üretebilecek bilgi ve altyapıya sahip olduğunu iddia ediyor.

• ABD, İsrail ve diğer Ortadoğulu ortakları, İran'ı bölgedeki çıkarları için tehdit olarak görüyor ve nükleer silah edinme potansiyelini kararlılıkla önlenmesi gereken, oyunun kurallarını değiştirecek bir senaryo olarak değerlendiriyor.

İran, 50 yılı aşkın süredir sivil bir nükleer enerji programına sahip ve uzun süre boyunca sadece askerî olmayan amaçlarını koruduğu söylenebilir. Geçmiş dönemlerde, “İran, nükleer programının yalnızca barışçıl amaçlara hizmet ettiği” defalarca belirtildi, “Nükleer silahların nükleer doktrinimizde yeri yoktur” denildi. Ancak, zaman zaman bazı İranlı yetkililerin kamuoyu önünde nükleere silahlara ihtiyaç duyulmasından da bahsetmesi, endişe verici bir değişim olarak nitelendirildi.

2000'li yılların başlarında ülkenin gizli nükleer tesisleri ve araştırmalarıyla ilgili ortaya çıkan bilgiler, dünya başkentlerinde İran'ın gizli bir nükleer silah arayışı içinde olduğuna dair endişeleri artırdı. İran'ın nükleer programı o zamandan beri yoğun uluslararası tartışma ve diplomasi konusu olurken bu durum, 2015 JCPOA ile sonuçlandı. ABD, 2018'de bu anlaşmadan tek taraflı olarak çekildi. O zamandan beri, uluslararası gözlemciler İran'ın nükleer faaliyetlerini büyük ölçüde genişlettiğini ve bunun da nükleer silah geliştirmek için "yeniden harekete geçme" endişelerini artırdığını düşünüyor.

Diplomasinin İran'ın nükleer kapasitesiyle imtihanı

İran'ın nükleer programına ilişkin endişeler, Tahran'ın Ekim 2024'te İsrail'e büyük bir balistik füze saldırısı düzenlemesi ve bunun üzerine İsrail'in misilleme yapmasıyla yeniden artmaya başladı. İsrail, İran'a karşı tarihindeki en büyük doğrudan saldırısını gerçekleştirerek hava savunma sistemlerini ve füze üretim tesislerini hedef aldı. Bazı ABD ve İsrail medya raporları, İsrail'in Tahran dışındaki Parchin askerî kompleksinde bir binayı, bilim insanlarının gizli nükleer silah araştırmaları yürütme ihtimalini öngörerek imha ettiğini belirtti. 

Ardından Haziran 2025'te İsrail, İran genelindeki kritik nükleer ve askerî altyapıyı hedef alan Mivtza Am ke-Lavi (Yükselen Aslan) Operasyonu'nu başlattı. Bu operasyon, ülkenin ana nükleer zenginleştirme tesisi olan Natanz nükleer zenginleştirme tesisini de içeriyordu. Ancak tesislerin yerin altında bulunması nedeniyle İsrail, bu tesislerin bazılarına etkili bir şekilde zarar verebilecek ve nihayetinde imha edebilecek kabiliyetten yoksundu. 

• Kısa süre sonra ABD, “sürpriz” bir saldırıyla İran'ın çeşitli nükleer tesislerine saldırdı. Saldırılardan önce, Trump ve İran Dışişleri Bakanı Abbas Arakçi, Mart 2025’te iki tarafın Umman'da İran'ın nükleer programı hakkında ikili görüşmeler yapacağını duyurmuştu, ancak müzakereler somut bir sonuç vermedi.

Mart ayındaki görüşmelere kadar Tahran, Trump'ın mevcut İran nükleer anlaşmasından çekilmesinden bu yana Washington ile nükleer görüşmeleri büyük ölçüde reddetmişti. Ancak Mayıs 2025'te Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı (IAEA), İran'ın nükleer silah yapımına yakın zenginleştirilmiş uranyum stokunun önceki üç ayda yaklaşık yüzde 50 arttığını açıkladı. IAEA'nın bulgularına göre bu artış, İran'ı 10 nükleer silah için yeterli zenginleştirilmiş uranyuma sahip olmaya bir adım daha yaklaştırdı ve bu da ABD’yi operasyon başlatmaya sevk etti. 

Haziran 2025’teki saldırılardan sonra Beyaz Saray, İran nükleer tesislerinin imha edildiğini ilan ederken uydu görüntüleri, İran’ın birkaç balistik füze tesisini hızla onarırken nükleer tesislerini onarmada daha yavaş ilerleme kaydettiğini gösterdi.

ABD-İran görüşmeleri, İran'daki büyük karışıklıklar arasında 2026 yılının başlarında yeniden canlandı. Aralık 2025'te ülke çapında hükümet karşıtı protestolar ülke genelinde genişlemiş; maalesef rejim acımasız bir şiddetle karşılık vermiş ve ABD'nin askerî müdahaleyi yeniden değerlendirmesine yol açmıştı.

Umman'da Şubat 2026'da yapılan görüşmeler, İran'dan uranyum zenginleştirmesini, balistik füze kullanımını ve bölgesel vekil güçlerini silahlandırmasını sınırlama taahhütleri alınmasına odaklanmıştı. ABD Dışişleri Bakanı Marco Rubio daha önce, görüşmelerin başarılı olması için İran'ın nükleer emellerinin ötesinde, "kendi halkına yönelik muamele" de dahil olmak üzere bu konuları içermesi gerektiğini söylemişti. 

Görüşmeler öncesinde Arakçi, Trump'ın İran'ın nükleer silah geliştirmemesi talebine katıldığını, ancak karşılığında ABD yaptırımlarının kaldırılmasını beklediğini söylemişti. Ancak saldırıların ilk gününde öldürülen dinî lider Hamaney, görüşmeleri "saçmalık" olarak nitelendirerek İran'ın uranyum zenginleştirme için "başkalarının iznini beklemediğini" söyledi. Şubat ayı sonlarında Arakçi, görüşmelerde nükleer konuda "ilerleme" kaydedildiğini ancak bir anlaşmaya varılamadığını belirtmişti. 

Görüşmelerin başarısızlıkla sonuçlanmasının ardından Natanz, yeniden saldırıların hedefi oldu ve Trump, 28 Şubat'ta başlayan ABD-İsrail ortak saldırısından kısa bir süre sonra İran'ın yakın bir tehdit oluşturduğunu açıkladı. Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı (IAEA) daha sonra Natanz'ın giriş binalarında "son zamanlarda bazı hasarlar" olduğunu doğruladı.

İran’ın nükleer silah geliştirmesi ne kadar sürer?

Uzmanlar, daha önce İran’ın birkaç yıl, hatta birkaç ay içinde nükleer silah üretebilmesinin mümkün olduğunu söylemişti. Artık yürürlükten kalkmış olan 2015 nükleer anlaşmasının amaçlarından biri, İran'ın nükleer faaliyetlerine sınırlar getirerek ülkenin bir silah üretmesinin en az bir yıl sürmesini sağlamak ve böylece dünya hükümetlerine karşılık vermek için yeterli bir süre tanımaktı. 

• Ancak ABD'nin 2018'de anlaşmadan çekilmesinin ardından İran, nükleer zenginleştirme faaliyetlerini genişletti ve nükleer tesislerinin uluslararası denetimlerini sınırladı; son denetim 2021'de yapıldı. 

Aralık 2024'te, Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı (IAEA) Genel Direktörü Rafael Grossi, Reuters'e verdiği demeçte, Tahran'ın uranyum zenginleştirmesini yaklaşık yüzde 90'lık silah sınıfı eşiğine yakın, yüzde 60'a kadar "dramatik bir şekilde" artırdığını söyledi. Şubat 2025'e gelindiğinde, ABD istihbaratı, İran’daki gizli bir bilim insanı ekibinin daha hızlı ancak daha ilkel bir yöntemle atom silahı üretmeyi planladığını  belirtti. 

Ocak 2026'da Grossi, İran'ın nükleer işbirliği konusunda birçok açıdan tatmin edici olmadığını ve ülkelerin Nükleer Silahların Yayılmasını Önleme Anlaşması'nın hangi bölümüne uymak istediklerini seçme konusunda opsiyona sahip olmadığını söyledi. Ayrıca IAEA'nın İran'ın bazı bölgelerindeki sivil karışıklıklar nedeniyle denetimlerini yapmakta zorlandığını ifade etti.

İran'ın nükleer ve askerî yetenekleri nelerdir?

İran, ülke genelinde 12 civarında noktada nükleer faaliyetlerde bulunuyor. En büyük zenginleştirme tesisi, hem 2025 hem de 2026 saldırılarında hedef alınan Natanz'da bulunurken tek nükleer santrali ise Basra Körfezi kıyısındaki Buşehr'de yer alıyor. 

• Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı'nın (IAEA) Mayıs 2025'te yayımladığı bir başka raporda ise İran'ın daha önce bilinmeyen üç üste (Lavisan-Shian, Turquzabad ve Varamin) daha gizli nükleer faaliyetler yürüttüğü sonucuna varıldı.

İran'ın İsrail'e karşı düzenlediği hava saldırılarında görüldüğü üzere, İran'ın geniş ve çeşitli hava gücü yetenekleri mevcut. Bunların arasında seyir ve balistik füzelerin yanı sıra insansız hava araçları da yer alıyor. ABD istihbarat analistleri, İran'ın Ortadoğu'daki en büyük balistik füze envanterine sahip olduğunu söylüyor. 

• Balistik füzeler, atmosferde parabolik bir yol izleyerek insansız hava araçlarından ve seyir füzelerinden çok daha hızlı hareket eder ve genellikle önlenmesi daha zordur.

İran'ın en uzun menzilli füzelerinin, yaklaşık 2 bin kilometre uzaklıktaki hedefleri vurabildiği, hatta belki daha uzak mesafelere ulaşabildiği ve bu menzilin tüm Ortadoğu ile Avrupa'nın bazı bölgelerini kapsadığı belirtiliyor. Uzmanlara göre, daha büyük konvansiyonel savaş başlıkları yoğun kentsel ortamlarda yüzlerce insanı öldürebilir veya yaralayabilir.

İran'ın 2024'te İsrail'e düzenlediği iki saldırı, İran'dan ateşlenen silahlarla İsrail hedeflerini vurma girişimlerinin ilk örnekleriydi. Tahran, Nisan ayındaki ilk saldırıdan günler önce niyetini telgraf yoluyla haber verirken, bu saldırı insansız hava araçları, seyir füzeleri ve balistik füzelerden oluşuyordu. İsrail ve ortaklarının da daha yavaş hareket eden insansız hava araçlarını ve füzelerini takip ederek bunlara karşılık vermek için saatlerce zamanı vardı. Ancak, Ekim ayındaki ikinci saldırı uyarı yapılmadan düzenlendi ve bu saldırı çoğunlukla hedeflerine dakikalar içinde ulaşabilen balistik füzelerden oluşuyordu. 

Ekim 2024 saldırısının uydu görüntü analizine göre, 30’dan fazla İran füzesi İsrail'in güneyindeki bir hava üssünü vurdu; bu da İsrail'in bu saldırılara karşı savunma yapmamaya karar verdiğini veya savunmanın başarısız olduğunu gösteriyor. Analistler, özellikle İran'ın Fattah-1 ve Hayber Şekan füzeleri gibi en gelişmiş silahlarından daha fazlasını kullanması durumunda gelecekteki saldırıların daha büyük ve önlenmesinin daha zor olacağı konusunda uyarıyor. 

Peki ya İran nükleer silah elde ederse?

Birçok dış politika uzmanı, nükleer silahlı bir İran'ın İsrail için ciddi bir tehdit oluşturacağını ve ABD ile Ortadoğu'daki ortaklarının çıkarlarına büyük bir meydan okuma teşkil edeceğini belirtiyor. Bazı bölgesel analistler, nükleer silahlı bir İran'ın sadece bölgede değil, aynı zamanda ABD'nin rakipleri Çin ve Rusya ile büyüyen askerî ve ekonomik ortaklıkları aracılığıyla daha agresif bir dış politika izlemeye cesaretleneceğinden endişe ediyor. 

• İran son zamanlarda Rusya'ya, Ukrayna'ya karşı savaşan güçlerini desteklemek amacıyla insansız hava araçları ve kısa menzilli balistik füzeler de dahil olmak üzere çeşitli silah sistemleri sağladı.

İran'ın bu silahları edinmesinin bölgedeki diğer ülkeleri, özellikle Suudi Arabistan'ı da bu silahları edinmeye teşvik edebileceği ve bunun da tehlikeli bir nükleer silahlanma yarışını tetikleyebileceği endişesi mevcut.

Umman müzakereleri, diplomatik bir çıkış yolu olasılığını gündeme getirse de ABD ve İsrail'in Şubat 2026 sonlarında ortak askerî harekatına başlamasının ardından görüşmeler çöktü. Bazı uzmanlar, diplomasiye daha fazla zaman tanınsaydı İran'dan daha fazla taviz elde edilebileceği görüşünde.