Suriye’de kadın hakları: HTŞ değişebilir mi?

İslamcı grup Heyet Tahrir eş-Şam'ın (HTŞ) Beşar Esad'ı devirmesiyle Suriye'de başlayan yeni dönemde, kadınlar daha fazla hak ve özgürlük talep ediyor. Kadınlar, kız çocuklarına ortaokula kadar zorunlu eğitim ile çocuk yaşta evliliğe ve erkeklerin birden fazla kadınla evlenmesine son verilmesini istiyor.

Perspektif: Esad'ın düşmesinden beri demokrasi, laiklik ve kadın hakları talebiyle düzenlenen ilk protesto gösterisine yüzlerce kişi katıldı. 19 Aralık'ta Şam'ın Emevi Meydanı'nda düzenlenen gösteride erkek ve kadın, genç ve yaşlı yüzlerce Suriyeli "Dinî yönetime hayır" sloganları attı. "Özgür kadın olmadan özgür ulus olmaz", "Kadın-erkek eşitliği meşru, İslami ve uluslararası haktır" yazılı pankartlar taşındı.

• Protesto gösterisinin ertesi günü ise geçiş hükümetinde görev yapmak üzere Kadın İşleri Bürosu kuruldu. Büronun direktörü Ayşe el Debs, Katar merkezli Al Jazeera'ye verdiği röportajda, Suriyeli kadınların yeni dönemde "sosyal alanda, kültürel alanda, siyasi alanda, sağlık alanında ve eğitim alanında öncü olacaklarını" söyledi.

Öte yandan: HTŞ’nin kökenlerinin cihatçı örgütlere dayanıyor olması, geçiş hükümeti başbakanının ilk toplantısında kelime-i tevhid yazılı bayrakla görüntü vermesi, yeni yönetimin Taliban ve Afganistan’a benzeyeceğiyle ilgili yapılan uzman yorumları, Suriye’de bazı şehirlerde sokaktaki kadınların başlarının zorla örtüldüğüyle ilgili haberler, HTŞ yönetimi altında kadınları nasıl bir geleceğin beklediğine dair soru işaretleri ve endişeleri de beraberinde getiriyor.

Başörtüsü neden hâlâ tartışma konusu? 

Suriye nüfusunun yaklaşık %74'ü Arap ve Sünni Müslüman. Bunun yanında ülkede çok sayıda farklı dinî ve etnik azınlık yaşıyor. Aleviler, İsmaililer ve Şiiler gibi mezheplerin yanı sıra hatırı sayılır sayıda Ortodoks, Katolik, Maruni Hıristiyan ve Dürzi de var. Eş-Şera (Golani) yönetime geldiğinden beri Suriyelilere, ülke içindeki tüm azınlık mezhepleri temsil eden birleşik bir hükümet kurulacağı ve hiçbir grubun zulme uğramayacağına dair güvence vermeye çalışıyor.

• Ancak HTŞ lideri Golani'nin Şam'ın düşmesini izleyen günlerde kendisiyle fotoğraf çektirmek isteyen genç bir kadına başını örtmesini şart koşması sosyal medyada tartışma konusu oldu. Golani, gelen tepkiler üzerine verdiği bir röportajda kendini şöyle savundu: 

“Onu zorlamadım. Ancak fotoğraflarımın bana uygun şekilde çekilmesini tercih ediyorum. Bu benim özgürlüğüm. Her bireyin, inançlarına uygun şekilde yaşama hakkı olduğu gibi, benim de kendi değerlerime uygun şekilde görünme hakkım var.”

HTŞ yönetimi altındaki İdlib'de kadın haklarının durumu

HTŞ'yi oluşturan gruplar, 2015’te İdlib'in büyük bölümünün kontrolünü ele geçirdi. 2017'den beri de burayı "Suriye Kurtuluş Hükümeti" adlı idari organ aracılığıyla yönetiyorlar.

İdlib'deki kadın haklarının durumu, yeni dönem hakkında fikir verici olabilir. "Suriye Kurtuluş Hükümeti" başbakan, bakanlıklar ve yerel meclislerle bir devlet gibi yönetiliyor, şeriat kuralları ile yönlendirilen bir dinî konseyi de bulunuyor.

İdlib'de kadınlar okula gidebiliyor ve çalışabiliyor. Karma eğitime ise izin verilmiyor. Golani, verdiği röportajda kadınların eğitim almasını desteklediğini söylemiş, "Üniversitelerdeki kadın öğrenci oranı %60'ın üzerinde" demişti.

Öte yandan: Kadınlar, HTŞ'nin Kurtuluş Hükümeti'nde yer alarak bürokrasinin bir parçası da oldular. Ancak aynı zamanda Şura Meclisi'nde yani yasama organında hiçbir temsilleri yok ve bakanlıklarda üst düzey pozisyonlarda yer alamıyorlar.

HTŞ değişebilir mi?

HTŞ liderinin geçmişi, ABD'nin 2003'te Irak'ı işgali sonrası burada katıldığı cihatçı gruplara dayanıyor. 2011'de Suriye'deki iç savaş başladığında, daha sonra Irak Şam İslam Devleti'nin (IŞİD) lideri olarak tanınacak Ebu Bekir El Bağdadi, Ahmed Hüseyin eş-Şera'yı (Golani) Suriye'ye göndermişti.

Böylece Suriye'de eş-Şera liderliğindeki cihatçı örgüt Nusra Cephesi kuruldu. 2013'te kurulan IŞİD'in çatısı altında yer almak istemeyen eş-Şera, El Kaide'ye bağlılık yemini etti. 2016'da El Kaide ile yollarını ayırarak, bir sonraki yıl farklı cihatçı örgütlerle birlikte Heyet Tahrir eş-Şam'ı kurdu.

HTŞ hâlâ Birleşmiş Milletler, Türkiye, ABD, Avrupa Birliği ve Birleşik Krallık tarafından "terör örgütü" olarak kabul ediliyor. HTŞ ise El Kaide tarafından desteklendiği iddialarını reddediyor.

Bununla birlikte: Esad yönetiminin sona ermesinin ardından El Kaide'nin Kuzey Afrika ve Sahel'deki kolları, ülkenin "Sünni bir varlık" olarak şeriat ile yönetilmesi çağrısı yapan bir bildiri yayımladı.

• Taliban yönetimi de HTŞ liderlerini tebrik ettiği açıklamasında, Suriye'de ilerleyen süreçte "birleşik bir İslami yönetim" kurulmasını umduklarını dile getirdi.