Taliban'ın 1'inci yılı: Söylemleri tutmayan eylemler ve krizler

Geçtiğimiz yıl 15 Ağustos'ta Taliban, Afganistan'ın başkenti Kabil'e girerek kontrolü sağladığını açıkladı. Bir sözcü o gün "Afganistan'da savaşın bittiğini" duyurdu. O günden bu yana örgütlerin yönetim savaşı, yerini halkın ve rejimin "özgürlük çatışmasına" bıraktı. 2021'nin ağustosunda herkesin takip ettiği, siyasilerin çözüm üretmektense sessiz kalıp izlemeyi tercih ettiği, zamanla "kendi hâline" bırakılan bir toplum, değişen yönetimle birlikte geçtiğimiz yıl neler yaşadı? Taliban rejiminin ilk yılı nasıl geçti?

Neler oldu?  

Dünyada "terör örgütü" olarak bilinen; ancak kendini "sırasını bekleyen hükümet" olarak tanımlayan Taliban, 1994'te bir "talebe hareketi" olarak ortaya çıktı. 1996'da Kabil'de yönetimi ele geçiren Taliban, amacının "Afganistan'a İslam'a dayalı bir yönetim getirmek" olduğunu duyurmuştu. Bu süreçte kadınlara burka giyme, erkeklere sakal bırakma gibi zorunluluklar getiren rejim futbolu yasaklamış, halka açık infazlar gerçekleştirmişti.

^{Afganistan, 1996 — Alan Chin/Business Insider}

"İslami yönetim" adı altında türlü hak ihlallerinin yaşandığı Afganistan'a, Taliban rejiminin 11 Eylül saldırılarının sorumlusu El Kaide liderilerini ve örgüt üyelerini teslim etmeyi reddetmesi üzerine ABD girdi. Birleşik Devletler, "Teröre savaş açmak" ve "Afganistan'a barış ve demokrasi getirmek" vaatleriyle ülkeye "Kalıcı Özgürlük Operasyonu" adını verdiği hava harekâtını düzenledi. Taliban yönetimi devrildi; ancak ABD bölgedeki askerî varlığını korudu.

Baracak Obama döneminde asker sayısının azaltıldığı Afganistan'da Donald Trump dönemindeyse "askerlerin geri çekilmesinin masaya yatırılacağı" konuşuldu. 14 Nisan 2021'de ABD Başkanı Joe Biden, çekilme sürecini başlatırken 6 Temmuz'daysa bölgedeki en büyük askerî üs olan Bagram Hava Üssü tahliye edildi. 

^{ABD askerleri Afganistan'dan ayrılıyor — Forbes/AFP/Getty Images}

Hava üssünün tahliyesinden yaklaşık 40 gün sonra ise Taliban, Kabil'in yönetimini ele geçirdi. Rejimin kontrolü ele geçirmesinin ardından eski Cumhurbaşkanı Eşref Gani ülkeyi terk etti. Bu sırada ülkeden kaçmaya çalışan vatandaşların havalimanlarına koştuğu, uçakların kanatlarına binmeye çalıştıkları, tekerleklerine sarıldıkları görüldü. Taliban'ın yeniden yönetime gelmesi halk arasında büyük bir kaos yarattı. 

O günden bugüne 

Tanınmayan yönetim

Uluslararası kamuoyunda tanınmak istediğini belirten rejim, bu çağrısına karşılık alamadı. Batı ülkeleri başta olmak üzere hükümetler, Taliban yönetimini resmen tanımaları için Afganistan'da tüm kesimleri temsil eden kapsamlı bir hükümetin kurulmasını ve insan haklarına saygı gösterilmesini şart koşmuş, Taliban ise bu talebi gerçekleştirdiğini savunmuştu. Bazı ülkelere heyetler göndererek ilişkilerini geliştirmeye çalışan yönetim, hâlâ hiçbir ülke tarafından tanınmış değil.

^{Scott Peterson/Getty Images}

Söylemleri tutmayan eylemler

Taliban, yönetime gelmesinin ardından yaklaşık 20 yıl önce gerçekleştirdiği ağır hak ihlallerini gerçekleştirmeyeceğini, özelliklere kadınlara yönelik kısıtlamaları çok daha hafifleteceğini belirtmişti. Yönetim, ilk günden itibaren Afganistan topraklarının hiçbir ülke için tehdit oluşturmasına izin vermeyeceklerini, tüm ülkelerle iyi diplomatik ilişkiler geliştirmek istediklerini ve kuracakları yönetimin Afganistan'daki tüm kesimleri kapsayacağını, ayrıca önceki hükümetin tüm çalışanları için genel af ilan ettiklerini ve başta kadınlar olmak üzere tüm çalışanların görevlerine devam edebileceğini açıklamıştı. 

Ancak bu bir yıl içinde:

• Kadınlar hem hükûmet kurumları hem de özel sektördeki işlerinden çıkarıldı. Şu anda ülkede sadece hastaneler, okullar ve emniyet birimleri gibi zorunlu ihtiyaç duyulan alanlarda çok az sayıda kadın çalışabiliyor.
• Kız çocuklarının ortaokul ve lise kademelerindeki devlet okullarına gitmesine de ülkenin çok büyük bir kesiminde izin verilmiyor. Bir Taliban sözcüsü mart ayı itibarıyla kız çocukları için okulların açılacağını duyurmuştu; ancak bu karar hep ertelendi. Şu anda kız çocukları yalnızca ilkokul ve üniversitelere devam edebiliyor. Üniversitelerde de sınıflar cinsiyete göre ayrılıyor. Save the Children'ın raporuna göre kız çocuklarının %45'i okula gidemiyor. 
• Kadın İşleri Bakanlığı kabineden çıkartılıp ve yerine İyiliğe Davet ve Kötülükten Sakındırma Bakanlığı kuruldu. Bakanlık, kadınlara örtünme zorunluluğu getirdi. Kararda, "izzetinin ve onurunun" korunması için kadınların çarşaf ya da burka giymeleri şart koşuldu.
• Kadınların, namahrem biriyle karşılaştığında sadece gözleri açık kalacak şekilde yüzlerini örtmesi istendi. Ayrıca, televizyon kanallarına gönderilen bir talimatnameyle tüm kadın spikerler peçe takarak haberleri sunmaya başladı.
• Kadınların yakın akrabaları olmadan uzun yolculuklara çıkması yasaklandı. 
• Ülkedeki insan hakları ihlallerini inceleyen ve önleme çalışmaları yapan Afganistan Bağımsız İnsan Hakları Komisyonu (AIHRC) feshedildi.
• Medya alanında da büyük kısıtlamalar getirildi, çok sayıda medya organı kapatıldı.

^{Hoshang Hashimi / AFP}

Tüm bu engellemelere ve kısıtlamalara karşın kadınlar kimi zaman protestolar düzenliyor. Ülke çapında etki yaratmasa da zaman zaman medyaya yansıyan protestolar, kadınların yönetimi kabullenmediğini gösteriyor. Hak ihlallerinin durmasını talep eden kadınlar, eylemlerini büyütmeye çalışsa da çoğu zaman rejimin güvenlik güçleriyle karşı karşıya kalıyor.

Ekonomik krizin vurgunu: Gıda kıtlığı

Taliban'ın yönetime gelişinin ardından Batı ülkeleri Afganistan'a yönelik yardımlarını kesti. Çoğu uluslararası kurum ve kuruluş ülkeden ayrılırken Dünya Bankası, Uluslararası Para Fonu (IMF) ve ABD Merkez Bankası (Fed) de Afganistan'ın fonlara erişimini kesti. Tüm bu gelişmeler üzerine ülke ekonomisinde kriz ortaya çıktı. 

Bankacılık sistemi neredeyse çöktü. Binlerce iş yeri kapanmak zorunda kaldı. İşsizlik, fakirlik ve açlık endişe verici seviyelere ulaştı. BM'nin raporları ülke nüfusunun yarısından fazlasının yardımlara muhtaç olduğunu ortaya koydu. Nüfusun %59'unun "yeterli gıdaya" ulaşamadığını vurguladı. 

Ekonomik kriz nedeniyle hâlihazırda var olan gıda krizi de halkı daha çok etkilemeye başladı. Gıdaya erişim konusunda dış yardımlara bağımlı olan ülkede iş kayıpları, nakit sıkıntısı ve yükselen fiyatlar yeni bir gıda krizi yarattı. CNN'e konuşan Şakila Rahmati, "Bazen akşam yemeği yiyebiliyoruz, bazen yiyemiyoruz. Son 3 yıldır durum kötüydü ancak bu yıl en kötüsü." dedi. 

^{The Guardian/EPA}

Türkiye'ye faturası: göç krizi

Taliban'ın yönetime geldiği süreçte yaşanan çatışmalar ve yönetim değişikliği korkusuyla başlangıçta İran ve Türkiye'ye yoğun göç yaşanmıştı. Taliban'ın daha sonra halka mal ve can güvenliklerini korumayı taahhüt etmesiyle göç yavaşlamış ancak durmamıştı. Türkiye'ye giren Afganistan uyruklu göçmenlerin videoları gündem olmuştu. 

Türkiye'de bulunan Afganistan vatandaşı göçmenlere ilişkin herhangi resmî bir veri bulunmuyor; ancak İçişleri Bakanı Süleyman Soylu, nisan ayındaki açıklamasında "Şu ana kadar, havalimanı açıldıktan sonra 8 bin 500 göçmeni Afganistan'a geri göndermeyi sağladık." demişti.

Afganistan'dan bir görüş: Her yer kapkaranlık

Yaklaşık 13 aydır Afganistan'da yaşayan bir kaynağımız rejimin yönetimini şöyle anlatıyor: 

"Taliban yöneticileri ve güvenlik güçleri ile devlet kadrolarına yerleştirdikleri üyeleri arasında ciddi bir nezaket farkı var. Hayatını dağda geçirmiş olan birçok militan, şu anda devlet görevlisi olmayı öğreniyor. Hâlâ can güvenliği çok ciddi bir sorun, neredeyse her gün bir bomba patlıyor. Kabil'de yaşıyorum, buna rağmen geceleri sokağa çıkmıyorum çünkü kapkaranlık. İnsanlar başta daha çok korkuyordu; ancak bir kesimin kendi aralarındaki konuşmalarında Taliban'a karşı ciddi bir nefret söylemi mevcut, sadece yüksek sesle söyleyemiyorlar."