Türkiye – AB ilişkilerinde son durum

Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan, Kasım 2020’de “Kendimizi Avrupa'da görüyor, geleceğimizi Avrupa ile birlikte kurmayı tasavvur ediyoruz.” söyleminde bulundu. Daha sonra hükümetten Avrupa Birliği ile ilişkileri “yoluna koymak” ve “yeni bir sayfa açmak” konusunda açıklamalar yapıldı. Ekonomi ve hukuk alanında hazırlanacağı söylenen reform paketinin de Avrupa Birliği’ne uyum çalışmaları kapsamında oluşturulan Yargı Reformu Stratejisi Belgesi’ne dayanılarak hazırlanacağı biliniyor.

• Halkın bakışı: MetroPOLL araştırma şirketinin anketine göre, Ocak 2018’de %35,5 ile dip yapan Avrupa Birliği üyeliğine destek, o günden itibaren sürekli olarak arttı ve günümüzde %58,4’e yükseldi. Üstelik, her siyasi partinin tabanında üyelik yanlıları çoğunluğa ulaştı. Öte yandan Habertürk yazarı Muharrem Sarıkaya, bu adımların üyeliğe götürmediğini, ilişkileri “taşınabilir” hâle getirdiğini öne sürdü. Gazete Duvar yazarı Sezin Öney de son sürecin bir yakınlaşma değil “ortak çıkarlar ve sorumluluklar” doğrultusunda yürümesi gereken ilişkilerin “uzaklaşmasının resmîleşmesi” olduğunu öne sürdü. 
   
• Avrupa Birliği Liderler Zirveleri: 2019 yılında Türkiye’ye, Doğu Akdeniz'deki faaliyetleri nedeniyle AB tarafından yaptırımlar uygulanmış, Türkiye ise yaptırımlara rağmen bölgedeki faaliyetlerini devam ettireceğini açıklamıştı. Ekim 2020’deki Zirve’de ise AB, “Yunanistan ve Kıbrıs karşısındaki yasa dışı faaliyetlerin durması için yapıcı çabaların sürmesi hâlinde” “pozitif gündemin” işleyeceğini taahhüt etmişti. Aralık 2020’deki Zirve’de de “Türkiye’nin tek taraflı eylemlerinden duyulan üzüntü” dile getirilmiş, Türkiye için öngörülen pozitif ajandanın geçerliliğini koruduğu da ifade edilmişti. Yunanistan ve Kıbrıs Rum yönetiminin ısrarlarına rağmen yaptırımların genişletilmesi konusu Mart 2021’e bırakılmış, Biden yönetiminin göreve başlamasıyla Türkiye ile AB arasındaki ilişkinin Türkiye – ABD ilişkisine endekslendiği yorumları yapılmıştı. İlişkilerin “gerilimsiz” devam etmesi hâlinde Mart 2021’de gerçekleşecek Zirve’de pozitif gündeme yönelik bir karar alınabileceği açıklanmıştı.
   
• AB’nin eleştiri ve beklentileri: Türkiye’ye "demokrasi, insan hakları ve hukukun üstünlüğü” konularında eleştirileri bilinen AB, Türkiye’nin uygulama sözü verdiği ancak bazı konularda uygulamadığı Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi kararlarını tamamen uygulamasını istiyor. Bu, AİHM’nin "hukuki değil siyasi nedenlerden ötürü hapiste olduğuna” hükmettiği Osman Kavala ve Selahattin Demirtaş’ın serbest bırakılması anlamına geliyor. Yargı bağımsızlığı ve tarafsızlığı, anayasal değişiklikler, seçim kanunları, yerel yönetimlere müdahale, siyasi partilerin yasaklanması, ifade ve medya özgürlüğü, cezaevi koşulları, ayrımcılıkla mücadele gibi konularda Avrupa Konseyi organları tarafından hazırlanan raporlardaki tavsiyelerin uygulanması da isteniyor. Türkiye’nin başta Doğu Akdeniz ve Kıbrıs konusundaki tutumu, Dağlık Karabağ’daki pozisyonu, Libya ve Suriye’deki askerî müdahaleleri bazı AB ülkelerinin ulusal çıkarlarına ters bulunuyor. Aralık’taki Zirve öncesi Yunanistan Başbakanı Kiryakos Miçotakis’in “Türk-Yunan anlaşmazlığını Türkiye-AB anlaşmazlığına çevirmeyi başardıklarını” açıklaması ve Güney Kıbrıs Rum yönetiminin 14 fasılı veto etmiş olması dış politikanın AB ile ilişkileri ve üyelik sürecini nasıl etkilediğinin en net göstergeleri olabilir.  
   
• Türkiye’nin talepleri ve tezleri: Türkiye, 2016’da varılan mülteci anlaşmasıyla Avrupa’nın güvenliğine katkı sağladığını ve AB’nin anlaşmayla ilgili sözleri tutmadığını savunuyor. Türkiye’nin açmak istediği “yeni sayfada” Gümrük Birliği ve göç mutabakatını güncellemek, vize serbestisinde ilerleme kaydetmek başlıklarının yer aldığı; Avrupa Parlamentosu’nun ise bunu "insan hakları ve temel özgürlükler alanlarında ilerleme" koşuluna bağladığı biliniyor. Ticaret Bakanı Ruhsar Pekcan, Gümrük Birliği’nin 25 yıl önce “geçici bir anlaşma” olarak düzenlendiğini, anlaşmanın “tam üyelik öncesi” günün şartlarına göre düzenlenmesi gerektiğini ifade ediyor. Doğu Akdeniz’de “uluslararası hukuktan doğan hakları çerçevesinde araştırma ve sondaj faaliyetleri doğrultusunda sismik arama çalışmaları yapıldığını” ifade eden hükümet, bu konuda bir konferans düzenlenmesini ve KKTC’nin de bu konferansa tam yetki ile katılmasını talep ediyor. Yunanistan’ın tezlerinin “maksimalist” olduğu savunuluyor. Yunanistan’la yapılan istikşafi görüşmelerin ve AB’nin tepkisini çeken NAVTEX alanlarının değiştirilmesinin AB’de “memnuniyet” yarattığı yorumları da yapılıyor. Ayrıca Avrupa’da Müslümanlara yönelik saldırıların “akıl almaz” boyuta vardığını savunan hükümet, kıtada İslamofobiyle etkin mücadele edilmesini talep ediyor.