Türkiye Ekonomi Modeli: kim kazanıyor kim kaybediyor?

Türkiye siyaseti son 1 yıldır düzensiz göç, ekonomik kriz, yüksek enflasyon, 2023 seçimleri ve Covid-19 salgınından oluşan yoğun bir gündem etrafında şekilleniyor. Ancak 2018 yılından beri devam eden ekonomik kriz, Türkiye’nin sosyolojisine ve siyasetine uzun vadede yapacağı çarpıcı etkiler nedeniyle gündemimizin ana maddesini oluşturuyor. Yapılan birçok kamuoyu araştırmasında da halkın temel probleminin ekonomik kriz olarak belirlenmesi, bu konu üzerine yapılacak derinlemesine bir araştırmayı daha önemli hâle getiriyor.

Cumhurbaşkanı Erdoğan’ın "Faiz sebep, enflasyon neticedir" şeklinde formüle ettiği ve "Türkiye Ekonomi Modeli" olarak tanıtılan yeni ekonomi politikası, Türkiye’yi kısa zamanda yüksek kur-yüksek enflasyon-yüksek işsizlik sarmalına sokarak ekonomik krizi ana gündem maddesi hâline getirdi. Buna ek olarak; başta İstanbul olmak üzere Türkiye genelinde yaşanan konut krizi, yabancılara konut satışı karşılığında vatandaşlık verilmesi ve düzensiz göçün yarattığı toplumsal rahatsızlık siyasetin ajandasını oluşturuyor. Tüm bu konular birbirinden farklı sorunlar olarak görülse de tümünü hükümetin uygulamaya çalıştığı "ekonomi modeli" üzerinden yorumlamak mümkün. 

Spektrum’da başladığımız "Türkiye Ekonomi Modeli'nin Politik Ekonomisi" isimli yeni yazı serimizde, hükümetin "Türkiye Ekonomi Modeli" olarak tanıttığı; ancak son 10 yıllık periyotta istikrarlı şekilde uygulanmaya çalışılan ekonomik modelin Türkiye üzerindeki toplumsal, ekonomik ve siyasi etkilerini ele alacağız.

Türkiye Ekonomi Modeli

Merkez Bankası, politika faizini 2021 yılı eylül ayından aralık ayına kadar istikrarlı şekilde düşürerek %19’dan %14'e indirdi. Bu dönemde, dolar/TL kuru da 8,82 seviyesinden 18’e kadar çıkarak bir rekor kırdı. Hem Cumhurbaşkanı Erdoğan hem de AK Parti hükümeti tarafından düşük faiz-yüksek kur ekseninde yeni bir ekonomik modele geçileceği belirtilirken bu model "Çin Modeli" olarak adlandırıldı. 

Buna göre, Türkiye ekonomisi uzun yıllardır içinde olduğu yüksek faiz - yüksek cari açık döngüsünden kurtulacak, Türk Lirası’nın değersizleştirilmesiyle ihracat artırılacak ve bu sayede hem istihdam yaratılacak hem de cari açık kapanacaktı. Kurda yaşanan aşırı dalgalanmanın getirdiği panik havası ve sonucunda artan enflasyon oranları hem toplum hem de muhalefet kanadı tarafından sert şekilde eleştirildi. Bir yanda, ücretli çalışanların enflasyon karşısında alım gücü her geçen gün düşüyor diğer yanda da Cumhuriyet tarihinin ihracat rekorları kırılıyordu. Ortaya çıkan bu zıt tabloyu, "Hükümet ekonomiyi iyi yönetemiyor” yorumuna indirgemek Türkiye’nin son 10 yıldır içinde bulunduğu toplumsal ve siyasi dönüşümü anlamamızı engelleyecektir. Bu noktada, Akademisyen Ümit Akçay’ın "Uygulanan faiz politikası, hükümetin bilinçli bir tercihidir ve bu sermayenin bir savaşıdır" önermesinden yola çıkarak yeni ekonomi modeliyle yaratılan servet transferi daha net şekilde açıklanabilir.

Kazananlar vs Kaybedenler

Düşük faiz - yüksek kura dayanan yeni ekonomi modelinden "Kim kazanıyor, kim kaybediyor?" sorusuna verilecek cevaplar bizleri ücretli çalışanlardan sermaye sahiplerine bir servet transferi yapıldığı sonucuna götürüyor. Prof. Dr. Erinç Yeldan, "Ücretli emeğin millî gelirden aldığı payın 2019 yılında %31,2, 2022 yılında ise %26 oranında olduğunu belirtiyor. 

Öte yandan, "Sermaye gelirlerinin millî gelirdeki payı aynı dönemde %56,2'den %64'e yükselmiş." Dolar kurunun 18 lirayı aşmasının ardından hükümet tarafından uygulamaya konulan "Kur Korumalı Mevduat" (KKM) sistemi, son dönemde yaşanılan servet transferinin en somut örneklerinden birini oluşturuyor. Ücretli çalışanların alım gücünün enflasyon karşısında eridiği bir dönemde, sermaye sahiplerinin enflasyona karşı korunması yaşanılan servet transferinin bilinçli bir politika olduğunu gösteriyor. Örnek vermek gerekirse, asgari ücrete ocak ayında %50 oranında zam yapılmış ancak mart ayında açıklanan enflasyon oranı %61 seviyesine çıkmıştı. Dolayısıyla, asgari ücrete yapılan zam, 3 ay sonra erimiş oldu. Öte yandan, KKM'de toplanılan 756 milyar liralık mevduatın enflasyona karşı korunması için kamu kaynaklarından 15 milyar lira ödeme yapılmış ve şirketlerin 10 milyar liralık vergi borcu silinmişti. Yüksek enflasyon karşısında hem asgari ücretli çalışanların hem de orta sınıfların alım gücünün düştüğü bir dönemde kamu kaynaklarının mevduat sahiplerini enflasyona karşı koruması sistematik bir servet transferi yapıldığını gözler önüne seriyor.

İktisatçı Ümit Akçay’a göre, düşük faiz - yüksek kur politikasının en büyük destekleyicileri ve kazananları emek yoğun sektörlerde faaliyet gösteren ihracatçılar. Düşük faiz ile daha kolay kredi çekebilen, yüksek kurdan faydalanarak ihracat hacmini artıran ve döviz kazanıp Türk lirası üzerinden maaş ödeyen ihracatçı kesim Türkiye Ekonomi Modeli'nin asıl kazananları olarak göze çarpıyor. Düzenli olarak artan ihracat hacmi de bu tezi doğrular nitelikte. Anadolu'da yoğunlaşan ve küçük-orta ölçekli işletmelerden oluşan ihracatçılar, hükümetin oy tabanının önemli bir kısmını oluşturduğu için iktidar üzerinde baskı kurup ekonomi politikalarını etkileme gücüne sahip. Rakamsal olarak bakıldığında, 2021 yılının ilk 3 ayında 33 milyar lira olan ticari kredi hacmi, 2022 yılının aynı döneminde 340 milyar liraya çıkarak %100’e yakın bir büyüme gerçekleştirmiş. Düşük faizlerden yararlanarak çekilen krediler ihracat hacmini artırıp sermaye birikimini hızlandırırken, hükümet tarafından açıklanan "rekor ihracat rakamları" da başarı hikâyesi olarak sunulabiliyor.

Gelir Transferinin Yansıması: Konut Krizi

Ücretli çalışanlardan sermaye sahiplerinde doğru sistematik bir şekilde gerçekleştirilen gelir transferi Türkiye’de alt ve orta sınıfların alım gücünü büyük oranda düşürüyor. Artan döviz kuru ve yüksek enflasyon başta gıda olmak üzere hemen hemen tüm mal ve hizmetlerde astronomik fiyat artışlarına neden oluyor. Konut fiyatlarında yaşanan artışlar son aylarda en göze çarpan örnekler arasında yer alıyor. Avrupa’da, son 1 yılda konut fiyatlarının en çok artış gösterdiği ülke Türkiye. Konut fiyatlarında yaşanan olağanüstü artışlarının her ne kadar yabancılara konut satışından kaynaklandığı iddia edilse de inşaat maliyetlerindeki %96 oranında artış yaşanması sorunun temel nedenini oluşturuyor. İstanbul örneğine bakıldığında, ortalama bir kiralık dairenin fiyatı 6 bin lirayken asgari ücret 4 bin 250 lira. Dolayısıyla, kiralık ev bulmak yavaş yavaş imkânsız bir hâle geliyor. En göze çarpan istatistik ise ev sahibi olan kişilerin oranında yaşanan düşüş. TÜİK verilerine göre, 2006 yılında %60,7 olan konut sahipliği oranı 2020 yılında %57,8’e gerilemiş durumda. Son 2 yılda, konut fiyatlarında yaşanan yüksek artışlar ve düşen alım gücü göz önünde bulundurulduğunda konut sahipliği oranının çok daha gerilediğini söylemek mümkün.

Konut sahibi olan kişilerin oranında yaşanan bu keskin düşüş, gelir eşitsizliğine yaşanan artışı ve gelir transferinin sonuçlarını net şekilde gösteriyor.

Türkiye, Avrupa’nın neresinde?

Genel tabloya bakıldığında, Türkiye AB ülkeleri ile karşılaştırıldığında en yüksek gelir eşitsizliğine sahip ülke konumunda bulunuyor. 2020 yılı verilerine göre, Türkiye’deki en zengin %10’luk kesim ile en fakir %10 arasında 15 kat gelir farkı bulunuyor. Aşağıdaki tabloda, Türkiye ve AB ülkeleri arasındaki gelir eşitsizliği karşılaştırmasını görmek mümkün.

Türkiye’de, özellikle son 15 yılda artan gelir eşitsizliği ve alt-orta sınıflardan üst sınıflara doğru yapılan gelir transferinin toplumsal, ekonomik ve siyasi birçok sonucu bulunuyor. Bu konuda hazırlayacağımız yazı serimizin ilkinde "Türkiye Ekonomi Modeli'nin" bir gelir transferi mekanizması olduğunu açıklamaya çalıştık. Önümüzdeki hafta yayımlanacak ikinci yazıda, orta sınıfların yok oluşu ve bunun Türkiye demokrasisine etkilerini ele alacağız.