Ulaşım, yaşanabilirlik ve refah ilişkisi

Navigasyon sistemleri şirketi TomTom'un 57 ülkeden 416 şehri değerlendirdiği 2019 trafik endeksine göre İstanbul, trafiğin en yoğun olduğu şehirler arasında dokuzuncu sırada yer alıyor. Peki, sürücü ve yolcuların trafikte normalden %53 daha fazla vakit geçirdiği İstanbul'da yaşanan bu durum birey ve toplumun refahını nasıl etkiliyor? "Dar bir GSYİH anlayışının ötesine geçme ve bir ülke nasıl başarılı olur sorusuna geniş bir anlayış geliştirme" amaçlarıyla 2019 yılında dünyanın ilk "refah bütçesini" duyuran Yeni Zelanda'da, ülkenin ulaşım otoritesi NZ Transport Agency’nin yayımladığı "Transport impacts on wellbeing and liveability" başlıklı rapor; ulaşım, yaşanabilirlik ve refah ilişkisine odaklanıyor.

• Amaç ve yöntem: Ulaşım bireysel refaha ve aile refahına ve farklı toplulukların yaşayışlarına nasıl etki ediyor? Ulaşımda değişiklikleri teşvik etmenin, araç bağımlılığını ve ulaşımın çevresel etkilerini azaltmanın refah üzerinde olumlu ya da olumsuz etkisi muhtemel mi? Ulaşımla ilgili düzenlemeler yalnızca maliyet tasarrufu değeriyle değerlendirilebilir mi? Yeni Zelanda'da yaşanabilirlik ölçütlerine etki eden en önemli ulaşım değişkenleri hangileridir? Ulaşım değişiklikleri refah ve yaşanabilirlik konusunda ne gibi ilerlemeler sağlar? Bu sorulara yanıtlar arayan araştırma, ilk olarak wellbeing ve liveability kavramlarını tanımlamakla başlıyor. Farklı bağlamlarda farklı anlamlara gelebilen wellbeing için Yeni Zelanda Hazine Bakanlığı'nın tanımı referans kabul ediliyor: "Refah; insanların amaç, denge ve anlamla tatmin edici yaşamlar sürdürebilmesidir… Çevremizin durumunu, topluluklarımızın gücünü ve ekonomimizin performansını iyileştirmek anlamına gelir." Öte yandan araştırmada, Yeni Zelanda’nın yerli kabilesi Maori’nin Hauora adlı yaşamsal felsefesi de temel alınıyor. Refahı dört farklı yönden ele alan Haurora'da Taha Tinana, fiziksel refaha, sağlığa karşılık geliyor. Taha Hinengaro ise zihinsel ve duygusal bir refahı tanımlıyor. Taha Whanau, sosyal refah, öz saygı olarak adlandırılabiliyor. Taha Wairua ise kişisel inançları, spiritüel bir refahı tanımlıyor. Hauora felsefesine göre bu dört boyut güç ve istikrar için gerekli görülüyor. 
   
• Çıktılar: Yola mevcut literatürü taramakla başlayan rapor; ulaşım sistemlerinin insanların işlerine, hizmetlere, rekreasyon alanlarına, topluluk olanaklarına ve sevdikleri insanlara ulaşmasında önemli rol oynadığını söylüyor. Mevcut literatüre göre kapsamlı ulaşım ağları geliştirmek, refaha önemli ölçüde etki ediyor. Fakat bu bağlantılar rapora göre bazı noktaları göz ardı ediyor. Zira, örneğin kişisel araçların kullanımı yaşlı insanların mobilitesini artırarak onların refahına hizmet ederken ciddi bir altyapı gerektiren araçlar için inşa edilen ulaşım koridorları, toplulukları birbirinden ayırıyor. Kazalara ve kirliliğe de sebep olan araç kullanımı, daha geniş perspektifte refaha olumsuz etkide bulunuyor. Rapor, ulaşım girişimlerinde maliyet tasarrufu odaklı yaklaşımların resmin bütününü görmeye engel olabileceğine savunuyor. Ulaştırma faaliyetlerine değer atfedilirken tüm kazanımların fark edilebilmesi için "katkı analizi" isimli bir yaklaşım öneren rapor, çok sayıda dış etkenden etkilenen; ulusal, bölgesel ve yerel paydaşları içeren ve çok yönlülük sebebiyle karmaşık olan ulaşım problemlerinde odaklı ve çok yönlü düşünmenin refaha katkısının daha büyük olduğuna inanıyor. Ulaşım müdahalelerin refaha pozitif etkilerinin büyük şehirleri birbirine bağlayan kapsamlı yol projelerinde değil, yerel toplulukların etkileşimlerini artıran küçük ve bölgesel müdahalelerde gören rapor; ulaşım eşitliğinin mümkün kılınabilmesinin ve yaşanabilirliğin artışının yerel bağlamda düşünülmesi gerektiğini savunuyor.