Yumuşak güç sertleşirken: 36. NATO Zirvesi'nde diplomasinin yeni kodları

Bu aralar dünyada "yumuşak güç"ün, yani ülkelerin dış dünyayı kültürleri ve değerleriyle etkileyebilme kabiliyetinin öldüğü tezi oldukça popüler. Son dönemin çok konuşulan teknoloji şirketi Palantir, Nisan ayında yayımladığı tartışmalı manifestoda da bu görüşe bir atıf yapmış; artık Batı dünyasının dijital savunma teknolojileri başta olmak üzere sert gücüne odaklanmadan, sadece yumuşak güçlerini kullanarak hiçbir ilerleme kat edemeyeceğinin altını çizmişti. 

• Bu konuşulan “yeni dünya” dinamikleri kültür dünyasında da farklı sonuçlar doğurdu; özellikle Avrupa’da kültür-sanata ayrılan devlet destekli sermaye bazen azaldı, bazen de içerikten ziyade dijital dönüşüme adapte olma, toplumsal kutuplaşmayı önleme, toplumsal yalnızlığı azaltma gibi somut hedefleri merkezine alarak strateji değiştirdi. 

Fakat bu hafta Ankara’da düzenlenen NATO zirvesine baktığımızda, hem ev sahibi Türkiye hem de davetli Batılı liderler için yumuşak gücün ölümünden öte daha teatral, kişisel ve sert bir yöne doğru biçim değiştirdiğini görmek mümkün. Televizyon yayınlarından çok, sosyal medyadan takip edilen zirvede liderler, bir yandan ev sahibi ülkenin kurmaya çalıştığı büyük bir medeniyet anlatısının parçası olurken, diğer yandan da kendi anlatılarını yansıtan jestleri, alışkanlıkları ve sembolleri aracılığıyla, diplomasinin hiç olmadığı kadar performatif hâle geldiği bu yeni düzene uyum sağlamaya çalışıyor.

Son yılların en önemli NATO zirvelerinden biri olacağı aylar öncesinden konuşulmaya başlanan 2026 Ankara Zirvesi, 7-8 Temmuz tarihleri arasında Cumhurbaşkanlığı Külliyesi’nde yapıldı. Külliye, 2014 yılında tamamlanıp "Ak Saray" ismiyle açıldığında, sadece Türkiye’de değil, uluslararası basında da zaman zaman eleştirilmiş, tevazuyu öne çıkartan Avrupa siyasi kimliğine ters algılanması sebebiyle Türkiye’nin Batı’dan uzaklaşmasının bir alameti olarak yorumlanmıştı. Hatta 2015 yılında Angela Merkel burayı ziyaret ettiğinde Erdoğan görüşme salonunda bir tahtı andıran altın varaklı şaşaalı bir koltuğa oturtulunca ülkesi Almanya’da tepki toplamıştı.

Fakat artık itibar ve medeniyet gösterisinin hiç olmadığı kadar doğrudan olduğu, ABD’deki Beyaz Saray’ın bile büyük bir balo salonunun eklenmesiyle genişletilmek istenildiği bir dünyada Cumhurbaşkanlığı Külliyesi de uluslararası kamuoyunda eskisi kadar büyük bir tartışma yaratmıyor. Öyle ki, 32 NATO ülkesinin liderleri başta olmak üzere birçok davetli pek endişelenmeden külliyenin önünde bir hatıra fotoğrafı çekebiliyor. Yeniden Avrupa kıtasında yaşanan savaşların, artan askerî yatırımların konuşulduğu 2026 yılında, öncesinde bir kesim tarafından tabu olarak görülen simgeler de yeni diplomasi dilinde rolünü alıyor.

Tabii ki bu trendin başını çekenlerden biri de ABD Başkanı Donald Trump. Yakın tarihte görmeye alıştığımız ABD başkanlarından farklı olarak Trump, ülkeleri överken demokrasi gibi değerleri değil pürüzsüz yollar, güzel yemekler, itibarlı karşılamalar gibi somut öğeleri öne çıkarıyor. Tabii Trump'ın kalbine giden yolun bilinmesi de, ABD'nin Türkiye'ye yönelik yaptırımları kaldırması ve F-35 satışını yeniden değerlendirmesi gibi kritik kararların beklendiği bir dönemde Türkiye hükümeti için özel bir fırsat doğurdu. 

• Trump baştan aşağı yenilenmiş bir Ankara'da oldukça görkemli bir törenle karşılanarak zirve boyunca el üstünde tutuldu. Nitekim daha sonraki açıklamalarından da görüldüğü üzere bu karşılama Trump’ta çok olumlu bir izlenim bıraktı.

Zirvenin en çok konuşulan taraflarından biri de konuk liderler ilk gün Cumhurbaşkanlığı Külliyesi’ne akşam yemeğine doğru yürürken, büyük bir mehter takımının onlara eşlik etmesiydi. Birçok lidere farklı marşlar çalınırken en az iki lidere en bilinen mehter marşı "Ceddin Deden" eşlik etti: Donald Trump ve Yunanistan Başbakanı Kiryakos Miçotakis. 

Aslında Türkiye’nin mehter takımını diplomasinin bir parçası olarak kullanması ne yeni ne de Erdoğan’ın Cumhurbaşkanlığı dönemine özgü. 2004 yılında Ahmet Necdet Sezer liderliğinde İstanbul’da düzenlenen NATO Zirvesi’nde de konuk liderlere bir mehter takımı gösterisi düzenlenmişti. Fakat bu zirvede yeni olarak algılanan, mehter takımının bu kadar ön planda yer alması. Konuk liderler de bu performansa uyum sağladı, hatta o gece Türkiye’de en çok konuşulan anlardan biri İtalyan Başbakan Giorgia Meloni’nin mehter takımı eşliğinde havalı bir şekilde akşam yemeğine yürümesiydi. 

Bu gösteri de günümüzde şekil değiştiren "yumuşak güç"ün bir ürünü olarak görülebilir. Mehter, esasında bir medeniyet ve kültür mirası gösterisi; fakat askerî güç ve geleneğinin ön plana çıkarılmasıyla "eski dünya"nın daha güvenli yumuşak kültürel gösterilerinden belirgin bir şekilde ayrılıyor. 2004 yılında İstanbul’da düzenlenen NATO zirvesinin logosunda İstanbul Boğazı mutlak barışı temsil edercesine bir kuş siluetine benzetilerek tasarlanmıştı. 

• Şimdi ise ön planda bir askerî caydırıcılık anlatısı var. Ve daha da önemlisi, sadece Türkiye değil diğer NATO ülkeleri için de bu anlatı günümüzün gerçekliklerini ve önceliklerini temsil ediyor. 

Zirvenin dikkat çeken yönlerinden biri de birçok liderin, karakteristik ve medyatik özelliklerini öne çıkararak yükselen performatif siyaset anlayışına uyum sağlamasıydı. Özellikle Angela Merkel'in 2021'de Alman Şansölyeliği görevinden ayrılmasının ardından Avrupa zaman zaman "karizmatik lider" eksikliğiyle eleştirildi; hatta bazı yorumcular bunun Rusya'nın Ukrayna'yı işgalinden önce Avrupa'nın siyasi caydırıcılığını zayıflattığını savundu. 

Bugün ise uluslararası zirvelerde adeta birer kişisel marka hâline gelen, keskin karakterleriyle gündem oluşturan liderler öne çıkıyor. Bu eğilimin en belirgin örneklerinden biri Fransa Cumhurbaşkanı Emmanuel Macron. Görevinin ilk yıllarında daha mesafeli ve ciddi bir profil çizen Macron, son yıllarda ise rahat tavırları, güneş gözlüğü ve ziyaret ettiği ülkelerde yaptığı sabah koşularıyla dikkat çekiyor. Ankara'da da tekrarladığı bu koşu, bazı yorumlara göre yalnızca kişisel bir rutin değil, ziyaret ettiği ülkenin gündelik yaşamıyla sembolik bir bağ kurma mesajı taşıyordu. 

• Fakat Macron koşusu boyunca bazı Ankaralılarla selamlaşma imkanı bulsa da, yüksek güvenlik önlemleri ve polis barikatları eşliğinde yaşanan bu karşılaşmaların tamamen spontane ya da gündelik olduğu söylenemezdi.

Zirvede tarzı ve "cool" tavırlarıyla öne çıkan bir diğer figür de Giorgia Meloni'ydi. Son dönemde Donald Trump'la yaşadığı gerilim nedeniyle nasıl bir tutum sergileyeceği merak edilen İtalya Başbakanı, kendine özgü üslubuyla zirvenin en çok konuşulan liderlerinden biri oldu. Alman Şansölyesi Friedrich Merz ve Avrupa Komisyonu Başkanı Ursula von der Leyen gibi daha kurumsal profil çizen liderlerin aksine, Macron ve Meloni gibi isimler yalnızca söyledikleriyle değil, uluslararası kamuoyunun ülkeleriyle özdeşleştirdiği kimi stereotipleri çağrıştıran jestleri ve tavırlarıyla da öne çıkıyor. Bu durum, uluslararası zirvelerde liderlerin kişisel imajının ve kamuoyuna yansıyan jest ve davranışlarının diplomatik iletişimin giderek daha görünür bir parçası hâline geldiğini gösteriyor.

• Örneğin Macron'un akşam yemeğinde Cumhurbaşkanlığı Senfoni Orkestrası üyeleri ve şef Fatih Tutak ile sohbet edip onları Paris'e davet etmesi, Fransa'nın sanat ve gastronomiyle özdeşleşen kültürel imajını çağrıştıran sembolik bir an olarak dikkat çekti.

En nihayetinde bu yılki NATO Zirvesi, sembollerin, anlatıların ve kültürel gücün ortadan kalkmadığını; aksine yeni bir biçim kazandığını gösteren anlarla doluydu. Sert gücün, savunma sanayiinin ve caydırıcılığın öne çıktığı bir dönemde yumuşak güç de bu gerçekliğe uyum sağlıyor; daha sert semboller, daha karizmatik lider imajları ve daha gösterişli ritüeller üzerinden yeniden üretiliyor.

Belki de bunun en çarpıcı örneği zirvenin sonunda ortaya çıktı. Liderlere diplomatik hediye olarak isimlerine özel hazırlanmış tabancalar takdim edildi. Bazı liderler bunları ülkelerindeki yasal düzenlemeler nedeniyle Ankara'da bırakırken bazıları ise bir müzeye bağışlamayı, hatta sosyal medya hesaplarında paylaşmayı tercih etti. 

Savunma sanayiinin güçlendirilmesinin konuşulduğu bir zirvenin hediyesinin de bir tabanca olması tesadüf değil. Belki de bu ayrıntı, günümüz diplomasisinin sembolik dilini de özetliyor: Daha doğrudan, daha sert ve caydırıcılığı görünür kılmaktan çekinmeyen bir dünya.