💭 2020 Haritaları

2020, hiçbirimizin beklemediği ve planlayamayacağı bir yıl. Dünyanın her yerinde mahalleleri, semtleri, şehirleri etkileyen pandeminin kapladığı; yaşadığımız bütün yıllardan uzun ve kafa karıştırıcı bir yıl. En azından benim için. 

Evet, pandemi bu yıl severek gittiğimiz, irili ufaklı pek çok mekânı altüst etti; konserleri ve sergileri unutturdu. Evimize, sahillere, parklara bakış açımızı değiştirdi. Önceliklerimizi de tabii. Lügatımıza pek çok yeni kavram kattı: Filyasyon, asemptomatik, bulaş riski, entübe… Sosyal mesafeler arttı; sarılıp kucaklaşmalar dirsek ve yumrukla selamlaşmalara evrildi. Çoğu meslek kolunun rolünü yeniden tanımladı; bazılarımızı mesai saatleri içinde evlere hapsetti, bazılarımızı şehrin salgın hastalık konusunda pek de ideal olmayan koşulları altında işe gönderdi. Sahi, sokaklarda daha önce bu kadar fazla motor kurye ve kargo çalışanı var mıydı? 

İstanbul sokaklarında yürüyen yüzü maskeli onlarca insan görmek hepimizde post-apokaliptik bir his uyandırmıştır diye düşünüyorum. En azından ilk zamanlar. Bu şaşkınlık, sonrasında yerini kendini yenileyen sorulara bıraktı. Bence 2020 bir sorular yılı oldu, bu soruların bir kısmı da hâlâ cevapsız. Ben yine de bu sorulardan bir liste yapmak istedim. Kişisel sorularım ve gözlemlerimden bir derleme olsa da sizce 2020’de İstanbul’a dair en çok neleri merak ettik? Bu sorulara nasıl cevaplar bulduk? Aklıma gelen onlarca sorudan, üçünü cevaplamaya çalıştım.

• İşe daha az gitsek mesai çıkışında trafik azalır mı?
• Toplu taşımaya binmek güvenli mi?
• Doğa gerçekten iyileşmeye, İstanbul’da kirlilik azalmaya başladı mı?
• Bisiklet ve elektrikli scooter’ların şehirde yeri var mı?
• Pandemi şehrin hâlihazırda var olan problemlerinin çözümünü hızlandıracak mı?
• Yunuslar yeniden Haliç'e döner mi?
• Mahallemdeki kafeler ve restoranlar paket servisle ayakta kalır mı?
• Ayasofya cami mi, kilise mi olmalı; yoksa müze olarak mı kalmalı?
• Maske çöpleriyle birlikte İstanbul’da plastik kirliliği ne durumda?
• Sahil çok kalabalık mıdır?
• Beklenen depreme karşı İstanbul’da binalar ne kadar güvenli?
• Tiyatrolar ve sinemalar, pandemi koşullarına dayanabilecek mi?
• Saat kaçta sokağa çıkma yasağı başlıyor?
• İstanbul’da vaka sayıları ne durumda?
   

Pandemi koşulları İstanbul trafiğini rahatlattı mı? Trafik, İstanbul denilince akla ilk gelenlerden. Ama geride bıraktığımız 2020, şehir sakinlerinin sadece yazları ya da bayram günleri nadiren karşılaştığı bir manzarayı aylara yaymayı başardı: Arabasız, egzozsuz, kornasız bir İstanbul. Yine de aylara yaydı dediğime bakmayın, sokağa çıkma yasaklarının genel seyri düşünüldüğünde bu sadece 2020’nin bahar aylarına denk geliyor. Yeditepe Üniversitesi’nden Doç. Dr. Murat Yücelen, Dr. Öğr. Üyesi Serkan Gürsoy ve Prof. Dr. Okan Tuna’nın İstanbul’da 112 rotayı analiz ederek yaptığı İstanbul Trafik Otoritmi araştırması da bu önermemi doğruluyor. Şehirdeki trafik, 2020’nin ilk çeyreğinde İstanbullular için %75’e varan bir zaman kaybına denk geliyordu. 2020’nin bahar aylarında bir sürücünün ortalama sürüş hızı 24 kilometre/saatten 44 kilometre/saate kadar yükseldi; dolayısıyla zaman kaybı neredeyse yarı yarıya azaldı. Ta ki 1 Haziran 2020’ye kadar. Verilere göre, normalleşme süreciyle birlikte İstanbul trafiği eskisinden de kaotik bir durumda. Özellikle mesai başlangıcı ve çıkışında İstanbul’daki bir sürücü her gün 70 dakikasını trafikte kaybediyor. Bu sayı ayda altı gün. Basit bir hesapla diyebiliriz ki yılın yarısında ortalama toplam 72 günümüz trafikte geçmiş.

Doğa gerçekten iyileşmeye, İstanbul’da kirlilik azalmaya başladı mı? Pandemi sürecinin başladığı mart ayından 1 Haziran’a kadar geçen süreçte aklımıza en çok takılan sorulardan biri de bence kirlilik. Çünkü o dönemde o kadar güzel haberler aldık ki… Yunuslar Boğaz’a, hatta Haliç’e geri döndü; İstanbul’dan çıplak gözle Uludağ göründü, uzmanlar geçen yıla göre hava kirliliğinin iyileşme gösterdiğini duyurdu. Yaz ayları geldiğindeyse insan hareketliliğinin yeniden “eski normale” dönmesi, hâlihazırda ciddi boyutlarda olan bir meselenin zihinlerde yeniden belirmesine yol açtı: Plastik kirliliği. Şehir yaşamında plastik tüketmek için kimimize göre onlarca sebep var; uzayan mesafeler, zamansızlık, belediyelerin kısıtlı imkânları, alternatif bulamama diye uzayıp giden bu “kolaylık” listesi zaten salgın öncesi dönemde İstanbul’da birer çöp yığını olarak vücut buluyordu. Mart 2020’den sonraysa hijyen algımız kökten bir değişim yaşadı. Artık maske takmak zorunluydu; “Kumaş maskeler yeterince koruyor mu?” soruları arasında elimiz tek kullanımlık maskelere gitti. Maskelerin, çevrim içi marketlerden gelen onlarca plastik poşetin, restoran ve ofislerde zorunluluk hâline gelen tek kullanımlıkların gelecekte İstanbul’a nasıl etkileri olacağıysa bu yılın cevapsız sorularından biri olarak kaldı.

Tiyatrolar, sinemalar ve konser mekânları pandemi koşullarına ne kadar dayanabilecek? Salgın pek çok sektörde ekonomik açıdan derin yaralar açtı. Kültür-sanat mekânlarının yılın büyük çoğunluğunda süresiz şekilde kapalı olduğu düşünülünce akıllarda sektörün geleceğine ilişkin pek çok soru doğdu. Mekânların kapatılması ve sokağa çıkma yasakları tam da sektörün hareketlenmeye başladığı bahar aylarına denk geldiğinden konserler, filmler ve sergiler imkânlar el verdiğince dijitalde karşımıza çıktı. Yani İstanbulluları kamusal düzlemde birleştiren tüm bu etkinlikler ya iptal oldu ya da aynı tadı vermedi. İKSV, nisan ayında "Pandemi Sırasında Kültür-Sanatın Birleştirici Gücü ve Alanın İhtiyaçları" başlıklı bir metin yayımlayarak sektörün ihtiyacı olan tedbir ve kamu desteğine dair öneriler sundu. Farklı sivil toplum kuruluşlarından ve İstanbul Büyükşehir Belediyesi’nden gelen fon, sahne imkânları ve dijital desteklere rağmen İstanbul’un kültür-sanatının sürece ne kadar dayanabileceği meçhul.

Yeni yılda daha pozitif yazılar yazabilmek, fiziksel mekânları yeniden paylaşabilmek, tüm sorularımıza cevap bulabilmek dileğiyle…

Postmodern bir roman ya da kübist bir sanat eseri gibi, görünenin ardındakini arayan İkinci Yeni şiirleri yapı itibarıyla dili gerçek anlamdan uzaklaştırır. Bu akımın önemli isimlerinden biri olan Edip Cansever’in Yerçekimli Karanfil şiiri buna güzel bir örnektir ve şu dizelerle başlar:

Biliyor musun az az yaşıyorsun içimde
Oysaki seninle güzel olmak var
Örneğin rakı içiyoruz, içimize bir karanfil düşüyor gibi
Bir ağaç işliyor tıkır tıkır yanımızda
Midemdi aklımdı şu kadarcık kalıyor.

Bir görüşe göre buradaki karanfil; azalan, çoğalan, seyrüsefer eden bir metafordur. Varlığın ve varoluşun metaforudur. Bu bağlamda karanfil, devam eden “her şey”dir.

Bir başka görüşe göre ise; karanfil imgesiyle ölüm anlatılır. Zamanın işlemesi, bütün canlılar için ölüme doğru bir yerçekimi oluşturmaktadır. 

Dünyanın çekim kuvveti, üzerindeki her nesneyi kendine çeker. Bu anlamda yer çekimi imgesi, bana İstanbul’u anımsatıyor. İstanbul’da hepimizi çeken bir şeyler hep var. 

Aklımda sevinciyle ve hüznüyle geride bıraktığımız hayat gibi bir yıl, evin en sevdiğim köşesinde, sırtımı soğuk cama yaslayıp Beyoğlu’nda bir gezintiye çıkıyorum. Edip Cansever’in gönül koymayacağına kendimi inandırıp, Yerçekimli İstanbul’daki İstanbul’u çözümlemeye çalışıyorum. Kimi zaman- karanfili kıskanmış olacak- ölümü çağrıştırıyor bana ve 2020’de artık aramızda olmayanları getiriyor aklıma, kimi zamansa verdiğimiz içsel savaşlarımızı, seyrüsefer eden özlemlerimizi çağrıştırıyor.

Artık aramızda olmayanlar - Zencefil: 2020’de veda ettiklerimizin ve artık aramızda olmayanların başında, Beyoğlu'nda 1993 yılından beri hizmet veren ve kendisini Türkiye'nin ilk vegan/vejeteryan restoranı olarak tanımlayan Zencefil geliyor. 27 yıl önce şehirde vejetaryen ya da vegan gibi kelimelere kimseler aşina değilken açılan Zencefil; pırasalı nohutu, enfes kişleri ve sebzeli lazanyaları bir yana, en az iki nesli birleştiren, kucaklayan bir mekân olarak gönüllerimize taht kurmuştu. 17 Temmuz 2020 tarihi itibarıyla kapanan Zencefil’in besleyen, büyüten ve öğreten havası her zaman bir restorandan öteydi, İstanbul’un bir parçasıydı. Zencefil’in kapanmasıyla ilgili, “Macerasının en sonunda ölüm döşeğinde birden Don Kişot kimliğinden sıyrılır ve gerçek hayattaki sıradan kimliğindeki ismiyle ölür. Benimki de belki biraz böyle bir şeydir. Göreceğiz… Ben Zencefil’in yolunun bitmediğine nerdeyse eminim. Benim Don Kişot’luğum bitmiştir sadece. Belki bu iyi bir şey; Zencefil’in azat edilmesidir belki bu yaşanan…” diyor bir röportajında mekânın kurucusu Ferda Erdinç. 

Soğuk camdan gelen sırtımdaki üşüme hissi keskin bir hâl alıyor ve yer değiştirmeye karar veriyorum. Hem sırtımı hem de duygularımı ısıtmam gerek.

Sükut-u vaveyla - Kumbaracı50: 2020’de en çok savaş verenlerden biri de tiyatrolar ve sahneler oldu hiç şüphesiz. Artık aramızda olmayanlar listesinde görmekten en korktuğum sahnelerden biri de Kumbaracı50. Beyoğlu'nun en eski sahnelerinden biri olan Kumbaracı50, ayakta kalabilmek için 7 Ekim-1 Aralık 2020 tarihleri arasında "Duvarda izin olsun” diyerek fonlama kampanyası başlattı. Destekçilerinin duvara bırakılan parmak izleri sayesinde Kumbaracı50’nin bu krizi atlatması için hedef miktara ulaşıldı.

Kumbaracı50 kimdi? 1993-1999 yılları arasında İstanbul Teknik Üniversitesi’nde temelleri atılan Altıdan Sonra Tiyatro ekibi, 10. yıllarında Beyoğlu’nda, Kumbaracı Yokuşu’nda yenilikçi bir performans mekânı açtı: Kumbaracı50. Kısa sürede ulusal ve uluslararası pek çok performans sanatçısının İstanbul seyircisiyle buluştuğu önemli mekânlardan biri hâline geldi ve “her yer sahne” fikriyle yenilikçi sahneleme opsiyonları sunacak şekilde tasarladı. Kumbaracı50, Altıdan Sonra Tiyatro ve grubun ürettiği 40 oyun hem akademisyenler ve eleştirmenler hem de seyirciler tarafından çok beğenilerek toplamda 51 ödülün sahibi oldu.

Bir yılın ardından: Derin bir iç çekip Beyoğlu gezintimi sonlandırırken, sevinciyle ve hüznüyle geride bıraktığımız, “hayat gibi” bir yıl olan 2020’yi bir kez daha uğurluyorum. Bu sefer, iz bırakan Zencefil’e ve iz bıraktığımız Kumbaracı50’ye kucak dolusu sevgiler yollayarak.

2021’in ilk pazar gününde, kahvenizi yudumlarken yeni umutların eşlikçisi olabileceğini düşündüğüm bir konuya değinmek istiyorum: Yeni yılda şehrin kültürel dönüşümünü tetikleyecek mekânsal eylemlerden biri olan kentsel dönüşümden ne beklemeliyiz? 

Başlangıç noktası: Bu başlığın içeriği çok geniş, çünkü şehrin kapsamı çok geniş. Fakat yapılan ve yapılacak şeylerin hepsi öncesinde yazıyor. 

Nerede? Planlarda. Elbette tek bir plan da yok. Nar gibi plan üstüne plan var. Bugün, bu metropolün gelişim noktalarını öğrenmek isteyen biri için 11. Kalkınma Planı’ndan başlayarak 20 tane üst ölçekli plan sayabiliriz. Mekânsal algıya hitap eden veya bütüncül bir yaklaşımla hazırlanan üst ölçekli planların bize söylediği şey ne? 

Örneklerle: İstanbul Stratejik Planı 2020-2024’e bakarsak şehrin sakinleri ulaşım altyapısını, depremi ve kentsel dönüşümü işaret ediyor. Bu arada bütün planlara bakmak, bir mesai. Fakat alt ölçekli bir planda, yetkili kişilerinin üst ölçekli planda aldığı kararlar ve verdiği görevler özetlenir. Dolayısıyla İstanbul’un kalkınma planı dâhil hemen hemen her üst ölçekli planda da bu planın bahsi geçiyor. 

Kurumlara verilen görev: Daha önce hiç göz atmamış olanlar için kolaylaştırıcı bir örnek olarak, İstanbul’daki ilgili kurumlara verilen bir göreve bakalım: Kentsel dönüşüm uygulamalarında tarihî kent merkezi alanlarının yenilenmesinin yaygınlaştırılması, bu kapsamda yerel yönetimlerle paylaşımlı bir finansman modeli oluşturulması ve 81 ilde tarihî kent merkezleri kent kimliğini ön plana çıkaracak şekilde dönüştürülerek, yatay mimari ve insan odaklılık anlayışıyla tasarımların gerçekleştirilmesi. Buradaki ilgili kişiler Çevre ve Şehircilik Bakanlığı ile çalışacak olan büyük şehir ve ilçe belediyeleri. 

Peki, neler beklemeliyiz? Plana göre, “Depreme karşı kentsel dönüşüm ihtiyacına paralel olarak kamulaştırma ve yeni yatırımlar için de kamulaştırma dâhil yeni imar uygulamaları yapılacaktır.” Aynı zamanda, devam eden altı kentsel dönüşüm projesinin 44’ü bulması hedefleniyor. Yani, mahalle bazında 39 ilçeyi deprem risk haritasıyla birlikte okursak ağır hasarlı binaların yer alması beklenen mahallelerin sayısı bu rakamı geçiyor. Hatta mahallesine göz atmak isteyenler için her ilçe ve mahallenin raporu bulunuyor. Bu konuda bir önceki belediye yönetiminin İTÜ kadrosuyla hazırladığı İstanbul Kentsel Dönüşüm Stratejik Planı ve Master Planı da dikkat çekiyor. Kısacası, 2021’de şehrin birçok noktası değişirken iyileştirme ve güçlendirme çalışmaları devam edecek. 

2021’e geldik, beklenen olmadı ve 2020 kendini ikileyen sayılarıyla hayatımıza sihirli bir dokunuş yapmadı. Yılı kapatırken de ne idüğü belirsiz bir sevinç ve hissizlik arasında kaldık. Çocukken kutlanan yılbaşıların heyecanı nereden geliyordu? Çünkü insan sormadan edemiyor, insan eti ağır mı geliyor artık? Ben, kendimden bildiğimi, Y kuşağının yılbaşı denince neleri hatırladığına değinmek istiyorum bu hafta. 

Bu haftanın konusu olan hikâye nereden başlıyor? Eski hayalleri hatırlamaktan. Alttan alta bir şehrin temayla daha da kendisini sevdirmesinden. Albert Camus, Yabancı’nın son cümlesinde “Dünyayı, kendime bu kadar eş, bu kadar kardeş bulunca, anladım ki, eskiden mutluluğa ermişim. Hatta hâlâ da mutluydum.” der. Bu eşsiz sadelikteki cümle, bana 2020’nin son günlerini hatırlatıyor. Günlüğün orta sayfalarında, henüz bir yılın sonu olduğu anlaşılmayan sıradan bir tonda -aynı Camus’nun son cümlesinin bir kitabın son cümlesinin olduğu anlaşılmadığı gibi- kendimi mutlu olup olmadığımı düşünmeye zorlarken tek bir şeyi istediğimi fark ettim: kar. Biraz kar yağsa iyi olurdu. O zaman kesin mutlu olurdum. Üzerini karaladığım sayfa büyük bir şevkle kısa sürede dolar, masada işim biter, başka bir şeye geçebilirdim. Sonra fark ettim ki aslında o da değil istediğim: biraz sükût. Kar hikâyesi, sessizlikle beraber sağlanan estetik görüntüden olmalı. Ama sükûtun nasıl geldiği de önemli değil. Dijital bir yoldan bile olabilir. Örneğin; Y kuşağı, çocukken televizyon üzerinden topluma iletilen renkli yaşam stilleri, bir amaç veya hayal verirdi. O hayalde ileride “güzel yaşamak” yatardı. 

Hatırladıklarımızın ne kadarı İstanbul? Çoğu kısmı. Nasıl olmasın? Televizyondaki neredeyse herkes İstanbul’dan bağlanır, yılbaşı çekilişi için Nimet Abla’dan bilet alınır, televizyonun özel programları yine şehrin stüdyolarında çekilirdi. Cep telefonlarına atılan mesajlara ek olarak evlere yollanan tebrik kartlarının veya çekilen faksların çoğu İstanbul'dan imzalanmış olurdu. Yılbaşı parti demekse İstiklâl Caddesi bunun ışıklarla süslenmiş pistiydi. Tabii, eğlence denilince dansözlerin ve büyük isimlerin toplaşarak düet yapmak için sık sık ekranlarda gözüktüğü bir dönemden bahsediyoruz. 

Peki, 2020'lerin yılbaşı nasıl hatırlanacak? “Şimdiden bunu mu düşüneceğiz?” demeyin. Y kuşağının hatırladıkları yazdıklarımla sınırlı değil. Fakat hatırlananlar; “kendini sev”, "başkalarında bıraktığın intiba her şeydir"e odaklanarak 1980'lerden sonra patlayan iyi yaşam vurgusunun birer sonucu olabilir mi, mühim olan okuma bu. Eğer öyleyse zaman kavramını da düşünelim. Sosyolog Émile Durkheim, zaman kavramının bireysel deneyimlerle kalıplaştırılmaya yeterli olmadığını belirtmişti. Yani, kolektif duygularımızın meyvelerini sonraki yıllarda toplayabiliriz. Hatta, şehirde aldığımız aksiyonlarla 2020'lerle ilgili bırakacağımız anıları şekillendirmeye başlamış olabiliriz bile.