#75 Karaköy • Saffet Emre Tonguç

Boğaziçi Üniversitesi'nde işletme, ekonomi, psikoloji, turizm, uluslararası ilişkiler ve siyaset bilimi okudu. Özellikle psikoloji eğitimi 40'tan fazla insana mihmandarlık ettiği ülkelerde çok yararlı oldu. 

2007’de basılan Türkiye’de Görülecek 101 Yer kitabından sonra 27 kitap yazdı. Favori seçmek mümkün değil ama İstanbul ve Gece rafta, hep göz önünde. İstanbul Hakkında Her Şey kitabında 3000 fotoğraf kullanıldı.

1461’den kalma, 4000 tane dükkândan oluşan, dünyanın en eski alışveriş merkezi Kapalıçarşı’da, kuş bakışı gezilebilen tur yaptı. Alışveriş yasaktı.

150'den fazla ülkeyi gördü, 1400 küsur şehirde gezdi, anladı, algıladı. Sokaklarının, binalarının, tarihinin, insanlarının, yemeklerinin ve kahvelerinin hikâyelerini anlattı.

Robert Redford, Candice Bergen, Calvin Klein, Diana Von Fürstenberg, Michael Kors, Eli Tahari, Oprah Winfrey ile İstanbul sokaklarında dolaştı. İstanbul’u sevmeleri için sayısız sebebin arasında aslen kendisi vardı.

Tarihçi, seyahat yazarı, profesyonel rehber, konuşmacı ve İstanbul uzmanı Saffet Emre Tonguç ile Karaköy’deyiz. Hanların, binaların ve semtin anımsamalarında.

Mahalle: Karaköy. Mahalleli ve anlatıcı: Saffet Emre Tonguç. Fotoğraflar: Deniz Sabuncu.

Galata Köprüsü’nün hemen yanından kuzeydoğu istikametine uzanan bölge, 19. yüzyılda burada yaşayan Karaim Yahudilerinden almış adını. Bir başka anlatıya göre de Bizans döneminde yerleşen Karay Türkleri nedeniyle adı “Karayköy” olmuş, evrilerek “Karaköy”e dönüşmüş. Yüzyıllardır liman olan Karaköy, sadece yaşayanların değil gelip geçenlerin kültürleriyle de zenginleşmiş, göçmenlere ev sahipliği yapmış, 19. yüzyıl sonlarından itibaren Osmanlı’nın finans merkezi olmuş. Aslen Sirkeci, ticaretin merkezi olarak kabul edilse de bu yakada önce Cenevizler’in sonra da Pera’nın etkisi var. Özellikle deniz ticaretine hâkim olan Cenevizliler’in Karaköy’de yerleşik olması semtin de kaderini değiştirmiş. Sonradan buraya gelen, yerleşen topluluklar için hem yaşam alanı hem de hayatlarını kazanabilecekleri iş merkezi olmuş. Haliç’in ve İstanbul Boğazı’nın girişindeki konumu, saraya hem yakın hem de mesafeli oluşu ve muhteşem Tarihî Yarımada manzarası buraya gelenleri ilk etkileyenlerden.

Bir sokak bin kültür

Camiler, kiliseler, sinagoglar

Karaköy’ün zengin tarihî mirasının izlerini adım adım takip etmek, açık havada bulmaca çözmek gibi. 7. yüzyıldaki Arap kuşatmasının anısı Yeraltı Camii’nde saklı. İstanbul’un Fethinden sonra camiye çevrilen ilk kilise olarak bilinen Arap Camii ise, Dominik keşişleri tarafından eski St. Paul Kilisesi’nin olduğu yere yapılmış, Cenevizliler tarafından da kullanılmış. Bugünkü adını 16. yüzyılda İspanyol engizisyonundan kaçan Araplar zamanında almış. 

Kemeraltı Caddesi’nde uzun duvarların ardındaki L yapısıyla St. Benoit Lisesi’nin en göze çarpan özelliği, 1427 yılında Benedikten keşişlerinin burada kurdukları kiliseye ait çan kulesi. Surp Krikor Lusavoriç Kilisesi, Ermenilerin araziyi Cenevizlilerden aldığı 1431 yılından beri burada. Hemen yakınında Surp Hisus Pırgiç Ermeni Katolik Kilisesi, 18. yüzyılda Mekhitar isimli keşişin liderliğinde Sivas’tan gelen ve kurtuluşun Roma ile birlikte hareket etmekten geçtiğine inanan bir grup tarafından 1834’te yapılmış. 

1500’lü yıllarda İspanyol engizisyonundan kaçan Yahudilere ev sahipliği yapmış semt. Burada gözden kaçan değerli yapılardan biri 17. yüzyılda inşa, 1890 yılında da Kamondo Ailesi tarafından restore edilen Zülfaris Sinagogu. Bir dönem müze olarak kullanıldıktan sonra kapanıyor ama neyse ki günümüzde hâlâ kültür, sanat ve etkinlik merkezi olarak hizmet veriyor.

Aya Panteleymon Kilisesi'nin giriş katı

Rus Ortodoks kiliseleri Karaköy’ün unutulmuş ibadet yerleri arasında en olağanüstü olanları. Binaların çatılarında yer alan 4 kilise Rus hacıların Yunanistan’daki Athos Dağı’na veya Kudüs’e giderken mola verdikleri dinlenme evlerinin üstüne şapel olarak yapılmış. Bunlar “Podvoriyes” olarak isimlendirilmiş. Rahip, şapelin hemen altındaki katta, misafirlerse aşağı katlarda kalırmış. İlk olarak 1870 yılında Aziz Andrei Podvoriye yapılmış. Onu kısa bir zaman sonra, 1878’de Aziz Panteleimon Podvoriye, 1879’da Aziz İlya (İlyas) Podvoriye ve 1880’de de Triotskoye (Kutsal Üçleme) Podvoriye takip etmiş. Hepsi de yasal olarak Athos Dağı’ndaki Rus Ortodoks manastırlarına bağlı. Şapeller en yoğun zamanlarını Beyaz Rusya halkının Bolşevik Devrimi’nden İstanbul’a kaçtığı yıllarda (1917) yaşamış. Maalesef bu cemaat de şehrin kaybettiği diğer renkleri gibi tarihin sayfalarındaki yerini aldı. 

Yolunu Karaköy'e düşürenler

“Yol geçen hanı” Karaköy’de, bir bina

Herkes bu semtte bir iz bırakmak istemiş gibi gelir bana. Bu çeşitliliği başka türlü açıklamak mümkün değil. Sanırım Karaköy’ün özel durumunu en güzel anlatacak örnek; Karaköy vapurlarına doğru ilerlediğinde, köşede karşına çıkan neoklasik üslubun kullanıldığı bina. 1912 yılında yapılan binanın en dikkat çekici ögesi; Haliç’e bakan yüzündeki heykeller. Erkek olanının sanayiyi, kadın olanın ticareti temsil ettiği ifade ediliyor. Kimileriyse bu heykelleri Tevrat’a dayandırıp erkeğin Hiram Usta, kadınınsa dul kadın olduğunu ileri sürüyor. Her iki teoriyi de savunanların ortak noktada buluştuğu şeyse o dönemde heykelli bir binaya izin verilmesinin ilginçliği. 

Tevrat'a göre dul kadın ya da ticartin sembolü

Tarihin göbeğine metropol insanlarını çeken semt

Bir dönem oldukça köhne kaldı Karaköy. O dönemde bile müdavimlerine nostaljik tatlar yaşatan bir semtti. Daha sonra büyük bir değişim başladı. Belki yeni bir göç dalgası da diyebiliriz bu duruma. Önce birbiri ardına tasarım dükkânlar, yeni nesil pastaneler, üçüncü dalga kahveciler, iddialı restoranlar açıldı. "İstanbullu buraya yemek yemeye, eğlenmeye gelir mi gelmez mi?" derken sokak aralarını rengârenk duvar resimleri, ışıl ışıl fenerler, keyifli sohbetlerden taşan sesler doldurdu. Tarihin göbeğine metropol insanlarını çekti. Ve nihayet, bir dönem unutulmuşluğu ve tekinsiz sokaklarıyla anılan Karaköy’ün içinden keyfine düşkün ve zevk sahibi bir İstanbullu çıktı. Aslında bilenler bilir, burada çok eski lezzet durakları ve onların müdavimleri vardı. Tarihî binalar, görmeyi bilen gözler için hazine değerinde detaylara sahipti. Tabii ki eşsiz manzarası her zaman güzeldi. Sarayburnu, Topkapı Sarayı ve Sepetçiler Kasrı sanki aralarında sözleşip bakanı İstanbul’a bir kez daha âşık etmek için buluşmuş gibi. Ama son yıllarda geçirdiği dönüşümle daha çok kişinin ilgisini çeken, şehrin cazibe noktaları arasına girmeyi başaran bir yer oldu. Artık daha çok seviliyor, daha bir ihtimam görüyor. Galataport’un da açılması ilgiyi üzerinde toplamasını sağlıyor.

Ufukta: Galata Kulesi

Voyvoda Caddesi’nden Galata’ya

Karaköy’den Galata’ya uzanan Bankalar (Voyvoda) Caddesi, semtin insan mozaiğini detaylarında gizleyen en keyifli bölüm. İki yanı süsleyen muhteşem 19. yüzyıl yapıları arasında gezinirken kendini başka bir zaman diliminde hissedebilirsin. Sanayi-i Nefise Mektebi’nde (Güzel Sanatlar Akademisi) ders de veren Giulio Mongeri’nin 1920’de yaptığı ve bugün bir bankanın şubesi olan Karaköy Palas, 3 büyük medeniyetin izlerini taşıyor. Tam karşıda, mimarı kesin olarak bilinmeyen ama üslup itibarıyla İtalya'dan gelmiş bir mimarın, hatta Mongeri’nin elinden çıktığını düşünülen 1889 yılından yadigâr süslü Nordstern Han bulunuyor. 1902’de Alexandre Vallaury tarafından yapılan Hezaran Han ve 1909’da Mongeri tarafından tasarlanan Assicurazioni Generali Han da dikkatinde olsun. Yine Alexandre Vallaury imzalı bir başka yapıysa bugün SALT Galeri ve Osmanlı Bankası Müzesi olarak kullanılıyor. Bankalar Caddesi’nin ortasındaki Kamondo Merdivenleri ise Galata Kulesi’ne gitmek isteyenlerin kullanacağı bir kestirme. İstanbul’da doğan İtalya kökenli yahudi banker Abraham Kamondo’nun şehre armağanı.

Karaköy mahallelileri I

Hanların tarihteki önemi

Doğu ve batı medeniyetleri tarih boyunca hep bir şekilde temas hâlinde olmuş. Göçler, ticaret, savaşlar, gezginler… İki taraf birbirini hep merak etmiş ve ulaşmanın yollarını aramış. Her buluşma, görünürdeki rekabetin ötesinde iki tarafı da zenginleştirmiş. İpek ve Baharat Yolu'nun önemli durak ve limanlarına ev sahipliği yapan Anadolu toprakları da bu ticaretin tam ortasında, hem doğudan hem de batıdan beslenmiş. Doğunun lezzetleri, kumaşları, icatları önce Anadolu topraklarından geçip batıya ulaşmış, batının doğuyu keşif yolculukları da hep bu topraklardan başlamış. Bu sebeple ülkemizde farklı dönemlere ve medeniyetlere ait sayısız eser bulunuyor. Yerel zanaatkârları ve mallarını satmaya gelen tüccarları buluşturan hanlar da bu eserler arasında özel bir yere sahip. 

İstanbul’a dışarıdan ticaret yoluyla gelen un, yağ, şeker gibi başlıca ihtiyaç maddeleri önce buradaki hanlarda depolanırmış. Sadece depolama da değil, bu hanlar gümrük noktası ya da bir nevi borsa gibi işlev görürmüş. Gerekli kontrollerden geçirilir, fiyatı belirlenir ve vergilendirmesi yapılırmış. Bu sebeple özellikle Eminönü bölgesine çok sayıda han yapılmış. Gelen malların tartılması için bu hanlarda Arapça “kabban” denen büyük teraziler bulunur, hanlara da bu terazilerin söylenişine atıfla “kapan” adı verilirmiş. İstanbul’a dışarıdan giren ürünler, kapanlardaki işlemlerin ardından bir kurul tarafından dağıtılırmış. Böylece karaborsacılık önlenerek halkın ihtiyacı olan temel maddelere, herkesin aynı koşullarda erişimi sağlanırmış. Kapanlar genellikle getirilen ürünlerin adıyla anılırmış. İstanbul’daki en önemli hanlar; Unkapanı, Galata’daki Yağkapanı ve Balkapanı’ymış.

Karaköy mahallelileri II

Karaköy’de iki han: Kurşunlu (Rüstem Paşa) ve Fatih  

Yarbay S. Evren Caddesi’nin deniz tarafında Osmanlı’nın erken dönemlerinden kalan 2 han var. Bunlardan ilki; Mimar Sinan tarafından 1544-50 yılları arasında Sadrazam Rüstem Paşa için yaptırılan Rüstem Paşa Hanı ya da diğer adıyla Kurşunlu Han. Sinan’ın St. Michael Ceneviz Katedrali’nin yıkıntıları üzerine inşa ettiği hanın, 2 avlusu birbirinden üst kata çıkılmasını sağlayan ve sivri tuğla revakları olan merdivenle ayrılıyor. Biraz ileride 9 kubbeli görüntüsüyle yer alan Bedesten ise Fatih Han olarak da biliniyor. Han, Fatih’in İstanbul’u aldıktan sonra yaptırdığı ilk eserlerden biri. Bu yapı, şu anda restore ediliyor. Hanların işlevi bölgenin ticari özelliğine göre şekillenmiş günümüzde. Hemen yakınında bulunan Perşembe Pazarı Caddesi, Bizanslılardan Cenevizlilere, onlardan da Türklere geçen bir mimari tarzla yapılmış tuğla binalarla dikkat çekiyor. Hırdavatçılarla dolu bölge 18. yüzyılda Galata’nın neye benzediğini hatırlatacak nadir yerlerden biri.

Mekân: Kurşunlu Han

Soru: Hanlar mahalleliye ve zamana nasıl adapte olur?

16. yüzyıl. Toprak üstüne taş dokuma yol. Hanın 4 kapısı var. İsmini aldığı çatı, kurşundan. Kalabalık. Avluda 13. yüzyıldan kalma olduğu söylenen St. Michael Ceneviz Katedrali’ne ait çeşme. Alt katta yola eşlik eden hayvanlar, üst katta yolcular konaklıyor. 

20. yüzyıl. Toprak üstüne taş dokuma yol. Taşlar toprağın içine göçmüş ama yürürken hissediliyor. Çatıdaki kurşunlar çalınmaya başlamış. Çeşme duruyor. Alt kat depo olarak kullanılıyor. Üst katta Mıgır Abi iş arkadaşlarıyla birlikte sabaha çıkacak Ermeni gazetesi Agos’u hazırlıyor. 1960-1970 sonrası Mıgır Abi ve arkadaşları hanı terk etmek zorunda kalıyor. 

21. yüzyıl. Toprak üstüne taş dokuma yol. Taşlar zor seçiliyor. Yağmur yağdığında toprak suyu çeksin diye yapılan yol, yan yolların betonlaşması sonucu su baskınlarına açık. Mübadelede hanı terk etmek zorunda kalan Mıgır Abiler’in emanet ettiği 35 dükkân, artık hanın hamalbaşının. 

23 Mart 2023. Bugün Kurşunlu Han’dayım. Hanın sadece 1 kapısı var. Çatıda kurşun kalmamış. Çeşme, mütemadiyen yanında duran mavi leğenle birlikte yerinde. Alt kat hâlâ depo. Üst kat; sanatçı atölyeleri, torna ustaları, sanat galerileri ve iç mimari ofisleriyle kolektif bir yaşam alanı.

Mavi leğen bu fotoğraf çekildikten 7 dakika sonra çeşmenin sağına konuldu

Mekân, durağan ve değişmez bir yapı mıdır? Değilse mekânı dönüştüren nedir? 

David Harvey’e göre mekân sosyal olarak oluşturulmuş bir yapı. Hanı gezerken bunu daha iyi anlıyorum. Kurşunlu Han, zamana ve mahallelisine göre formunu revize etmiş. Cenevizlilerin oluşturduğu alt kat, ilk günden bugüne çoğunlukla aynı amaçla kullanılırken Mimar Sinan’ın yaptığı düşünülen üst kat, mahallelisinin yaşam tarzına göre dönüşmüş. 

Aslan Torna’nın ustası Aydoğan Bey 49 yıldır handa. Atölyesinin tavanında ve yanında, demir çubukların kapladığı pencereler var. Bilirkişi raporuna göre üst kat, bir dönem hapishane olarak kullanılmış. Şimdiyse torna atölyesi. Aydoğan Bey’in mesleğini öğretebileceği kimse olmadığından muhtemelen bundan 50 yıl sonra bambaşka bir işleve bürünecek burası. Ayrıca hanın her odasında bir ocak bulunuyor. Kervansaray zamanından kalma bu ocaklar, her odanın ziyaretçilerin konaklama süresi boyunca vakit geçirdikleri birer yaşam alanı olduğunun kanıtı. Şu an ise bu yapıların geneli ahşap dolapla kapalı. Zamanında birilerinin kısa dönemlik evi olan Kurşunlu Han; bugün birçok kişi için uğrak noktası. Pişirme ve doyurma yerini üretime bırakıyor 21. yüzyılda.  

Palimpsest; parşömen yapraklarındaki mürekkebin kazındıktan veya suyla silindikten sonra üzerine yeniden yazı yazılmasıyla meydana gelen kitap. Doç. Dr. Banu Apaydın bu kavramı kullanım alanları değiştiği için dönüşen mekânlar üzerinden okuyor. Apaydın’a göre; zamanla ve mahallelisinin değişmesiyle alanlar, özelliklerini yitiriyor ve daha sonra farklı bir amaçla tekrar günlük hayata kazandırılarak eskiyle yeninin bir arada yorumlanabildiği katmanlı bir yapı yaratıyor. 

Alt kat: depo 

Üst kat: seramik stüdyosu

Hanlar kültürü nasıl korur?

Çevreyi oluşturan en küçük birimlerden olan mahalle, yapıların dönüşümünde önemli bir etkiye sahip. Değişen mahalleli ve alışkanlıkları mekâna yeni kimlik kazandırıyor. Bu sayede hanın yani mekânın silinen ve yeniden yazılan belleği; o toplumunun kültürel kimliğini oluşturuyor. Palimpsest bir yapı olarak ele alabileceğimiz Kurşunlu Han; bugün hâlâ yaşayan, üreten ve üretime yer açan bir bina, alan. Bu sebeple müze işlevi görmüyor, turistik ziyaretler yapılsa bile sadece bakılan, içinde gezilen ve zamanla durağanlaşarak etki alanını kaybeden bir mekân değil. Peki bu yapı, üstelik yol geçen hanı olarak tanımladığımız Karaköy'de neden yolumuzun geçmediği bir yer? Kurşunlu Han’ı şehrin hafızasında değil günlük hayatında tutmak için neler yapılabilir? Belki de buradaki üretimi, esnafı tanımak, duyurmak ve paylaşmak; hanın yapısını, aktaran ve sürekli kılan bir forma dönüştürebilir. Kurşunlu Han esnafından karşılanabilecek herhangi bir ihtiyaç için yolu mahalleye, hana düşürmek sadece oradaki ekonomiye katkı sağlamakla kalmaz, aynı zamanda yok olma tehlikesi altında olan zanaate de umut olur. Yıllardır İstanbul’da yaşayan cam sanatçısı Natali’nin ülkesine dönmeme sebebi de bu sirkülasyon. Kurşunlu Han’daki atölyesinin tüm ihtiyaçlarını handaki ustalardan temin edebildiği ve onu besleyen bu kolektif yaşamın varlığı için bugün Karaköy’de, Kurşunlu Han’da. 

Kurşunlu Han 23 Mart 2023’te Arthan Gallery, Candan Arıcı Art Studio, Aslan Torna, Gülen Kesovart, Doğan Ergen Carft & Art ve daha birçok esnafıyla sanatın buluşma noktası. Aynı Kurşunlu Han 23 Mart 2043’te mahallelisinin etkisiyle başka insanların buluşma noktası olabilir, olacaktır.