Ayın Konusu
Yakından Bak
Mikro Bakış
Kütüphane
Kaynakça
Bitirirken

Afet ve "Biz"

Felaket kapitalizminden "biz" olma bilincine
Nicole Chan

Nicole Chan

Aralık ayı sonunda yeni yıla dair heyecanımız önceki yıllara nazaran bir hayli sönük ve beklentimiz oldukça düşüktü. Ancak henüz ikinci ayında bizi bu kadar büyük bir felaketle sınayacağı aklımızın ucundan geçmezdi. Bu yayını uzun zamandır hazırlıyoruz ve her ay seçtiğimiz konuları anlatan kelimeler seri şekilde döküldü kalemimizden. Yaşadığımız bu acı ve yasımız kalemimizin durduğu, kelimelerimizin küstüğü yer. Burası yazmak ya da konuşmakla altından kalkılamayacak, ancak yapmakla hafifleyebilecek bir yer. Değişmek için ne gerekiyorsa yapmakla, üstümüze düşeni yapmakla, üstümüze vazife olanı ve olmayanı yapmakla, yapılması gerekeni yapmakla, erteleneni yapmakla, herkesin geri durduğu yerde yapmakla, herkesin nereden başlayacağını bilmediği yerde yapmakla… Her ne yapıyorsak dayanışmayla, sevgi ve anlayışla yapmakla…

Çok üzgünüz ve üzüntümüz alnımızda bir dövme gibi, aynaya her baktığımızda bize yapmamız gerekeni hatırlatacak. Aynaya bakın. Her sabah. 

Bu sayımızda afetler kader midir diye soracağız ve insanlığın felaketler karşısında sahip olduğu tek güçten, dayanışmadan bahsedeceğiz.

Dr. Ela Burcu Uçel

Dr. Mert Günerergin

Ayın Konusu

Artık felaket kapitalizmine inanabiliriz, değil mi?

Sosyal bilimlerde afet

Artık felaket kapitalizmine inanabiliriz, değil mi?

Türk Dil Kurumu sözlüğü şöyle bir tanım sunuyor afet için: çeşitli doğa olaylarının sebep olduğu yıkım. Biraz düşündüğümüz zaman bu ve benzeri tanımların insanı afet karşısında çaresiz ve tamamen güçsüz kabul ettiğini görüyoruz. Gerçekten öyle miyiz peki? İnsanlık, tarihi boyunca afetler karşısında tamamen güçsüz ve çaresiz olma mahkûmiyetine karşı bir adım yol alamadı mı? Akıl, strateji ve bilimle biraz olsun ilerleme sağlayamadı mı? Elbette hayır.

Afetin tanımında yer alan o "doğa olaylarının sebep olduğu yıkım" tamamen önlenebilir değil, ama boyutu üzerinde bir miktar da olsa kontrolümüz var. Tarih boyunca seller, hortumlar ve depremler oldu ve insanlık bu doğa olayları hakkında bir hayli bilgi ve tecrübe biriktirdi. İnsan denilen canlının, diğer tüm canlılar gibi, temel motivasyonunun “hayatta kalmak” olduğunu göz önünde bulundurursak afetten korunmak, doğa olaylarının yıkımını azaltmak, hatta en aza indirgemek için bilgi, altyapı, teknoloji ve tecrübeye sahibiz. Türkiye özelinde sorunumuz bu bilgi, altyapı, teknoloji ve tecrübeyi ısrarla kullanmamak. Gerçeklere, bilgiye ve bilime gözlerimizi kapatmak. Bir deve kuşu gibi başımızı kuma gömmek ve yok saymak, en iyisini ummak, tüm işi ve tüm sorumluluğu “kadere” bırakmak. Şimdi sormamız gereken soru şu: bu hâlden nasıl sıyrılırız, nasıl silkiniriz ve “insan canlısına” yakışan “hayatta kalma içgüdüsüyle kendini korumak için doğru olanı yapmak” davranışına nasıl yöneliriz?

Önce yukarıdaki, insanın bir aktör olarak varlığını ve gücünü reddeden tanımı bırakıp, onu afet tarifinin merkezine yerleştiren Carr ve Fritz’e bakalım. Carr, afetlerin doğa tarafından değil insan tarafından tanımlandığını söylüyor ve ekliyor: her fırtına, yer sarsıntısı ya da sel felaket değildir. Fritz ise afetin sosyal problemlerin bir parçası olduğunu söylüyor ve bunu söylerken insanın bir aktör olarak bu doğa olaylarının sonucu olan yıkım üzerinde bir çeşit kontrolü, etkisi olduğunu ima ediyor. Davis, Steinberg, Clancey ve daha pek çok yazar ve bilim insanı da doğal afetlerin aslında “doğal” olmadığını belirtiyorlar. Bizim doğa ya da doğal diye nitelendirdiğimiz aslında Endüstri Devrimi sonrası insan tarafından yaratılmış ve sosyal olarak inşa edilmiş. İnsanın ekolojik sisteme müdahalesi ve bu müdahalenin iklim değişikliği gibi sonuçları doğayı ve doğa olaylarını doğal olmaktan çıkarmış. Bu bilim insanları, tsunami ve deprem gibi olayları insan kontrolünün ötesinde fenomenler olarak görmüyorlar. Afetlerin ekonomik, sosyal ve politik ilişkilerle alakalı olduklarını düşünüyor ve bu ilişkilerin doğal olayların sonuçlarını hafiflettiğini ya da kötüleştirdiğini ifade ediyorlar. Tierney ise şöyle söylüyor “risk, zarar ve kaybın kökeninde aslen doğal değil sosyal olaylar yatar.”

Steinberg’in daha keskin bir bakış açısı var. O, doğa olaylarından sonra yaratılan felaket retoriğinin dezavantajlı grupları (alt ve orta gelir grupları, kadınlar, göçmenler, LGBTİ+'lar gibi) daha da yalnızlaştırıp ötekileştirdiğini belirtiyor. Yine Steinberg’e göre felaketin faturasını sadece doğaya kesmek, sermayenin fakirlere karşı verdiği savaşta doğa olaylarının “sermayenin tarafında” olmasına yarıyor. Steinberg’in yaklaşımı Naomi Klein tarafından ortaya atılan “felaket kapitalizmi” düşüncesini destekliyor. Felaket kapitalizmi sosyal ya da doğal olayların büyük şirketlerin ve en zenginlerin işine yaradığını ve onlara fayda sağladığını söylüyor. Çok yakında yaşadığımız küresel felaket Covid-19 döneminde dünyanın en zengin 10 kişisinin (yazar burada en zengin 10 erkek demek istiyor çünkü aralarında hiç kadın yok) servetleri iki katına çıktı. Artık felaket kapitalizmine inanabiliriz, değil mi? Şimşekleri kapitalizme ve sisteme yönelten sadece bu bilim insanları değil elbette, çünkü aklın yolu bir. Sosyal bilimler en başta aktif yıkıcı bir aktör olarak tanımladığı afete bakışını zamanla değiştiriyor ve insan merkezli bir perspektifle şu tanımı öneriyor bize: sosyal sistemin makul yaşam koşulları sunmaktaki yetersizliği.

Bir kavramı nasıl tanımladığınız ne çok şeyi değiştiriyor, öyle değil mi? Şimdi buradan yola çıkarsak, küresel olarak bir afetin içinde yaşadığımızı kim inkâr edebilir? Dünyanın genelinde manzara: savaşlar, açlık, salgınlar, kitlesel göçler, modern kölelik, iklim değişikliği ve ona bağlı kıtlık ve doğal olaylar, hızla artan gelir eşitsizliği, evsizlik, insan ticareti… Bu size normal ve olması gereken gibi geliyor mu? Makul yaşam koşulu tarifiniz bu mu olurdu? Bizim Türkiye özelinde yaşadığımız büyük afet ayrı, ancak bu afetten önce de herkes bir küresel felaketin içinde yaşıyordu.

Az evvel sunduğumuz tanım, iyi tasarlanmış bir sosyal sistemin varlığında doğa olaylarının insanları dağıtıp parçalayamayacağını söylüyor bize. Peki, bu bir ütopya mı? Gerçekten akıllıca tasarladığımız bir sosyal sistem bizi böylesi büyük felaketlerden koruyabilir mi? Tarih bize bunun örneklerini veriyor. Çok şiddetli doğa olaylarında dahi doğru bir planlama ve sağlam bir sosyal sistemle zarar en aza indirgenebilir.

Sosyal bilimlerin tarihsel ilerleyişinde afete bakıştaki odağın problem çözmeye ve afetin zararlarını gidermenin ötesinde engellemeye kaydığını görüyoruz. Bununla birlikte afetin anlamı ve kapsamı insanlara, toplumlara, bağlamlara göre ve zaman içinde de değişiyor. Dolayısıyla afet ve sonrasında yaşananlar tek tip, homojen ve doğrusal olaylar değil. Japonya'dan bilim insanı Jigyasu afeti bir yapı olarak görmemiz gerektiğini söylüyor. Böylelikle içerdiği derinliği ve karmaşıklığı daha net anlayabiliriz. Saba Mahmut her toplumun kendisini ve bir afete karşı tepkisini ve onu tecrübe ediş biçimini tanımlayışının benzersiz olduğunu ve birbiri ile karşılaştırılamayacağını ifade ediyor. Dolayısıyla her toplumun afet sonrası yaşantısı ve zorlukları parmak izi gibi benzersiz olabiliyor. Bu da her toplumun kendine has afet yönetimi ve müdahale yöntemleri olması gerektiğini söylüyor.

Hikâyeyi paylaşmak için:
Yakından Bak

Tehlike, kayıp ve acı bireysel konular olmaktan çıktığında

Sosyal dayanışma üzerine

Tehlike, kayıp ve acı bireysel konular olmaktan çıktığında

Durkheim ekstrem istikrarsızlık durumlarının (afetlerin) toplumu normale dönebilmek için birbirine tavizler vermeye ve sorumluluğu paylaşmaya ittiğini söylüyor. Freud da aynı fikirde, o da doğa olaylarının dayanışma ve yardımseverliği arttırdığını belirtiyor. Öte yandan Malinowski dayanışmayı bir tür alışveriş (iki tarafın da fayda gördüğü) ve güç paylaşımı olarak tanımlıyor: Bende varsa sana vereyim, sende varsa bana ver ya da, sende ne varsa bana ver, bende ne varsa sana vereyim.

Şimdi dayanışma üzerine yapılmış araştırmalara bakalım birlikte. Ama öncelikle filmler ve dizilerde gördüğümüz felaket sahnelerini hatırlayalım: panik içinde koşuşturanlar, bencil ve sadece kendini kurtarma odaklı insanlar, yağmacılar. Quarantelli, Geeren ve daha başka pek çok araştırmacı bu sahnelerdeki insan davranışlarının yaygın gerçeklik değil, birer mit olduğunu söylüyorlar: kitle iletişim araçlarının zihnimizde sürekli diri tuttuğu mitler. Çünkü araştırmalar insanların felaket anında ve sonrasında panik ve kaosa teslim olmadığını, ortaklaşa hissedilen büyük bir korkuyla beraber yardımlaşma, dayanışma, gönüllülük ve işbirliğinin hızla tesis edildiğini gösteriyor. Günlük yaşamda var olan davranış kodları acil durumda da devam ediyor: yaşlılara, hamilelere, çocuklu kadınlara ve çocuklara yardım etmek, öğretmenlerin öğrencilerini kurtarması, doktor, polis ve askerin vatandaşa yardım etmesi gibi. Yani kurumsal medya bizim, insanların afet zamanlarında kendi canlarının derdine düşüp, başkasına bakmadıklarına inanmamızı istese de, gerçek bu değil. Felaketler insanlar arası dayanışmanın ortaya çıktığı ve güçlendiği zamanlar. Acil bir durum söz konusu olduğunda “biz” olma bilinci çalışıyor. Bu, insanların tanımadıkları kişileri kurtarmak için kendilerini tehlikeye nasıl ve neden attıklarını açıklıyor. Çürük yumurtalar elbette var, çünkü insanlar dediğimizde homojen bir kitleden bahsetmiyoruz.

Tajfel insan grupları tehdit altında olduğunda, insanların o gruba üyelikleri konusundaki farkındalıklarının arttığını söylüyor. Gruba olan aidiyet hissi devreye giriyor ve kişi grubun ve üyelerinin korunması ve iyiliği için harekete geçiyor. Fritz ise felaketlerin insanlar arasındaki ayrımları ve kültürel olarak üretilmiş ayrımcılıkları yıktığını söylüyor. Böylesi durumlarda tüm toplum derinden etkilenir ve tehlike, kayıp ve acı bireysel konular olmaktan çıkar, toplumsal hâle gelir diyor. Öte yandan Wilde dayanışmanın birliktelik duygusu ve tanımadığı insanlar için sorumluluk hissetmek anlamına geldiğini ifade ediyor. Dayanışma kendisini yardımseverlik ve bir olma şeklinde gösteriyor. İyi ki…

Hikâyeyi paylaşmak için:
Mikro Bakış

Son olarak, felaket kapitalizmi fikri üzerinde uzunca düşünmemize sebep olacağını tahmin ettiğimiz kısa bir paragraf sunmak istiyoruz size. Klein’a kulak verelim:

 “Her felaketten sonra can ve üretkenlik kaybının sonunda bir çeşit uyandırma servisi görevi göreceğini ve politikacıların gereken politikaları yapacağını düşünmek çok caziptir. Gerçekte ise tersi olur, felaketler acımasızca bölünmüş bir dünya vizyonunu ilerletmek için mükemmel zamanlardır… Buna felaket kapitalizmi diyelim. Yeni bir kriz ortaya her çıktığında -o kriz serbest piyasa ideolojisinin bir yan ürünü olsa da- takip eden korku ve çözülme, radikal sosyal ve ekonomik değişim mühendisliği için kullanılır. Her yeni kriz yeni bir ekonomik şok terapisinin ebesi olur. Sonuç ise dahil edilenler ve dışarıda bırakılanlar arasındaki müdanasız bölünmedir.”

Kütüphane

Bu ay kütüphanemizde deprem bölgesinde faaliyet gösteren STK’lar, platformlar ve inisiyatiflere yer vereceğiz. Hangisine destek olmak isterseniz bilin ki çok makbule geçecek. Bir de lütfen istek ve ihtiyaçlarınız için deprem bölgesindeki üretici ve esnaftan alışveriş yapmayı unutmayın.

Kaynakça
  • Alfirdaus, L. K., Hiariej, E., & Adeney-Risakotta, F. (2015). Theories of social solidarity in the situations of (natural) disasters. Politika, 6(1), 26.
  • Kenney, Z. (2019). Solidarity, not charity: Mutual aid in natural disaster relief. Master of Science in Sociology, Flagstaff, Arizona: Northern Arizona University. https://mutualaiddisasterrelief. org/wpcontent/uploads/2019/11/Solidarity-Not-Charity-Mutual-Aid-in-Natural-Disaster-Relief-Thesis. Pdf
  • Klein, Naomi. "Disaster capitalism." Harper’s Magazine 315 (2007): 47-58.
  • Nurmi, J., Räsänen, P., & Oksanen, A. (2012). The norm of solidarity: Experiencing negative aspects of community life after a school shooting tragedy. Journal of social work, 12(3), 300-319.
  • Roosien, Mark. "Time for Solidarity: Liturgical Time in Disaster Capitalism." Religions 12.5 (2021): 332.
  • Sasse-Zeltner, Ulrike. "The revival of solidarity in disasters—a theoretical approach." Culture, Practice & Europeanization 6.1 (2021): 158-178.
  • https://www.goodreads.com/en/book/show/7852
  • https://global.oup.com/academic/product/acts-of-god-9780195309683?cc=us&lang=en&
  • https://www.ucpress.edu/book/9780520246072/earthquake-nation
Bitirirken

Gelecek ay afet yönetimi konusunu ele alacağımız sayıda buluşuncaya dek, dayanışma ve yardımlaşmaya devam edin. Acıları ve ekmeğinizi paylaşın. Unutmayın, unutturmayın. Hayatın normale dönmeyeceğini anımsayın. 11 ilimizde hayatları bir gecede değişen milyonlarca vatandaşımıza yalnız olmadıklarını gösterin. Biz olun, biz olalım. Güzel günlerin umuduyla.

Kaydet

Okuma listesine ekle

Paylaş

YAZARLAR

Jurnal

Jurnal

İki hocanın kaleminden ve sesinden, başka hocaların da katılımıyla sosyal bilimlerde sıcak konular.

İLGİLİ OKUMALAR

Bağlantıyı kopyala

Paylaş

Yayına git

Geri bildirim ver

Hata bildir