Avukatlık Üzerine

Avukat olmanın sorumluluğunu ve mesleğin etik kurallarını hukuk fakültesinde okurken ara ara düşünmüş olsam da bu konuya özel olarak mesai harcamadım. Bu sene yüksek lisansta aldığım Mesleki Sorumluluk (Professional Responsibility) dersimde Amerikan Barosu’nun (American Bar Association), eyalet barolarına model olması için çıkardığı Meslek Davranış Model Kuralları’nı (Model Rules of Professional Conduct) (“MDMK”) konuşurken de Türkiye’deki meslek kurallarını baştan sona hiç okumadığımı fark ettim. Bu yazı vesilesiyle okumak kısmet oldu.

MDMK’da avukat-müvekkil gizliliği, sır saklama yükümlülüğü, avukatın müvekkilin vekaletini ve sorumluluğunu üstlenmesi, müvekkilin azledilmesi, avukatın işi reddetme yükümlülüğü, avukatın çeşitli durumlarda yetkili mercileri bilgilendirme yükümlülüğü, avukatlık ücretinin belirlenmesi, avukatlık ücretinin hangi hesaplarda tutulacağı veya diğer avukatlarla nasıl paylaştırılacağı, avukatın özen yükümlülüğü, çıkar çatışması durumunda yapılması gerekenler, müvekkil ile iş ilişkisi kurulması, avukatın hasımlarla iletişimi, reklam kuralları ya da müvekkil ile kişisel ilişki kurulması gibi birçok konuda çok fazla hüküm bulunmakta. Bu kurallara tüm avukatlar ne kadar uyuyor bilmiyorum; fakat kuralların en azından barolar tarafından önemsendiğini söylemem gerek. Nitekim, Amerika’da örneğin New York barosuna kaydolmak için geçmeniz gereken tek sınav hukuk sorularından oluşan baro sınavı değil. Aynı zamanda ülke çapında uygulanan Mesleki Sorumluluk Sınavı’nı (Multistate Professional Responsibility Examination) geçmeniz gerekiyor. Birçok hususun düşünüldüğü (müvekkil ile cinsel ilişki yasağı bile var) 30 sayfadan oluşan bu kurallarda Amerikan Barosu’nun yorumlarına da yer verilmiş durumda. Yorumlarla birlikte ele alındığında neredeyse 200 sayfalık bir dokümanı açınca şaşırdığımı itiraf etmeliyim.

Türkiye açısından 1136 sayılı Avukatlık Kanunu’nda sayılan avukatın hak ve ödevleri arasında yer alan özen ve dürüstlük yükümlülüğü, sır saklama yükümlülüğü, işin reddedilmesi zorunluluğu gibi hususlar meslek kuralları çerçevesinde değerlendirilebilir. Meslek kuralları özel olarak da Türkiye Barolar Birliği (“TBB”) tarafından belirlenmiş durumda: Türkiye Barolar Birliği Meslek Kuralları. MDMK’nın uzunluğunun aksine TBB Meslek Kuralları yalnızca beş sayfa. Kısa olmakla birlikte avukatın bağımsızlığı, özen yükümlülüğü, meslek sırrı, müvekkiller arası çıkar çatışması, reklam yasağı, hasım taraf ile kural olarak avukatsız görüşülmemesi, meslektaşlar arasında dayanışma gibi birçok konuda ilkeler belirlenmiş. MDMK’da yer alan her kuralın (müvekkilin gönderdiği paranın ayrı hesapta tutulması veya müvekkil ile kişisel ilişki kurulması gibi) aynı şekilde/detayda TBB Meslek Kurallarında yer aldığını söylemek mümkün değil. Ya da TBB meslek kurallarının nasıl ve ne şekilde uygulanacağına dair yorumlar benim tespit edebildiğim kadarıyla paylaşmamış. Meslek kurallarının ihlali sebebiyle verilmiş olan disiplin cezalarından bu kuralların ne şekilde yorumlandığı bilgisine elbette ki ulaşılabilir. Fakat bu karşılaştırma takdir edersiniz ki bu yazıyı biraz aşacaktır. Umarız bu yönde bir akademik çalışma gerçekleştirilir.

Benim üniversite sınavına hazırlandığım yıllarda hukuk okumak çok popülerdi, hukuk fakültesini bitirmek “altın bilezik” sahibi olmak olarak görülüyordu. Toplum (daha doğrusu üniversite sınavına hazırlanan öğrencilerin çevresi) hala bu şekilde görüyor mu ya da avukatlık gerçekten “altın” bir bilezik sunuyor mu soruları bir yana avukatların çok fazla sorunla başa çıkmaya çalıştığını gözlemliyorum. Bu yazı kapsamında bu sorunları maddi sorunlar ve saygınlık sorunları olarak ele alıyorum. Sizlerin aklınıza başkaca sorunlar gelirse benimle paylaşırsanız çok sevinirim.

Hukuk deyince aklıma ilk adalet arayışı gelse ve bir kısım insan paranın ne önemi var diyecek olsa da gerçekçi olmak gerek: çalışma karşılığında para kazanmamız lazım. Oysa bugün ücretsiz çalışan avukat stajyerleri ve asgari ücrete veya çok az üstüne çalışan avukatlar çokça karşılaştığımız bir durum. Bireysel avukatlık yapanların kazançlarına dair net bir fikrim yok. Fakat avukatların müvekkillerden avukatlık ücretini tahsil etmekte zorlandıklarını ve hatta dava masraflarını bile ilk etapta avukatın ödemesini bekleyen müvekkillerin olduğunu biliyorum. Hukuk bürolarında çalışan avukatlar da bazen çok düşük ücretlerle çalıştırılıyorlar. Bu arada, bu yazı kapsamda yüksek maaş verdiği düşünülen hukuk bürolarında çalışan arkadaşlarımla konuştuğumda, bu büroların bile bir kısmının karşılaştığımız enflasyon karşısında avukatını korumadığını öğrendim. Yani avukatların ekonomik endişeleri giderek artıyor. Belki başka büroya gitsin diyenleriniz olabilir. Ama avukat sayısının her geçen gün arttığı ve bazı büroların “sen gidersen başkası gelir” yaklaşımına sahip olduğu düşünüldüğünde başka büroya gitme kararı da başka büronun daha iyi olup olmayacağı sorunu da mevcut.

Avukatların karşılaştığı diğer sorun da sanırım saygı ile ilgili. Birçok emek gibi avukatların emekleri de her geçen gün daha çok küçümseniyor. “Alt tarafı iki şey soracağız” yaklaşımı ile sosyal medyadan ücretsiz avukatlık hizmeti alınmaya çalışılması, avukatların kişisel zamanlarına (mesela hafta sonları) gerek müvekkiller gerekse kıdemli avukatlar tarafından (oysa onlar da bir zamanlar gençti) saygı gösterilmemesi veya üçüncü kişilerin avukat ile müvekkilleri özdeşleştirmesi (bu vesileyle haciz sırasında öldürülen Av. Ersin Aslan’ı rahmetle anıyorum) duyulmayan saygının bazı örnekleri. Saygı ile sorunlar yalnızca müvekkillerimiz, çalışma arkadaşlarımız ya da üçüncü kişilerle de ilgili değil. Adliyeye girerken hakim ve savcılardan farklı olarak avukatların çantalarının arandığı, duruşmaya gelmeyen bazı hakimlerin avukatlardan mazeret sunmalarını istediği, mahkeme salonunda eşit seviyede bulunmamız gereken savcıların hakimlerin yanında oturmaya devam ettiği düşünüldüğünde yargının diğer sacayaklarının ya da devletin saygısını bile yitirdiğimizi söylemek gerek.

Biraz sert bir başlık attığımın farkındayım; fakat avukat sıfatına sahip olmayıp da avukatçılık oynayanlar beni çok fazla rahatsız eden bir durum. Bunlardan ilki, herkesi tutuklatma hevesinde olan sosyal medya ahalisi. Yanlış anlaşılmasın, herkesin her konuda görüş bildirebilme hakkını sonuna kadar savunurum. Zira ifade özgürlüğü demokrasinin olmazsa olmazı! Fakat kişi hürriyeti ve güvenliği hakkımızın varlığını da unutmamak lazım. Tutuklama istisnai bir tedbirken ve bu durum Anayasa ile de güvence altına alınmışken (bkz. Anayasa md. 19), sırf sosyal medya tepkisi sebebiyle bireylerin (burada masumiyet karinesini de hatırlatalım) özgürlüklerinden mahrum bırakılması beni kızdırıyor. Tabii burada sosyal medya kullanıcılarına kızarak haksızlık ediyor olabilirim; zira tutuklayanlar onlar değil.

Avukatçılık oynadığını düşündüğüm bir diğer kesim de hukukun yılmaz savunucusu (!) televizyon programcıları. Geçtiğimiz günlerde Esra Erol’un sunduğu programın sosyal medya hesabında “velayet konusunda eski eşinizle problem mi yaşıyorsunuz? Bize ulaşın” reklamını gördüm (sanırım şu an kaldırılmış) ve sorguladım: Bu reklamı yapanlar hukuk danışmanlığını hangi sıfatla yapmayı planlıyorlar? Gerçi cinayetin adliyede değil de yayın stüdyolarında çözülmeye çalışıldığı, polisin şüpheliyi gözaltına almak için canlı yayını beklediği ve uzun süredir bunun üzerinden televizyon kanallarının para kazandığı düşünüldüğünde bu gibi bir reklama da şaşırmamak gerek.

Avukatlık üzerine konuşurken barolardan bahsetmemek olmaz. Zira barolar Avukatlık Kanunu md. 76 uyarınca “avukatlık mesleğini geliştirmek, meslek mensuplarının birbirleri ve iş sahipleri ile olan ilişkilerinde dürüstlüğü ve güveni sağlamak; meslek düzenini, ahlâkını, saygınlığını, hukukun üstünlüğünü, insan haklarını savunmak ve korumak, avukatların ortak ihtiyaçlarını karşılamak” amacıyla çalışmalarını yürüten kamu kurumu niteliğinde meslek kuruluşları. TBB de bütün baroların katılmasıyla oluşan bir üst kuruluş. Ele aldığı her konuda ilk Anayasa’ya bakan biri olarak, kamu kurumu niteliğinde meslek kuruluşlarının Anayasal olarak öngörülen kuruluşlar olduğunu da söylemeliyim (bkz. Anayasa md. 35).

Gerek baroların gerekse TBB’nin görevleri Avukatlık Kanunu’nda düzenlenmiş durumda. Bunları bu yazı kapsamında ele almak yerine (şimdiden yazı çok uzun oldu) bu sene içerisinde denk geldiğim bazı hususları yukarıda da alıntıladığım baroların kuruluş amaçları doğrultusunda konuşmak istiyorum. Bunlardan ilki, barolara “siyasi” görüş açıkladıkları için (ör. LGBTİ+ hakları, idarelerin nefret içeren söylemleri…) verilen tepkiler. Oysa bu tepkiler doğru değil. Baroların hukukun üstünlüğünü ve insan haklarını savunma görevi aslında baroların insan hakları ihlallerine sessiz kalmaması, hukuki olanı göstermesi ve hukuksuzlukları işaret etmesini de içinde barındırıyor, naçizane. Burada bence anlamlandırılamayan şey “siyasi” olarak görülen görüşlerin aslında (veya aynı zamanda) hukuki olması. Yani “siyaset yapıyor” diye eleştirilen baroların rahatsız olunan açıklamalarını bırakması için siyasetin temel hak ve özgürlükler alanında hareket etmeyi bırakması gerekir. Ki bu mümkün değil!

Baroları savunan birkaç sözden sonra benden bekleneceği üzere sırada eleştirilerim var. Baroların, yukarıda bahsettiğim avukatların sorunları ya da avukatçılık oynayanlara ilişkin yeterli bir çalışma yürüttüğünü düşünmüyorum, naçizane. Hiçbir çabaları yok demek doğru olmaz; fakat bu sorunların kronik bir hale dönüştüğü göz önünde tutulduğunda yeterli ve işe yarar şeyler yapılmadığı tespitinde bulunabiliriz.

Beni rahatsız eden bir diğer konu da bu dönemde İstanbul Barosu’nun “iptal kültürü” kervanına katılmış olması. Geçtiğimiz günlerde İstanbul Barosu, düzenlemeyi planladığı bir etkinliği Boğaziçi Üniversitesi Hukuk Fakültesi öğretim görevlisinin katılması sebebiyle iptal etti. Kendi düzenlediği etkinliğe katılanlardan etkinlik duyurulduktan sonra rahatsızlık duymasının garipliği bir kenara, bir akademisyenin hedef gösterilircesine bir etkinliğin iptal edilmesi çok tedirgin edici. Boğaziçi Üniversitesi Hukuk Fakültesi’nin açılmasının hukuksuz olduğunu düşündüğümü ilk yazımda ele almıştım. Gerek akademisyenlerin gerek öğrencilerin hak ve özgürlüklerinin ihlal edildiği bu gibi bir süreçte hukuka aykırı şekilde açılan bir fakültede çalışmanın eleştirilmesini anlarım. Fakat akademik çalışmaları ile değerlendirilmesi gereken akademisyenlerin çalıştıkları kurum sebebiyle “iptal” edilmesi, akademik özgürlüklerin iptal edilmesine kadar gidebilecek bir süreç. Ayrıca, eğer barolar kurumların veya kurucuların hukuka aykırılıkları sebebiyle karar mercii olmayan akademisyenleri iptal etmekte kararlıysalar, gelecekte etkinliğe davet edecek akademisyen bulamayabilirler. Aksi diğer tüm üniversitelerin her zaman hukuka tamamen uygun hareket ettiğini söylemek olacaktır. Sizce öyle midir?

Barolara ilişkin bahsetmemi bekleyeceğiniz bir diğer husus de aynı şehirde kurulan ikinci barolar olabilir. İzninizle, uzun süre bizlerle olacaklarını düşünmediğimi belirtmekle yetiniyorum.

Günebakan’ın bu ayki öykü önerisi Barış Bıçakçı’nın “Yaz Gecesi Gökyüzü” adlı öyküsü. Bir film izliyormuş gibi öykü okumak umarım ilginizi çeker.

Keyifli okumalar…