Zappa Zamanlar
ABD ve Türkiye İlişkileri
Hoşça Kalın!

🗳️ Demokrasinin geleceği, seçimler ve sınırlar

Seçimler yılının ardından demokrasinin sınavı ve Türkiye-ABD ilişkilerinde yeni ihtimaller üzerine...
🗳️ Demokrasinin geleceği, seçimler ve sınırlar

İstanbul Politikalar Merkezi’nden güncel araştırma ve değerlendirmelerle hazırladığımız bugünkü bültenimizin odağında Trump’ı ikinci defa iktidara taşıyan ABD seçimleri var.

Önce "seçimler yılı" 2024, demokrasiye ne kadar hizmet etti sorusuyla başlıyoruz. Tuğçe Erçetin ve Cana Tülüş Türk'ün 16 Ocak 2025’te Medyascope’ta yayımlanan “Nasıl bir dünya? Nasıl bir Türkiye?” programındaki söyleşileri yazının temel malzemesini oluşturuyor.  

Trump 2.0’ın ilk günlerinin kısa bir değerlendirmesini, ABD-Türkiye ilişkilerindeki olası gelişmelere dair analizimiz takip ediyor. Bu bölümü hazırlarken Mercator-İPM Araştırmacısı Samuele Abrami’nin “Uluslararası Kargaşa ve Trump 2.0 Arasında, ABD-Türkiye İlişkilerinde Neler Oluyor?” başlıklı raporundan ve Senem Aydın-Düzgit, Mustafa Kutlay ve Fuat Keyman’ın çok kutuplu çağda Türk dış politikasında stratejik özerklik kavramını tartıştıkları makalelerinden yararlandık. 

İyi okumalar.

Biray Kolluoğlu, Evren M. Dinçer ve Zafer Yenal

Zappa Zamanlar

Seçimler yılının ardından demokrasinin geleceği

Steven Levitsky ve Daniel Ziblatt’ın otoriterleşme üzerine yazdığı gibi, oyunun kuralları taraflı hâle geldiğinde demokrasinin aşınması kaçınılmaz. Belli ki önümüzdeki dört yıl sadece ABD’de değil tüm dünyada demokrasi, hayati bir sınav verecek.

Seçimler yılının ardından demokrasinin geleceği

Yazı: Cana Tülüş Türk

2024 yılı, dünya genelinde “seçimler yılı” olarak adlandırıldı. Şimdiye kadar tarihte eşi benzeri görülmemiş sayıda seçmen bu yıl çeşitli kademelerde sandık başına gitti. 

  • Bazı kaynaklara göre en az 62 ülkede dünya nüfusunun yaklaşık %49'unu temsil eden 4,2 milyar kişi oy kullandı. 

Sayı yüksek çünkü Hindistan, Avrupa Birliği, Endonezya, ABD ve Türkiye gibi nüfus açısından kalabalık yerlerde seçimler düzenlendi. Peki seçimler bu kadar yaygınsa neden hâlâ dünya nüfusunun üçte ikisinin otoriterleşen ülkelerde yaşadığını konuşuyoruz? 

  • Çünkü “nicelik” kendi başına sonucu belirlemiyor. Seçimlerin demokrasi açısından niteliği ve seçim sonuçlarının 2024 sonrasında demokrasiye etkisi gibi önemli sorular gündemde.

Derler ki, seçimler demokrasinin turnusol kağıdıdır. Belirli aralıklarda düzenlenen hür ve adil seçimler, bir rejimin demokrasi olarak tanımlanması için gereken kriterdir. Ayrıca bu seçimlerin sonucunun belirsiz olması gerekir; kimin galip kimin mağlup geldiği ancak oylar sayıldıktan sonra netlik kazanır. 

Bununla birlikte seçim sürecinin ne kadar şiddetsiz ve tarafsız geçtiği, iktidar partisi dışında kalan oyunculara ne kadar manevra alanı tanındığı da önemli hususlardır. Ayrıca hukukun üstünlüğü, ifade özgürlüğü, bağımsız medya, güçlü sivil toplum, etkin denge ve denetleme mekanizmaları olmadan seçimler, yalnızca bir formaliteden ibaret kalabilir. Dolayısıyla seçimler demokrasinin gereği olsa da bu seçimlerin niteliği, rejimin demokrasi ve otoriterlik çizgisindeki yerini belirler.

  • Peki bu bahsettiğimiz açılardan 2024 yılındaki seçimler, demokrasiye ne derece hizmet etti? 

Freedom House'un "2024 yılı Dünyada Özgürlük" raporuna göre dünya genelinde otoriterleşen rejimler, seçim süreçlerini manipüle ederek demokratik bir görüntü sunmaya çalıştı. Örneğin 2024 seçimlerinde Rusya, Belarus, İran ve Venezuela’da seçimlerin sonuçları çok önceden tahmin edilebilirdi; muhalefet baskı altına alındı, seçim süreçleri ciddi yönlendirmelere maruz bırakıldı. 

Seçimlerin bütünlüğü ya da dürüstlüğü (electoral integrity) açısından da karne kötü: Demokrasinin eşitlik, adalet, seçmen güvenliği, bağımsız medya ve siyasi çoğulculuk gibi unsurları, 2024 seçimlerinde çokça zedelendi. Özellikle otoriterleşen ülkelerde seçimler, liderlerin yönetimlerini meşrulaştırmanın veya muhalefeti sindirmenin bir aracı hâline geldi. Rusya’da öğrencilere seçim katılımı için baskı uygulanması ya da Cezayir ve Azerbaycan gibi ülkelerde muhalefetin keyfî olarak diskalifiye edilmesi, bu durumun çarpıcı örnekleri arasında.

2024 seçimleri, yalnızca politik değil, aynı zamanda fiziksel güvenlik açısından da ciddi sorunlara sahne oldu. Meksika, Güney Afrika ve Hindistan gibi ülkelerde şiddet olayları hem adaylar hem de seçmenler için ciddi tehditler oluşturdu. Örneğin Meksika'da adaylar hayatını kaybederken Güney Afrika'da parlamento seçimleri öncesinde suikastlar yaşandı. Şiddet sadece otoriter ülkelerde değil, yerleşik demokrasilerde de seçim süreçlerine damgasını vurdu. Fransa ve Güney Kore'deki saldırılar, Trump’ın kulağını delen kurşun… 

Daha önceki yıllarda olduğu gibi 2024 yılı, aşırı sağ partilerin Avrupa ve dünyada güç kazandığı bir dönem olarak kayda geçti. Macaristan, Polonya, Almanya ve İtalya gibi ülkelerde aşırı sağcı partiler, seçim zaferleri elde etti; bu partilerin Avrupa Parlamentosu’ndaki ağırlıkları arttı. Aşırı sağın yükselişinin, kutuplaşmayı ve toplumsal çatışmaları derinleştirmesi, liberal demokrasinin temel prensiplerini tehdit eden bir zemine dönüşmesi kuvvetle muhtemel.  

Günümüzde demokrasiler sadece devrim ya da askerî darbeler gibi eski biçimlerle değil, seçimlerle başa gelen liderlerin zamanla sergiledikleri otoriter eğilimlerle de geriliyor. Müreffeh olanlar da dahil olmak üzere dünya genelinde birçok ülkede seçilmiş otokratların demokrasinin kurumlarını nasıl incelikle zayıflattığına tanık oluyoruz.

  • How Democracies Die kitabında Steven Levitsky ve Daniel Ziblatt, bunu bir futbol oyununa benzetiyorlar. Otoriter liderler iktidarlarını pekiştirmek için önce sahadaki hakemleri ele geçiriyor, sonra karşı takımın yıldız oyuncularının en azından bazılarını kenara çekiyor ve oyunun kurallarını zaman içinde yeniden yazıyor. 

Bu gerilemeye imza atan otokratik liderler hür ve adil seçimlerle başa geldikleri için güçlerini genel iradeye dayandırıyor. Halktan aldıkları meşruiyetle hareket ederek zaman içinde demokrasinin kurumlarının altını oymaya başlıyor. Denge ve denetleme sisteminin yıkılması, muhalefet partilerinin sindirilmesi, bağımsız medya ve yargının kontrol edilmesi, sivil toplumun hareket alanının daraltılması ve azınlık haklarının görmezden gelinmesi otoriter liderlerin ortak icraatları arasında.

Kısacası, seçimlerle güç kazanan ve seçilmiş olmanın getirdiği meşruiyetle hareket eden liderler adım adım otoriterleşiyor ve bu en yaygın demokratik gerileme ya da çöküş biçimi hâline geliyor. Örneğin ABD, Hindistan, Türkiye, Brezilya, Arjantin, Çin, Rusya, Polonya, Macaristan ve Filipinler gibi ülkelerde güçlü liderler seçimle elde edilen temsil gücünü, bütün halkı bir lider altında toplama stratejisi olarak görüyor. Zaman içinde güçlerini pekiştiren liderler, Canovan’ın önerdiği “kurtarıcı siyaset” modeliyle daha demokratik bir dünya vaadini, tabiri caizse seçmenlere "satıyor." Bu liderler, aracı kurumları bozulmuş ve yavaş addederek sahneden siliyor; sadece kendilerini genel iradenin temsilcisi, müesses nizamın koruyucusu olarak görüyor. Karar alıcılar, onlardan "yönetmesini" ve sorunlarını kısa sürede çözmesini isteyen insanlara "Ben senin sesinim" ve "Yönetmeye yetkinim" vaadini sunuyor.

Şu bir gerçek, demokrasinin kaidesini kurumları oluşturuyor ve nasıl bir heykel sağlam bir kaide üzerinde ayakta durabilirse demokrasi de bu kurumlara ihtiyaç duyuyor. Seçimler ise tek başına bunu sağlamıyor. Örnekleri sunarken fark etmiş olmalısınız, sadece otoriterleşen rejimler değil demokrasinin yerleşik olduğu ülkeler de listemizde. Sebebi de zaman içinde bu kurumların aşınması. Tam bu noktada Donald Trump’ın iki başkanlık dönemi arasındaki farkı görebiliyoruz. İlk dönemde demokrasinin kurumları sağlamdı ve otoriterleşme yolundaki adımları bu kurumlar dengeledi ve denetledi. 

  • Yeni dönemde ise asıl sorun ve tartışma siyaset bilimci Pippa Norris’in işaret ettiği gibi denge ve denetlemenin nasıl sürdürüleceği olacak.

Nitekim Trump’ın ilk icraatlarından biri 6 Ocak 2021’de Kongre Binası baskınına katılan yaklaşık 1.500 destekçisini affetmek oldu. Trump, ilk gün kararlarında demokrasi vurgusu yapmadı; bunun yerine “Tanrı tarafından Amerika’yı yeniden yüceltmek” misyonuyla hareket ettiğini açıkladı. Hükümetin sadece iki cinsiyeti kabul edeceğini duyurdu, yasal sığınma başvurularını durdurdu. Karar alma süreçlerini geciktirdiği için bürokrasiye savaş açan ve derdinin demokrasi değil ama bürokrasi olduğunu belirten Elon Musk’ın başkanlık edeceği departmanı onayladı.

Steven Levitsky ve Daniel Ziblatt’ın otoriterleşme üzerine yazdığı gibi, oyunun kuralları taraflı hâle geldiğinde demokrasinin aşınması kaçınılmaz. Belli ki önümüzdeki dört yıl sadece ABD’de değil tüm dünyada demokrasi, hayati bir sınav verecek.

Hikâyeyi paylaşmak için:
ABD ve Türkiye İlişkileri

ABD-Türkiye ilişkilerinde yeni dönem: Fırsatlar ve sınırlar

Amerika kıtasındaki gelişmeler bizim coğrafyada nasıl yankılanıyor?

ABD-Türkiye ilişkilerinde yeni dönem: Fırsatlar ve sınırlar

Yazı: Cana Tülüş Türk

Mercator-İPM Araştırmacısı Samuele Abrami, Trump’ın ABD başkanlığına dönüşüyle Türkiye’de oluşan ihtiyatlı iyimserliği vurguluyor. Özellikle iktidar çevrelerinde Erdoğan ile Trump arasındaki kişisel yakınlığın, iki ülke arasında pragmatik anlaşmalara kapı aralayabileceği fikrini savunanlar çok. Öte yandan iki ülke arasındaki ilişkileri, kimi zaman sorunlu hâle gelebilen yapısal süreçlerin belirlediğini unutmamak gerekiyor.

  • Ancak Suriye politikalarındaki derin farklılıklar ve Türkiye’nin NATO ile Rusya arasında izlediği denge politikası, bu ilişkilerin sadece liderler arasındaki dostlukla ilerleyemeyeceğini açıkça gösteriyor.

İlk Trump döneminde yaşanan gerilimlerin tam olarak çözüldüğünü de söylemek zor. Biden döneminde daha da gerilen ve güven bunalımı yaşayan ABD-Türkiye ilişkilerinde, Trump’ın esnek ve daha az katı yaklaşımı bir “nefes alma alanı” yaratabilir. Bununla birlikte bu tür bir rahatlama daha çok kısa vadeli ve sınırlı anlaşmalarla “stratejik düzeyde” de kalabilir. 

Trump’ın ikinci döneminde uygulayacağı Suriye politikası ve yapacağı kabine tercihleri ABD-Türkiye ilişkilerinin gidişatını belirleyecek temel unsurlar arasında. Ancak burada, Trump’ın daha geniş uluslararası düzende yaratacağı etkilerin, Türkiye’nin stratejik hesaplarını nasıl etkileyeceğini de gözlemlemek gerekecek. Türkiye’nin Rusya, Çin ve NATO arasındaki denge arayışı, Trump’ın uluslararası düzeni sorgulayan politikalarıyla çakışabilir ve bu da ABD-Türkiye ilişkilerindeki gerilimleri daha da artırabilir.

Stratejik otonomi ve zorlukları

ABD-Türkiye ilişkilerinde Trump’ın olası dönüşüyle ortaya çıkan fırsatlar ve sınırlar, Türkiye’nin genel dış politika yönelimlerini de yeniden düşünmesini gerektiriyor. Bu bağlamda, stratejik otonomi kavramı, Türkiye’nin ABD ile ilişkilerini nasıl konumlandıracağı ve bu ilişkileri ne ölçüde bağımsız bir zemine oturtabileceği sorularına yanıt aramak açısından önemli bir çerçeve sunuyor. Stratejik otonomi, dünya genelinde devletlerin kendi çıkarlarını en iyi şekilde savunabilmek amacıyla dış politikalarda bağımsızlıklarını artırma çabalarına karşılık geliyor. Bu kavram, çok kutuplu bir dünya düzeninin yükselişiyle daha fazla ön plana çıktı.

  • Senem Aydın-Düzgit, Mustafa Kutlay ve Fuat Keyman’ın son makaleleri Türkiye’nin ABD’yle olan ilişkilerinde stratejik otonomi arayışının hem yapısal hem de politik ve ekonomik düzeyde karşılaştığı zorluklar üzerine.

Türkiye, Soğuk Savaş sonrası dönemde ABD ile güçlü askerî ve ekonomik bağlar kurdu. Ancak zaman içerisinde bu ilişkilerdeki bağımlılıktan kurtulma çabalarını artırdı. Türkiye’nin, ABD’nin küresel müdahale politikalarına karşı artan eleştirileri ve bağımsız dış politika izleme isteği, stratejik otonomi arayışını açıkça gösteriyor. Özellikle Suriye’deki gelişmeler, Türkiye’nin ABD ile olan ilişkisinde yaşanan gerginliklerin en belirgin örneklerinden birisi. Bu stratejik otonomi arayışı, Türkiye’nin Batı’dan bağımsız bir dış politika yürütme çabalarıyla da örtüşüyor. Türkiye, Rusya ile olan ilişkilerinde de daha fazla bağımsızlık kazanmak amacıyla NATO’nun yanı sıra, farklı çok taraflı platformlarda da aktif bir rol oynamaya çalışıyor. 

Türkiye’nin ABD ile olan ilişkilerinde stratejik otonomi arayışının önündeki engeller, sadece dışsal faktörlerle değil, iç politikayla ilgili öncelikler ve ekonomik bağımlılık gibi unsurlar tarafından da belirleniyor. Türkiye iç siyasetindeki rejim güvenliğiyle ilgili gündem ve ekonomik yapısal zorluklar, dış politikada özerklik kazanma çabalarını da sınırlandırıyor. Çünkü stratejik otonomi, sadece dış politikadaki bağımsızlıkla değil, aynı zamanda iç politikadaki gücün/iktidarın korunmasıyla ilgili de bir yönelim. 

Sonuç olarak, Türkiye hem jeopolitik hedefler hem de iç politik motivasyonlar doğrultusunda stratejik otonomi arayışını sürdürse de bu hedeflere ulaşmada yapısal, politik ve ekonomik engellerle karşı karşıya. Önümüzdeki dönemde ABD ile ilişkilerdeki bu çelişkili dinamikler, Türkiye’nin stratejik otonomi hedefine ne ölçüde ulaşabileceğini belirleyecek önemli faktörler arasında olacak. 

Hikâyeyi paylaşmak için:
Hoşça Kalın!

Zappa Zamanlar’a desteği için İstanbul Politikalar Merkezi’ne teşekkür ederiz. 

Bültenimizi hazırlarken editörlerimiz sevgili Deniz Kaynak ve Enes Köse her zaman olduğu gibi tüm sabırları ve anlayışlarıyla bizden desteğini esirgemediler, kendilerine minnettarız. 

Bitirirken her zamanki hatırlatmalarımızı yapalım: Bu bülteni çevrenize iletebilir, bu adres üzerinden ücretsiz kayıt olmalarını söyleyebilirsiniz. [email protected] adresinden bize ulaşabilirsiniz, düşüncelerinizi, okuma ve dinleme önerilerinizi paylaşabilirsiniz.

Herkese şimdiden iyi haftalar dileriz.

Kaydet

Okuma listesine ekle

Paylaş

YAZARLAR

Zappa Zamanlar

Zappa Zamanlar

“So many books so little time...” Frank Zappa’dan ilhamla:  Zappa Zamanlar: Kitaplar ve podcastler üzerine uzunlu kısalı… Doğadan yemeğe, edebiyattan ekonomiye okuma ve dinleme notları…

İLGİLİ OKUMALAR

Bağlantıyı kopyala

Paylaş

Yayına git

Geri bildirim ver

Hata bildir