İşin Aslı
Madalyonun Öteki Yüzü

İki Şehrin Hikayesi: Kopenhag ve Doha

"Elinizden geleni yapın. Hayatı bazen boşa harcıyor olsak dahi, uğraşmaya değer" (Charles Dickens, İki Şehrin Hikayesi).
İki Şehrin Hikayesi: Kopenhag ve Doha

“Zamanların en iyisiydi, zamanların en kötüsüydü, hem akıl çağıydı, hem aptallık, hem inanç devriydi, hem de kuşku, Aydınlık mevsimiydi, Karanlık mevsimiydi, hem umut baharı, hem de umutsuzluk kışıydı, hem her şeyimiz vardı, hem hiçbir şeyimiz yoktu, hepimiz ya doğruca cennete gidecektik ya da tam öteki yana..” (Dickens, Can Yayınları, çev: Meram Avas)

Merve ile birlikte Charles Dickens’a gönderme yaparak “İki Şehrin Hikayesi” başlıklı bir post yazmayı planladığımızda, içimizden dökülenlerin bu şekilde gelişeceğini tahmin etmemiştim. 

Merve bir süredir Doha’da yaşıyor, ben ise Kopenhag’a gidecektim. Dünyanın en sürdürülebilir şehri ve en sürdürülemeyen şehrini bir mercek altına alma fikri bu şekilde ortaya çıktı. 

Esmiyor Post!’un bir önceki sayısı da şehirler üzerine olduğu için, doğal bir “devam” yazısı oldu.

Bu bültende şunlar yok: 

  1. Kopenhag veya Doha’da nereler gezilir, neler yapılır; 
  2. “Abi bak ne güzel yapmışlar, biz bir türlü bunu başaramadık” güzellemeleri, veya
  3. Bu iki şehirden sürdürülebilir veya sürdürülemeyen ürünler tanıtımı.

Bunları ve daha birçoğunu internette çok kolayca bulabilirsiniz. Kopenhag’da yapılabilecek şeyler hakkında “Things to do in Copenhagen” diye bir arama bile neredeyse 500 bin sonuç veriyor. 

Yo yo, bizim derdimiz bu değil. 

Esmiyor Post!’a yakışır bir şekilde, elimizden geldiğince bu iki şehrin bize hissettirdiklerini, iklim krizi ve sürdürülebilir bir gelecek isteğimiz süzgecinden geçirerek anlatmaya çalıştık. 

Sadece bu. 

Derin 

İşin Aslı

Dünyanın en sürdürülebilir şehri: Kopenhag

“Zaman değişiyor. Eskiden hiç bu şekilde olmazdı. Ama neden şimdi bu şekilde oluyor, biliyor musun? Çünkü başka bir şey daha değişiyor: iklim”.

Dünyanın en sürdürülebilir şehri: Kopenhag

Bir anda yağmur bastırmış, elimde pusetle parkın ortasında kalmıştım. Meteoroloji merakım ve tabii ki Esmiyor sebebiyle; hava durumunu, uydu görüntülerini, basınç haritalarını takip ediyorum. Özellikle de yaşadığım ve hava hareketlerini biraz da olsun içselleşetirdiğim yer olan İstanbul’un dışındayken. Ama bu ani yağmur hiçbir şekilde tahminlerde gözükmüyordu. Kendimi bir şekilde parktaki bir çatının altına attım ve 70 küsür yıldır hayatını Kopenhag’da devam ettiren tatlı bir teyze ile yağmur üzerinden başlayan sohbet, iklim krizine geldi. Bana aynen bunu söyledi: 

“Zaman değişiyor. Eskiden hiç bu şekilde olmazdı. Ama neden şimdi bu şekilde oluyor, biliyor musun? Çünkü başka bir şey daha değişiyor: iklim”.

Esmiyor’dan sonra nereye gitsem, ne yapsam sürekli bir iklim krizi ve sürdürülebilirlik gözlüğüyle bakıyorum. Bu yazıyı yazacağım için de Kopenhag’daki 5 günde iki kat dikkatle gözlem yapmaya özen gösterdim. Daha önce de Kopenhag’da bulunmuştum, o yüzden çevreye biraz aşinalığım da vardı. 

Dikkatimi ilk çeken şey, şu anda dünyanın bir çok şehrine göre hiç bir şekilde sürdürülebilirlik, yeşil, iklim krizi pompalaması yapılmamasıydı. Billboardlarda, duvarlarda, mağaza tabelalarında, otobüslerin yanlarında hiç bir şekilde “aman efendim şöyle sürdürülebiliriz”, “yeşili seviyoruz, bunu yaptık”, “20XY yılında sıfır karbon, valla söz”, “sıfır atık bizim göbek adımız” gibi hiç bir şey yok.

Ama mesela şu haberin, artık haber değeri yok... Sürekli bu şekilde ilan ediliyor zaten.  

Nasıl ya? 

Kısa bir not: Kopenhag 2025 yılında dünyanın ilk sıfır karbon başkenti olmak istiyormuş, bunu da bu yazıyı yazarken yaptığım araştırmalarda öğrendim. Hiç bir yerde buna ilişkin bir ifade yoktu. 

Aslında Kopenhag bir şekilde Esmiyor’da defalarca anlatmaya çalıştığımız bazı konuların hayata geçirildiği bir açık hava laboratuvarı gibi. 

İklim krizi ile mücadele ve sürdürülebilirliği; kişilerin / vatandaşların / paydaşların sorumluluğuna bırakmaktansa, sistemik değişiklikler ve altyapılar ile sürdürülebilirliği kovalamış ve böylece insanların hayatlarına minimal etki ederek “dünyanın en sürdürülebilir şehri” olmuş. 

“X ürünü var, bu çevreye zararlı ve bunu alabilirsin; ama istersen Y ürünü var aynı işi görüyor, fiyatı 3 katı ama bunu alırsan çevreye zararlı bir şey yapmamış olursun” mantığı yok yani. Bu yaklaşım tanıdık geldi mi? Bu arada devam etmeden söyleyelim (örnek olarak), Kopenhag’da bambu bir diş fırçası, plastik olandan daha ucuz. 

Evet, biliyorum. Kopenhag oldukça zengin, sosyo-ekonomik denge ve cinsiyet eşitliği gibi konularda çok farklı bir noktada. Küçük bir şehir. Ama nüfusu yaklaşık Eskişehir kadar, hiç az değil yani. 

Aslında sürdürülebilir bir şehir yaratmak için kurgu çok basit, hiç de zor değil. 

İlk çözülmesi gereken şey ulaşım: 

Kopenhag’da ilkokulların bile önünde bisiklet park etme yerleri var. Öyle 10-20 tane değil. Okuldaki öğrenci adedi kadar. 2019 verilerine göre Kopenhag’da yaşayan insanların %62’si işlerine veya okullarına bisiklet ile gidiyor. Geri kalan kısmın büyük bir çoğunluğu da toplu taşıma ve araç paylaşımıyla. Toplu taşımanın ve araçların hepsi olmasa da bir kısmı elektrikli ve bu sayı git gide artıyor. 

Çözülmesi gereken ikinci nokta ise, şehir içindeki ısıtma ve soğutma sistemi,

Özellikle Kopenhag gibi kışın ısınma derdi olan bir şehirde sürdürülebilirliğe ulaşmak istiyorsanız, verimli bir ısınma sistemi şart. Bunun detaylarına girmeyelim, ama merak edenler buradan okuyabilir: 

Diğer yapılan şeyler ise enerji verimliliği olan binalar (ve eski binaların restorasyonu), yeşil alanların korunması ve “onun partisi, benim partim” saçmalıklarına bulaşmadan, “benim belediyem şunu yaptı, benim bakanlığım bunu yaptı” gibi sidik yarışına girmeden sürdürülebilirlik odağında bir ortak yönetim anlayışı. 

Şu ana kadar söylediklerimin hiçbiri bireylerin alması gereken kararları etkileyen, suçu ve sorumluluğu onlara yükleyen hareketler değil. Farkında mısınız? Bunların hepsi sistemik değişiklikler. Sadece bu değişiklikleri yaparak bile sürdürülebilirlik alanında inanılmaz bir ilerleme kaydetmek mümkün…

Bu arada Kopenhag sihirli bir değneğin dokunuşuyla bir anda sürdürülebilir olmadı. 1973 yılında Danimarka enerji ihtiyaçları bakımından %100 oranında fosil yakıtlara dayalı bir ekonomiydi. Şu anda bu oran %20-25’lere düşmüş durumda ve giderek azalıyor. Yenilenebilir mi, değil mi bilinemeyen ama Türkiye'de yenilenebilir olarak pazarlanan hidro ise %0.1.

Danimarka’nın enerjisinin yaklaşık yarısı rüzgar santrallerinden üretiliyor. Bunu da Danimarka’nın  beş büyük şirketi yapmıyor. Hükümetin verdiği bir teşvik ile aileler tek başlarına veya içinde bulundukları toplulukla birlikte (örneğin kooperatiflerle) rüzgar tirbünleri alabiliyorlar ve bu yatırımlarını ödeyecekleri vergilerden düşebiliyorlar. 

Devlet, “parayı alayım, sonra rüzgara yatırayım” demek yerine, aradan çekilmiş oluyor. Yüzbinlerce Danimarkalı bu kooperatiflere üye ve binlerce rüzgar türbini bu şekilde kurulmuş durumda. 

Dünyanın en önemli rüzgar türbini üreticilerinden biri olan Vestas da Danimarkalı. Ama burada ana nokta: devletin vergi sistemini ve teşvik sistemini, yenilenebilir enerjilerin halk tarafından da destekleneceği bir şekilde yapılandırması ve bu konudaki teknolojik çalışmaları desteklemesi. Ve sonunda şöyle projeler ortaya çıkıyor:

Farkındaysanız şu ana kadar bahsettiğim neredeyse hiçbir şey tüketicilerin taleplerine göre şekillenen bir sistemi anlatmıyor. Veya iklim krizi ile mücadelede tüm yükü insanların omuzlarına yıkıp, onlara “senin karbon ayak izin nedir?” diye sormuyor. 

Tabii ki bu sürdürülebilir altyapı ve sistemin üstüne hygge gibi bir felsefe, minimalist tasarım ve hayat anlayışı, ortak yaşam alanlarında birbirine sonsuz saygı ile olağanüstü güven de eklendiği zaman sonuç dünyanın en sürdürülebilir şehri oluyor. Ama bilemiyorum; kültür mü sistemin değişikliklerini tetikledi, yoksa sistemli değişimler mi kültürü etkiledi?

Bu yazıda çok fazla Kopenhag’da neler yapılır, ne yenir, ne içilir diye bahsetmedik. Ya da çatısında kayak yapılabilen enerji santralinden, yıllardır nasıl bilimsel verilere dayalı ortak yönetim anlayışı ile parti marti dinlemeden işbirlikleri yaptıklarından, çok fazla çöp üretilmesine rağmen bu dezavantajı nasıl avantaja dönüştürdüklerinden, gıda marketlerindeki ekoloji tabelalarından da bahsedemedim. Ama amaç da buydu. 

Tüketicilerin statüko önyargısı var. Bireysel olarak değişmek, dönüşmek gerçekten çok zor ve hantal. Bazen sistemi değiştirmek çok daha bile kolay olabiliyor. Tabii Danimarka bu sürece 50 yıl önce, Kopenhag ise yaklaşık 30 yıl önce başlamış. Ama bu güzel örnek hakkında biraz daha meraklandıysanız sizler için güzel bir YouTube playlist hazırladık. Buradan buyrunuz: 


Hikâyeyi paylaşmak için:
Madalyonun Öteki Yüzü

Dünyanın en sürdürülemeyen şehri: Doha

Bugün 23 Mayıs Pazartesi, sıcaklık 37℃ hissedilen ise çok daha fazla. Dışarıda sabah 9’dan sonra yürüyüşe çıkmak için koca bir çılgın olmak gerek. Bunun tek nedeni hava sıcaklığı değil; kıyafetlerinizin içine bile kum doldurabilen rüzgar. Rüzgar her zaman hayatı zehir etmese de Eylül ortasına kadar insanı hayattan bezdiren sıcaklar artık başladı.

Dünyanın en sürdürülemeyen şehri: Doha

Bu genel resmin sonrasında yazıyı nasıl devam ettireceğimi çok düşündüm. Bu sabah asansöre bindiğimdeyse cevabı tam karşımda buldum: "Go Green" başlığı altında “Dünyayı” nasıl kurtaracağımızı anlatan  afiş.

Afişteki ilk  madde “recycle and reuse” yani “geri dönüştür ve yeniden kullan” diyor. Aslında bunun burada yazması bana epey ironik geliyor. Çünkü, yaklaşık 250 dairenin, yüzme havuzunun, spor salonun, oyun alanlarının olduğu kocaman binada bilin bakalım ne yok? Tahminleri alalım?  Evet bildiniz, bir tane bile çöp ayrışma kutusu yok! Yani eğer siz atıklarınızı ayrıştırmak konusunda "hassassanız" kendiniz atıklarınızı ayrıştırıp, evin içinde biriktirip sonra da eve en yakın atık ayrıştırma alanına kendiniz götürmek durumundasınız. Bu ayrıştırma yerleri de öyle adım başı olan yerler değil, bunun için fosil yakıtla çalışan arabanızla, epey bir mesafe kat etmeniz gerek. 



Bu da bizi ikinci adıma götürüyor; emisyonu azaltmak! Bu başlık altında yapılan öneri ise, yürümek, bisiklete binmek ve mümkün olduğunca araç paylaşımı yapmak. Valla uzaktan bakınca çok tatlı öneriler, yemin ederim. Ama tahmin edin bu önerilerle ilgili en büyük sorun ne? Birincisi, yürümeye bayılan benim gibi biri için bile Mayıs-Eylül ayları arasında hava dışarıda yürümek için fazla sıcak (ortalama olarak 40℃ ). İkincisi, hava sıcak olmasa da rüzgarın olduğu günler kum fırtınaları yüzünden -özellikle alerji, astım ve bronşiti olanlar için-  dışarıda yürümek ciddi bir sorun. Üçüncüsü, bisiklet yollu sadece parklarda var ve trafikte bisiklete bisiklet kullanmayı seçmek sadece cesurların(!) yapabileceği bir tercih. Peki bu öneriler yerine, gerçekte olan nedir, diye sorarsanız, yüksek beygir gücüne sahip muhtelif SUV ve 4*4’lerin yolları kapladığı bir ulaşım mantığı. Alışveriş yapmak -ki burada bahsettiğim market alışverişi- için bile 10 dakikalık araba yolculuğu yapmanızın gerektiği mesafelerde marketler. Çok zayıf bir toplu taşıma ağı, yapımı halen devam metro ve kısıtlı otobüsler. Haaa bir de unutmadan, bu tablo nedeniyle, pek çok ailenin iki arabası var. Elektrikli ya da hibrit araç kullanmak alım gücü olarak çok büyük sorun yaratmasa da trafikteki kocaman araçların ortasında büyük bir güvensizlik yaratıyor. Ayrıca bakım ve yedek parça açısından sorun yaratması da ufak bir detay olarak kalıyor. Kısacası sistem sizi fosil yakıtla çalışan, kocaman araçlar kullanmanız için "teşvik" ediyor. Bu arada şu bilgiyi de vermeden geçmek istemiyorum; 2.9 milyona yaklaşan nüfus olmakla birlikte Katar'daki kayıtlı araç sayısı 1.7 milyon ve artmaya devam ediyor. 

Sonraki madde ise, su kullanımı; damlayan muslukları kapatmayı, küvette keyif yapmak yerine duş almayı ve son olarak da bulaşık ve çamaşır makinesini dolmadan çalıştırmamayı öneriyor bize asansördeki afiş. Ve yine bireysel kullanıcının insafına kalmış sistem söz konusu oluyor. Çünkü bazı evlerde -bu şaka değil- bulaşık makinası yok. Hatta mutfaklarda bulaşık makinası koymak için yer bile yok. Çok tatlı değil mi? :) Bunların dışında dış mekan yeşil alanlarının sulama zorunlulukları da var.  Çünkü yılda sadece bir iki kez - o da denk gelirse- yağmur yağdığı düşünüldüğünde yeşil alan yaratmak için yapay sulama yöntemleri kullanılıyor. 

Thameur Belghith - Own work

Neyse biz bir sonraki madde ile devam edelim; gereksizse söndürün, klimaları 24℃’ye ayarlayın ve son olarak da elektronik gereçleri kullanmadığınız zamanlarda çalışır durumda bırakmayın. Şahsen itiraz edebileceğim tek bir nokta yok. Amaaaa (ben bu ama’ları çok seviyorum) ev içi klimaları belli bir dereceye sabitlemek çok mantıklı olsa da yeterli olup olmadığı açısından ciddi soru işaretlerim var. Çünkü, rezidans tarzı binalar dışındaki pek çok binada yalıtım çok kısıtlı. Eğer büyük bir binada yaşıyorsanız binanın kendi sistemi genelde 17-19 derece arasına sabit oluyor. Yok eğer merkezi sistem olmayan olmayan bir yerde yaşıyorsanız tek bir klimayı 24℃’de sabitlemek size hiçbir şekilde serinlik sağlamıyor cehennem sıcaklarında ve bu nedenle pek çok evde oda sayısına eş ya da daha fazla sayıda klima var. Kişisel konutları geçtik diyelim ortak alanlar olarak kullanılan yerlerde (okul, hastane, AVM vs.) zaten hırka ile dolaşmak durumunda kalıyorsunuz çünkü klimalar çoğunlukla 16 dereceye ayarlı. Bu arada, soğutmalı otobüs duraklarını zaten geçiyorum. Soğutma dışında da elektrik kullanımının tasarruflu yapıldığını söylemek  çok güç, çünkü şatafatlı aydınlatmalar maalesef her yerde.

Place Vendome Mall

Son maddeye geldiğimizde, yiyecek israfının önlenmesi tavsiyesi ile karşılaşıyoruz. Bu belki de bireysel olarak yapmanın en çok mümkün olduğu madde gibi görünüyor. Bununla beraber restoranlardaki büyük porsiyonlar, evde yemek yapman insan sayısının az olması ve eve siparişin yoğunluğu, bu siparişlerle ortaya çıkan paketleme atıkları ve taşıma sırasında kullanılan enerjiyi düşününce yine insanda ciddi bir huzursuzluk yaratıyor. Bunun önemli sebeplerinden biri meyve sebze fiyatlarının yüksek oluşu ve dışardan yemek söylemenin -bazı durumlarda, özellikle yalnız yaşayanlar için- daha ekonomik olması. Tüm bunların yanında yerel üretimin kısıtlı olduğunu belirtmeme gerek var mı, bilemiyorum. Pek çok tarımsal ürün başka ülkelerden geliyor ki, artık şu noktada bunların taşınmasının yarattığı etkiyi hesaba bile katmıyorum.

Şimdi bu maddelerin hepsini alt alta yazıp toplayınca Doha maalesef sürdürülebilirlik konusunda sınıfta kalıyor. Bu arada yüz ölçümü ile orantısız miktardaki AVM’yi, Dünya Kupası için yapılan ve yapılmaya da devam eden stadyumları, büyük pahalı otelleri saymadım daha. Onlara girdiğimiz anda işler iyice içinden çıkılmaz bir hale geliyor. 

Ezcümle, "Go Green" hareketi burada bir sistem ya da içselleştirilmiş bir kültür olarak yer almıyor. Sadece günümüzün “kabul gören akımı” şeklinde ele alınıyor.  Yani bireysel olarak ne yapabilirseniz, elinizden ne gelirse içinizi o kadar rahat ettirebiliyorsunuz. 



Hikâyeyi paylaşmak için:

Kaydet

Okuma listesine ekle

Paylaş

İLGİLİ OKUMALAR

Bağlantıyı kopyala

Paylaş

Yayına git

Geri bildirim ver

Hata bildir