🍄 Mantarlar dünyayı kurtarmaya yardımcı olabilir mi?

CAN’ın ECO bülteni, COP28’de ele alınan çeşitli konulara ve iklim eylemleriyle ilgili önemli meselelere dikkat çekiyor. Adaptasyon, insan hakları, yenilenebilir enerji, gıda sistemleri ve enerji verimliliği gibi konuların yanı sıra AB’nin tutumu ve Vietnam’ın sivil toplum üzerindeki baskısı gibi sorunlar da öne çıkarılıyor. Bu bülten, iklim değişikliğiyle mücadelede küresel çabanın çok yönlü doğasını ve karşılaşılan zorlukları vurguluyor.

• Küresel adaptasyon hedefi üzerine Afrika’dan bir atasözü: CAN, Küresel Adaptasyon Hedefi’ni (GGA) güçlendirme ihtiyacını, Afrika atasözleri üzerinden güçlü ve basit metaforlarla anlatıyor.
  • GGA çerçevesi, baobab ağacı gibi güçlü ve yüksek hedeflerle desteklenmeli; robust, destek ve hedefler olmadan eksik kalıyor.
• İnsan Hakları Evrensel Beyannamesi: Beyannamenin 75. yıldönümü, COP28’de dikkate alınmadı ve temel haklar göz ardı edildi.
  • ECO, insan haklarının COP28 çıktılarının işleyişinin merkezinde olması gerektiğini vurguluyor.
• 100% yenilenebilir enerji yarışı: Şili, Brezilya ve Çin ilk üç sırayı aldı. ECO, zengin ülkelerin yenilenebilir enerjiye geçişte daha fazla çaba göstermeleri ve yatırım yapmaları gerektiğini belirtiyor.
• Fosil yakıtsız gıda arayışı: COP28’de vadedilen gıda ve iklim adımlarının yetersiz kalması eleştiriliyor.
  • ECO, fosil yakıtsız gıda sistemlerinin dönüşümünün önemini vurguluyor.
• Enerji verimliliğini artırma yolları: ECO, enerji verimliliğini artırmak için cihaz sektöründe önerilen yolları anlatıyor. 
  • Raporda, 10 özel cihaz üzerinde eylem alınmasının 2050’ye kadar 9.2 GT CO2 emisyonunu azaltabileceği belirtiliyor.
• AB’ye dikkat: AB’nin Yeni Toplu Niceliksel Hedef müzakerelerinde Kayıp ve Zarar’ı dahil etmeme konusundaki tutumu eleştiriliyor.
  • ECO, AB ve diğer zengin ülkelere, iklim adaleti ve finansman desteği çağrısında bulunuyor.
• Vietnam’ın iklim aktivistlerine yönelik tutumu: Vietnam hükümetinin iklim aktivistlerini haksız yere hapse atması ve sivil toplum alanını daraltması eleştiriliyor.
  • ECO, Vietnam’ın bu davranışlarını Günün Fosili ödülüne layık görüyor.

Birleşmiş Milletler Çölleşme ile Mücadele Konvansiyonu (UNCCD), COP28’le eşzamanlı olarak Global Drought Snapshot raporunu yayımladı. Rapor, son 2 yılda kuraklık nedeniyle meydana gelen yaşam ve geçim kayıplarının boyutlarına dikkat çekiyor.

• Eylem çağrısı: UNCCD Genel Sekreteri İbrahim Thiaw, kuraklığın sessizce gerçekleştiğini ve genellikle medyanın dikkatini çekmediğini vurguluyor. Raporda, toprak restorasyonu ve sürdürülebilir yönetimin kuraklık dayanıklılığını güçlendirmek için kritik olduğu belirtiliyor.
• Genel çıktı: Kuraklığa dayanıklı mahsuller yetiştirmek, verimli sulama yöntemleri ve toprak koruma uygulamaları gibi doğa dostu tarım tekniklerine ihtiyaç var. Sürdürülebilir su kaynağı sistemlerine, koruma önlemlerine ve su tasarruflu teknolojilere yatırım yapılması gerekiyor.
• Detaylar: UNCCD, raporda küresel kuraklık dayanıklılığı için afet hazırlığı ve erken uyarı sistemlerinin önemini de vurguluyor. Rapor, meteorolojik izleme, veri toplama ve risk değerlendirme yoluyla kuraklık acil durumlarına hızla yanıt verilmesi gerektiğini belirtiyor.
• Bu arada: BM Çevre Programı (UNEP), insan faaliyetlerinin neden olduğu güçlü sera gazı metanın izlenmesine yardımcı olacak MARS’ın ilk bulgularını da yayımladı.
  • Rapor, atmosferdeki metan seviyelerinin tarihte kaydedilmiş en yüksek seviyeye ulaştığını ve bu durumun hava kalitesi ve insan sağlığı üzerinde ciddi etkileri olduğunu belirtiyor.

Boğaziçi Üniversitesi’nden Prof. Dr. Murat Türkeş, İstanbul’daki son yağışların kısmen kuraklığı durdurduğunu ancak uzun süreli hidrolojik kuraklık riskinin devam ettiğini belirtiyor.

• Güncel veriler: İTÜ’den Prof. Dr. Hüseyin Toros’un verilerine göre, 2023 başından itibaren İstanbul’a 650 kilogram yağış düştü. 
  • Toros, geniş çaplı yağmur hasadı yapılmasının gerekliliğine vurgu yapıyor. Eğer yağmur suyu hasadı yapılsaydı, İstanbul’un yaklaşık 100 günlük su ihtiyacını karşılayabilecek miktarda su toplanabilirdi.
• Yapılması gerekenler: Toros, Türkiye’nin 25 havza bazında en az 3 yıllık su bütçesi hesabı yapması gerektiğini söylüyor. Ayrıca İstanbul’da kişi başına düşen günlük su kullanımının 200 litreye yakın olduğunu ve bu miktarın 100 litrelere düşürülmesi gerektiğine dikkat çekiyor.
• Su potansiyeli: Türkiye’nin yıllık su potansiyeli ortalama 450 milyar metreküp. Bu miktarın sadece 60 milyar metreküpü kullanılıyor, geri kalanı akıp gidiyor.

Birleşik Krallık Reklam Standartları Ajansı (ASA), yanıltıcı geri dönüşüm iddiaları ve tek kullanımlık vape reklamlarına karşı yeşil aklama kurallarını güçlendirdi.

• Yasağın sebepleri: Elf Bar’ın Londra’da otobüslerde ve dijital reklam panolarında yayımlanan reklamları, ürünlerinin geri dönüştürülebilirliği konusunda yanıltıcıydı. AdFree Cities gibi grupların da dahil olduğu 10 şikayet üzerine ASA, bu reklamların kaldırılmasına hükmetti.
• İçerik: Reklam, "Yeşil Farkındalık" ve "Daha Yeşil Bir Gelecek İçin Geri Dönüşüm" sloganlarıyla tek kullanımlık e-sigara ürünlerini tanıtıyordu. Şikayetler, Birleşik Krallıkta tek kullanımlık vape’ler için sınırlı geri dönüşüm seçeneklerine dikkat çekti.
• Savunma ve karar: Elf Bar, reklamın yeni bir geri dönüşüm hizmeti teklifi olmadığını savundu. ASA, tüketicilerin reklamı görerek ürünlerin kolayca geri dönüştürülebileceğini varsayacaklarını belirtti.
• Sonuç olarak: ASA, ürün geri dönüşümüyle ilgili markaların iddiaları için yeni bir kılavuz yayınladı. Kılavuz, hangi ürün parçalarının geri dönüştürülebilir olduğuna, atık yönetimiyle ilgili yanlış anlamaları önleyecek bilgilere ve biyobozunur ürünlerin etkilerine dair açıklamalar içeriyor.

Mantarların ekosistemdeki rolü ve gezegenimiz için önemi, mantarların çeşitli ekolojik fonksiyonları ve sağladıkları faydaları kapsıyor. Mantarlar, topraktaki biyolojik çeşitliliğin önemli bir parçası olup iklim değişikliği ve açlık gibi küresel sorunlarla mücadelede yardımcı olabiliyor. Özellikle besin döngüsünde mantarlar besinleri bitkiler için kullanılabilir hâle getiriyor. Bazı mantar türleri, bitki ve hayvan atıklarını parçalayarak besinleri döngüye sokuyor ve toprağın verimliliğini artırıyor.

Bütün bunlara ek olarak mantarlar, karbon döngüsünde de önemli bir rol oynuyorlar. Hem karbon döngüsüne katkıda bulunuyor hem de karbon sekestrasyonu yaparak atmosferden karbon çekip toprağa depoluyorlar. Bu süreç, toprak verimliliğini artırmanın yanı sıra insan faaliyetleri sonucu atmosfere salınan fazla karbonun azaltılmasına da yardımcı olabiliyor. Yani burada incelenebilecek pek çok detay var.

_{Fotoğraf: Canva Pro}

Fungi ve yararları üzerine

Mantarlar, beslenme ve gıda güvenliği açısından da önemli. Birçok mantar türü, vitaminler, lif, mineraller ve protein bakımından zengin; bu yüzden etin yerine geçebiliyor. Ayrıca, mantar yetiştiriciliği tarımsal atıkları kullanarak gıda arzını artırabiliyor ve çiftçilerin gelirlerini yükseltebiliyor.

İnsan sağlığı: Mantarların faydaları, insan sağlığı açısından da oldukça geniş. Bazı yenilebilir mantar türlerinin tıbbi özelliklere sahip olduğu ve hastalıkları önlemeye, bağışıklık sistemini güçlendirmeye yardımcı olabileceği belirtiliyor. Örneğin shiitake mantarı antiviral özelliklere sahip olup, serum kolesterolünü düşürebiliyor.

Çevreyi koruma: Bazı mantar türleri, plastik ve diğer petrol bazlı ürünleri—ilaçlar ve kişisel bakım ürünleri—hatta direkt petrol gibi çeşitli kirleticileri parçalayabiliyor. Bu süreç, çevreyi temizleyerek insanlar ve diğer türler üzerinde olumsuz etkilere neden olan kalıcı toksinlerin azaltılmasına yardımcı olabiliyor. Ek olarak mantarlar ekosistem restorasyonuna da destek çıkabiliyor. Örneğin, bozulmuş topraklarda ormancılığı ilerletebiliyor ve bazı türleri böcek kontrolü için kullanılabiliyor.

Mantarların ekosistemdeki bu rolleri, onların basit organizmalar olmadığını ve ekolojik döngülerde kilit bir oyuncu olduklarını gösteriyor. Mantarlar, ölü bitki ve hayvanların vücutlarını parçalayarak besinleri döngüye sokuyor; yeşil bitkilerin fotosentez için ihtiyaç duyduğu karbondioksit ve diğer besinleri de atmosfere ve toprağa salıyor. Bu süreç, ekosistemde hammaddelerin önemli bir döngüsünü tamamlıyor ve gezegendeki evrimde önemli bir rol oynuyor.

_{Paul Stamets, Fantastic Fungi belgeselinde.} 

Paul Stamets ve Mycelium Running: Sürdürülebilir ekolojik çözümler için mantarlar

Mikolog Paul Stamets’ın Mycelium Running adlı kitabı, mantarların çevreyi nasıl iyileştirebileceği ve sürdürülebilir ekolojik çözümler sunabileceği konusunda kapsamlı bir rehber sunuyor. Kitapta mantarların mikroskobik hücreleri olan miselyumun, bitki ve hayvan atıklarını parçalayarak yeni toprak oluşturduğu anlatılıyor. 

Neler yapılabilir? Stamets, miselyumun sindirim gücünden yararlanarak toksik atıkları ve kirleticileri parçalayabileceğimizi (mikoremediasyon), akarsu yataklarından kum ve patojenleri azaltabileceğimizi (mikofiltrasyon), böcek popülasyonlarını kontrol edebileceğimizi (mikopestisitler), orman ve bahçelerin sağlığını genel olarak iyileştirebileceğimizi (mikoorman ve mykobahçecilik) öne sürüyor.

Mikorestorasyon: Kitap, mantarların tıbbi ve besinsel özellikleri, aşı yöntemleri, kütük ve kütük kültürü ve çeşitli çevresel amaçlar için tür seçimi gibi konuları işliyor. Bu alanlarda Stamets’ın mikorestorasyon olarak adlandırdığı dört dalın her biri ayrıntılı olarak ele alınıyor.

Biyoremediasyon: Stamets, mantarların ve myceliumun biyoremediasyon uygulamalarında kullanımını, termit ve karınca kontrolünde zararlı olmayan miselyumları nasıl kullanabileceğimizi açıklıyor. Kitapta, bazı mantarların antraks, sinir gazı ve çiçek hastalığı gibi maddeleri nötralize edebileceği belirtiliyor.

İkinci kısım: Mikorestorasyon üzerine detaylarla devam eden kitap, hasar görmüş habitatların mantarlar kullanılarak nasıl iyileştirilebileceğini tartışıyor. Mikofiltrasyon, endüstriyel faaliyetlerden kaynaklanan su yoluyla taşınan toksinleri filtreleme yöntemlerini içeriyor ve çeşitli antimikrobiyal türler hakkında bilgi veriyor. Miselyumun kayaları parçalama kapasitesiyle, toprak oluşumunda önemli bir rol oynayabileceği ve kaya tozu kullanımıyla birleştirildiğinde verimli bir toprak oluşturulmasına katkıda bulunabileceği belirtiliyor.

_{İllüstrasyon: Canva Pro}

Belgeselin detayları: Mantarların Gizemli Dünyası

Mantarların Gizemli Dünyası (Fantastic Fungi), yönetmen Louie Schwartzberg tarafından yönetilen ve Brie Larson tarafından seslendirilen 2019 yapımı bir belgesel—yapım, zaman atlamalı sinematografi, CGI ve mantarların biyolojisi, ekolojik rolleri ve çeşitli kullanımları hakkında röportajlarla konuya genel bir bakış sunuyor.

Paul Stamets, mantarların yeniden doğuş, canlanma ve yenilenmeyi temsil ettiğini ve toprak ürettiğini ifade ediyor. Bu esnada mantarların bitkilerle ve ağaçlarla etkileşimde bulunduğu ve bu etkileşim sayesinde bitkilerin birbirleriyle haberleşip besin paylaşımı yapabildikleri anlatılıyor. Hatta belgesel, mantarların insan evriminde önemli bir rol oynadığını ve psilosibin içeren "sihirli mantarlar"ın beynimizin yapısını değiştirerek bilincimizi yükselttiğini öne sürüyor.

Tıbbi yarar: Belgesel, mantarların tıbbi alandaki önemine de değiniyor. Penicillium mantarından elde edilen penisilin gibi antibiyotikler, tıpta devrim yarattı. Alzheimer hastalığının tedavisinde aslanyelesi mantarının sinir yenilenmesini teşvik edebileceği ve depresyon tedavisinde etkili olabileceği belirtiliyor.

Belgesel, Doğu ve Batı tıbbı arasındaki farkları ve mantarların bütünsel iyileşme uygulamalarındaki kullanımlarını da ele alıyor. Yani mantarların sadece tıp için değil, aynı zamanda su filtreleme, kompostlanabilir ambalaj üretimi ve hatta pil yapımı gibi alanlarda da kullanılma potansiyellerini gösteriyor. Evet, aynı kitaptaki gibi.

Fantastic Fungi, mantarların görsel olarak çarpıcı zaman atlamalı çekimleriyle ve mantarların çevre, sağlık ve bilinç üzerindeki etkilerini anlatan bilgilendirici içeriğiyle dikkat çekiyor. Belgesel, mantarların hayatımızdaki ve ekosistemdeki rolüne yeni bir bakış açısı sunuyor ve mantarların dünyaya sunabileceği çözümleri vurguluyor.

_{Fotoğraf: Fantastic Fungi (2019)}

Mantarların geleceği: Dünyayı kurtarmaya yardımcı olabilir mi?

Mantarların gezegeni kurtarmada nasıl bir rol oynayabileceği ve bu konunun gelecek açısından neden önemli olduğu, ekosistemde oynadıkları çok katmanlı ve kritik rollerin anlaşılmasıyla daha net hâle geliyor. Bir sonuç kesin: Mantarlar, doğanın ince dengesini korumada ve çeşitli çevresel sorunlara çözüm sunmada önemli bir rol oynuyor.

Özetle mantarlar: Bitki ve hayvan atıklarını parçalayarak, verimli topraklar oluşturarak ekosistemin sağlığını koruyorlar. Bu süreç, karbon, azot ve diğer temel elementleri döngüye sokarak çevreye fayda sağlıyor. Özellikle odaklanmak gereken bir diğer konu miselyum: Mantarların bitkilerle ve ağaçlarla etkileşimde bulunduğu yeraltı ağları, ağaçların birbirleriyle haberleşmesine ve besin paylaşımına olanak tanıyor. Böylece orman ekosistemlerinin sağlığı ve dayanıklılığı artıyor. Mantarlar, aynı zamanda ekolojik restorasyon ve kirliliğin temizlenmesi gibi konularda da önemli bir potansiyele sahip. Kirleticileri parçalama ve su yollarını temizleme yetenekleri, onları çevresel sorunların üstesinden gelmekte kilit bir role oturtuyor.

Bu bilgiler göz önüne alındığında mantarların gezegeni kurtarma potansiyeli, doğal sistemlerin daha derinden anlaşılmasını teşvik ediyor ve insanların bu sistemlerle uyumlu bir şekilde yaşaması gerektiği görülebiliyor. Kısacası, mantarların rolü, onların sadece birer biyolojik varlık olmadığını, aynı zamanda ekolojik döngülerde kritik oyuncular olduğunu gösteriyor. Bu nedenle de mantarların ve ekosistemlerdeki rollerinin anlaşılması ve korunması, sürdürülebilir bir geleceğe ulaşmak için hayati öneme sahip.