2021 yılında yaşadığımız yangınların sonrasında, Aposto’da yer alan “<a fr-original-style="" href="https://aposto.com/s/yastayim-hic-kimse-bilmiyor" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">Yastayım Hiç Kimse Bilmiyor</a>” başlıklı yazımda yasın süreçlerine değinmeye çalışmıştım. &nbsp;İsviçreli psikiyatrist Elisabeth Kübler-Ross tarafından geliştirilen modele göre, yasın 5 evresi bulunuyor:&nbsp;İnkâr, öfke, pazarlık, depresyon ve kabullenme süreçleri. Bu süreçlere hızlıca göz gezdirelim.&nbsp;<ol fr-original-style="" style="margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; list-style-position: inside; box-sizing: border-box;"><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">İnkâr&nbsp;evresi:&nbsp;Kayıp haberini aldıktan, yaşanılan acı olayı öğrendikten ya da deneyimledikten sonra yaşanan ilk evre. Bunun sonucundaki ilk tepki, durumu reddetmek oluyor. Böylesi bir üzüntünün hak edilmediği ya da bir yanlışlık olduğu gibi duygu ve düşünceler ağır basıyor.</li><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Öfke evresi:&nbsp;İnkâr evresinde kabul edilmemiş olan durum, bu aşamada sorgulanmaya başlanıyor. "Bu neden benim başıma geldi?" gibi sorular soruluyor. Burada öfke, bu duruma yol açtığını düşündüğümüz kişilere, yani kendimizce sorumlu bulduklarımıza doğru yönelebiliyor. &nbsp;</li><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Pazarlık evresi:&nbsp;Yaşanılan acı ve üzüntünün tamamen kabul edildiği evre. Olayın gerçekliği kabul edilmiş durumda yani. Öfke ile de barışılıyor ancak ihtimaller sorgulanmaya başlanıyor. Şöyle yapsaydım, oraya gitmeseydim, şunu demeseydim, şöyle önlem alsaydım, vs. Bu gibi sorgulamalar ve yaşanan olaylar sürekli zihinde dönüyor. Bu farklı ihtimaller düşünüldükçe hızla bir sonraki aşamaya, yani depresyon hâline doğru ilerleniyor.</li><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Depresyon evresi:&nbsp;Bu evre artık yorgun düşülen evre. Ağlama, uyku bozuklukları gibi bedende hissedilebilen zorluklar yaşanmaya başlıyor. Hayata karşı isteksizlik ortaya çıkıyor. Herhangi bir olasılığı düşünmenin anlamsız hâle geldiği ve öfkenin yerini bunalım hâlinin aldığı evre. Yaşanılan acılarla bu evrede yüzleşmeye başlanıyor ve yavaş yavaş bu acıyla birlikte yaşama hâli yerleşerek, kabul süreci yaklaşıyor.</li><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Kabullenme evresi:&nbsp;Artık bu evrede, meydana çıkan acıyla nasıl yaşanılacağı anlaşılmaya başlıyor. Diğer evrelerde yaşanan hisler öznesiz kalıyor, mevcut duruma alışma hâli başlıyor. Tabii hâlâ üzgün olmak, kayıplara özlem duymak da bu hâle eşlik edebiliyor doğal olarak. Ancak kabullenme evresi, hayata devam edebilmenin birincil koşulu. Çünkü hayat, her ne olursa olsun ilerliyor.</li></ol>Kübler-Ross modeli herkes için her yas durumunda geçerli olacak diye bir şey yok. Ancak, Columbia Üniversitesi Kayıp, Travma ve Duygu laboratuvarı klinik psikoloji profesörü George Bonanno, bu modelin "bir yol haritası" olarak görülebileceğini belirtmiş. Yani üzücü durumlarda zaten insanlar zorluk çekmekteyken, bu durum ne kadar sürecek, ya da daha ne yaşayacağım gibi sorular içinde boğulurken en azından bir sistem olması sürecin daha rahat yürütülmesini sağlayabilir. Bunun karşıt görüşü ise, böyle bir sistem sunulması, insanların terapiye, desteğe ihtiyaçları olmadığını düşünmelerini sağlayabilir diyor. Neticede, kayıp yaşayan herkesin kendisi için destek mekanizmalarını göz önünde bulundurması gerekir. Yas sürecinin uzun zaman alabileceği aşikar. Buna göre acele etmeksizin bir yol haritası belirlemek ve hayatın bize destek olacağına güvenmek oldukça yardımcı olacaktır.&nbsp;

İçimdeki Dünya

Bir yol haritası olabilir mi?

Kübler-Ross modeli: Yasın 5 evresi

Eskiden yas tutmak dendiğinde, ölüm gelirdi sadece akıllara. Bir kişinin kaybı, yasa sürüklerdi sevdiklerini. Artık psikoloji ile uğraşmayanlarımız dahi biliyoruz ki, günümüzde yas sadece ölüme dair değil.“Her insan yaşamın doğal akışın içinde bir çok kayıp tehdidi ve kayıpla karşılaşmaktadır. Kayıp sadece ölüm olarak düşünülmemektedir. Sevilen birinin kaybı, yakın bir ilişkinin sona ermesi, organ kaybı, iş kaybı ve vatan, bağımsızlık, bir ideal gibi düşünsel-soyut bazı değerlerin kaybı örnek verilebilir.” demiş, akademisyen Anjelika Huseyinzade Şimşek, Richard Gross tarafından yazılan ‘Yası Anlamak – Giriş’ kitabına ilişkin makalesinde.Yas belki de, farkında olsak da olmasak da, yaşamlarımızda karşılaşmış olduğumuz kayıplara ilişkin olarak verdiğimiz tepki oluverdi. Sadece bireysel yaşamlarımızdan çıkıp, mahallesel, &nbsp;şehirsel, ülkesel ve evrensel kayıplara karşı içimizde kıpraşan ve kaynayan bir şeyler var. Bu kayıpların bizi getirdiği yer o derin yas süreci olabilir miydi? Evrensel bir kayıp süreci, bireysel yas süreçlerimizin önüne geçebilir miydi?İsviçreli psikiyatrist Elisabeth Kübler-Ross’un sonradan çok popüler olan teorisine göre, yasın beş evresinin; inkâr, öfke, pazarlık, depresyon ve kabullenme süreçleri olduğu, yaşanılan üzücü olaylarda insanların bu aşamalardan geçtiği varsayılıyor. Uzmanlık alanım olmadığından, bunları kendi algı merceğimden, yalın bir şekilde sunmaya çalışacağım.&nbsp;İnkar evresi, kayıp haberini aldıktan sonra başlayan bir evre. Ya da üzücü haberle ilk karşılaşılan an ve devamı. Bu evrede, durumu kabullenmeme, reddetme gibi durumlar görülebiliyor. Bu evrenin yaşanması için bile, bir nebze farkındalıkta olmak gerekiyor sanırım, yoksa zaten haberi bile algılayamaz halde olmak söz konusu. Yani zihin durumun farkında, ama bir şekilde kendi savunma mekanizmalarını çalıştırarak normal yaşantısına devam etmek istiyor.&nbsp;İkinci evrede kızgınlık, yani öfke süreci başlıyor. Bir olay var, bu olay hoşuma gitmedi, beni üzdü, kırdı, vs. Bu noktada öfkeleniyorum, kızmaya başlıyorum. Bireysel ölçekte bu öfke, gözlemlediğim kadarıyla; ölüm halinde kusurlu gördüklerimize karşı; sevilen birinin hayatımızdan uzaklaşması halinde, uzaklaşma tercihini yapan kişiye karşı veya kendi kararlarımızla yaşadığımız kayıplar halinde kendimize karşı olabiliyor. Yeni yeni aşina olduğumuz ve elimizde olmayan evrensel ölçekteki olaylar nezdinde de sorumlu olduğunu düşündüklerimize karşı yönelebiliyor öfkemiz.Bir sonraki evre, ihtimalleri düşünme, pazarlık aşaması olarak nitelendirilmiş. Bu noktada artık olayın gerçekliğini kabul ediyoruz. Kızgınlığımızla da barışıyoruz ve ihtimalleri düşünmeye başlıyoruz. Şöyle olsaydı böyle olurdu…Bu yapılsaydı, sonuç farklı olurdu… Bunlar ve benzerleri zihnimizde dönüp durmaya başlıyor. Yaşanan olaylar zihnimizde dönüyor da dönüyor, sürekli perdede farklı senaryo oynuyor. Zannediyorum bunu pek çoğumuz hayatımızın herhangi bir aşamasında fark etmişizdir. Sürekli düşündükçe ve farklı ihtimalleri göz önünde bulundurdukça bir sonraki aşama olan depresyona doğru hızlı bir ilerleme başlıyor.&nbsp;Depresyon aşaması, artık yorgun düştüğümüz aşama gibi. Burada mutlaka ağır bir depresyon halini ifade ettiğimizi düşünmüyorum ama sürecin bu evresi de tanıdık geliyor. Yorgunluk, ağlama, derin üzüntü ve uyku bozulmaları...Tüm bunların üzerine de doğal olarak enerji kaybı ve hayata karşı isteksizlik.&nbsp;Son olarak kabullenme evresi geliyor. Her şeyin bir sonu olduğu gibi, yas sürecinin de bir nihai noktası mevcut. Kabullenme evresinde artık mevcut duruma alışma hali başlıyor, normal hayat akışına uyum sağlanıyor. Halen üzgün hissetmek, kaybedilen kişiye ya da düzene özlem duymak mümkün bu evrede. Ancak bu artık günlük yaşantımızı etkilemiyor ve her ne olduysa, o durumun altından kalkabileceğimizin farkına varıyoruz.Tüm bu evrelerin her birinin eşit sürelerde yaşanacağı gibi bir iddia yok. Herkes için her evre de söz konusu olmayabilir, ancak yas sürecine dair genel çerçeve bu şekilde.&nbsp;“Yas ve Yas Tutmak” adlı kitabı yazan David Kessler, tüm bu bahsettiğimiz evrelerin koronavirüs salgını sürecine de uygulanabileceğini söylüyordu. Kendisinin <a fr-original-style="" href="https://hbr.org/2020/03/that-discomfort-youre-feeling-is-grief" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">Harvard Business Review dergisine verdiği mülakat&nbsp;</a>bu anlamda, halen içinde olduğumuz bu kriz dönemine bir anlam bulmaya çalışanlar için önemli bir kaynak olarak görülüyor. Bu mülakatta Kessel bu evreleri pandemi sürecinde şu şekilde uygulamış:"Çok erken dile getirdiğimiz bir inkar mevcut: Bu virüs bizi etkilemeyecek. Öfke var: Evde kalmamı ve aktivitelerimi elimden alıyorsun. Pazarlık var: Tamam, iki hafta sosyal mesafe koyarsam her şey daha iyi olacak, değil mi? Üzüntü var: Bunun ne zaman biteceğini bilmiyorum. Ve sonunda kabul var. Bu gerçek bir durum; Nasıl devam edeceğimi bulmalıyım.Tahmin edilebileceği gibi güç, kabullenmede yatıyor. Kontrolü kabullenmede bulabileceğimizi düşünüyoruz. Ellerimi yıkayabilirim. Güvenli bir sosyal mesafeyi koruyabilirim. Sanal ortamda nasıl çalışılacağını öğrenebilirim.”Ben kendi düzenime baktığımda, şu an artık her şeyi normalleştirmiş ve kabullenmiş olsam da, benzer evrelerden geçtiğimi fark ediyorum. Bu süreçte yoga pratiğime ve meditasyonuma güvenmenin beni kabullenme anlamında çokça desteklediğini de söylemekten memnuniyet duyuyorum. Hatta pandemi süreci öncesi yaşamış olduğum farklı bir kaybın yasına ilişkin bazı evrelerle de üst üste gelen yas evreleri olduğunu idrak edebiliyorum. Bu da beni, yas evrelerinin iç içe geçebileceğini anlamaya yöneltiyor.&nbsp;Şimdilerdeyse, bu evrensel uzun süreli ziyaretçimiz koronovirüs yasının da ötesine geçtiğimizi algılamaya başladığımız bir dönemdeyiz ve hayatımıza bir de ekolojik yas giriverdi. Bu çok yeni bir kavram değil elbette. Türkiye özelinde, üst üste gelen deprem, sel, yangın, göç gibi olaylar birbiri ardına gündeme düşerek, zaten sarsılmış dengeleri iyice altüst etti. Ekolojik yas süreçlerini uzmanlar değerlendirmeye devam ediyorlar.&nbsp;Benim şu kısa sürede yaşadıklarımıza dair gözlemimden geriye kalanlar ise bir inkar, öfke, ihtimaller değerlendirmesi ve üzüntü yığını. Az çok hepimiz bunları yaptık, yapıyoruz. Bunun üzerine bir de, kolektif anlamda üzüntü verici olayın içine ne kadar dahil olunup, ne kadar olunmadığına ilişkin ortaya çıkarılan ikincil bir öfke evresi oluştuğunu da hayret ve merakla izliyorum. En çok ben üzüldüm, hayır en çok ben öfkelendim, hayır hayır en çok ben araştırdım ve önlem aldım, yardım yaptım gibi, birimizi diğerimizden daha ileriye götürmeyecek ve götürmeyeceğini anladığımızda da kendi ruhumuzu yorduğumuzla kalacağımız lüzumsuz hareketler bütünü takıldı gözüme. Gerçekten ne yapmaya çalışıyoruz ve neye hizmet ediyor tüm bu ağzımızdan çıkanlar diye sormak istiyorum. Kendi yas sürecimizi bir an önce tamamlayıp kabul evresine geçmeye mi?&nbsp;The New York Times yazarlarından Richard Schiffman’ın <a fr-original-style="" href="https://charterforcompassion.org/index.php/words-and-violence/words-and-violence-fourth-edition-bullying-the-planet/if-earth-could-speak-a-clarion-call-championed-by-reason/the-five-stages-of-environmental-grief" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">Ekolojik Yasın Beş Evresi başlıklı bir makalesinde</a> beni çok etkileyen bir kısım var, sizlerle de paylaşmak istedim:“Titanik filmini hatırlıyor musun? Büyük bir sarsıntı oldu ve tekne buzdağına çarptığında ışıklar bir anlığına söndü. Ancak birkaç dakika sonra geminin balo salonundaki kusursuz giyimli yolcular soğukkanlılıklarını toparladılar ve dans etmeye devam ettiler.Biz de o yolcular gibiyiz. Hala dans ediyoruz. Ekosistemin ve endüstriyel ekonomimizin gemisi hala yüzüyor. Denizin makine dairesine döküldüğü su hattının altındaki devasa yarığı henüz görmüyoruz. Ama kendini kandırma. Hala büyük ölçüde su seviyesinin altında ve görüş alanı dışındaysa, hasar onarılamaz.”&nbsp;Nasıl hissettiniz? Titanik filmi tam ergen yaşlarıma denk geldiği için defalarca izlediğimden, bende bu sahnenin oldukça yeri var. Gerçekten de tüm bu delilikler içinde hayatımıza devam ediyoruz, elimizden gelen şeyleri yapmaya çalışarak, bir şey yapmadığını düşündüklerimize (varsaydıklarımıza) öfkelenerek ilerlemeye çalışıyoruz. Peki ne yapalım, neyi değiştirelim ya da dönüştürelim? Bunların önemli sorular olduğunun farkındayım. İnanıyorum ki, her kayıp, her acı bizlerin kendimizi değiştirmek ve geliştirmek için bir fırsat sunuyor.&nbsp;Schiffman’a dönelim tekrar. Makalesinin devamında şöyle diyor:&nbsp;“Günün sonunda yeni teknolojiler, yasalar ve hatta daha sürdürülebilir yaşam biçimleri tarafından kurtarılmayacağız. Yaklaşan fırtınayı atlatmayı başarırsak, bunun nedeni içimizde daha süptil ama daha da güçlü bir şeyin dönüşmüş olmasıdır. Bu daha süptil şeye “bilinç” diyebilirdik, ancak bu onu çok entelektüel gösterir; ona "ruh" diyebilirdik ki bu da kulağa ruhsal ve uhrevi gibi gelebilirdi. "Kalp" kelimesini zaten kullandık ama bahsettiğimiz şeyin ham duygu veya duygusallıkla pek ilgisi yok.Belki de bunu ifade etmenin daha iyi bir yolu, değişmesi gereken bu şeye “hikayemizi” demek olabilir. Kim olduğumuz, dünyanın ne olduğu ve ona nasıl ayrılmaz bir şekilde bağlı olduğumuz hakkında farklı bir hikaye bulmamız gerekiyor. İnsanların doğaya hükmetmek, dünyanın canlı bedeninden mümkün olan maksimum ekonomik kazancı elde etmek için burada olduğumuzu söyleyemeyiz artık. Para biriktirmekten ve en yeni yüksek teknolojiden tamamen farklı bir başarı ölçüsüne ihtiyacımız var. Hepsinden önemlisi, yeni bir mutluluk anlayışına ve ona nasıl ulaşılacağına ihtiyacımız var.Hikayemiz değiştiğinde, değerlerimiz değiştiğinde, yeryüzünde daha hafif yaşamaya başlarız. Daha hafif yaşadığımızda, dünya yavaş yavaş toparlanmaya başlar. Bu yeni hikayeye nasıl ulaşacağımızdan emin değilim. Ancak eski hikayenin işe yaramadığını kabul etmek gerekli ilk adımdır.”Nasıl geliyor kulağa hikayemizi değiştirmek? Daha hafif yaşamak? Ne dersiniz? Olur mu? Belki de kabul etmemiz gereken bu yaşananların gerçekliğinden ziyade, mevcut hikayemizin gerçekdışılığı olabilir mi?&nbsp;Sevdiklerinin zamansız ve erken ölümlerinden dolayı hayatı kısa olarak değerlendiren Cemal Süreya’nın “Yeni Yaprak” dergisinde 1989 Ocak ayında yayımlanan “Kısa” şiiriyle bitirelim:&nbsp;Hayat kısa,&nbsp;Kuşlar uçuyor.

Kabul Var Ama Ne Eksik? 

Yastayım, Hiç Kimse Bilmiyor

Begüm Yılmaz &amp; Dr. Gizem SürenkökÇevremizde bulunan bir yer zarar gördüğünde, doğal bir felaket yaşandığında ya da hayvanların, bitkilerin yok olmasına tanıklık ettiğimizde hemen hemen her birimiz bunun karşılığında karmaşık duygular deneyimliyoruz. Kimimiz “Benim de bunda büyük bir payım var.” diyerek utançla kendini suçlarken, kimimiz &nbsp;kendisine ya da başkalarına öfkeleniyor, kimimiz ise yitip gidenlerin ardından bir yas sürecine giriyor.Yas, yaşadığımız bir kayıp sonucu verdiğimiz tepkiler bütününe deniyor.&nbsp;Herkes aynı yas sürecini deneyimlemiyor ya da dışarıdan bakarak kimin yas tutup tutmadığına karar vermek mümkün olmuyor. Herkesin acısını ya da kaybını yaşama şekli, sadece kendisini ilgilendiriyor. Yine de yas sürecinin belli başlı ortak aşamaları olduğu görülüyor. “Elisabeth Kübler-Ross”, yas sürecinin 5 aşamadan oluştuğunu ve bu aşamaların insanların büyük bir çoğunluğunda görüldüğünü belirtiyor. Kübler-Ross’un bu modeline göre, bir kayıp sonrası ilk olarak reddetme, ardından kızgınlık, pazarlık ve depresyon süreçlerinden geçiyoruz. Son olarak ise kabullenme aşaması geliyor. Daha çok ölüm nedeniyle kaybettiğimiz kişilerin ardından duyduğumuz yas sürecini açıklamak için ortaya atılmış olan bu model, romantik ilişkilerdeki ayrılıkları ya da dengesi her geçen gün bozulmaya devam eden dünyamızın geçirdiği değişimlerin ardından yaşadığımız süreci açıklamak için de kullanılıyor.Yaşadığımız süreç hem yaşadığımız çaresizliği, hem de bitkilerin, hayvanların, ormanların yani kaybettiklerimizin ardından yaşadığımız yası barındırıyor.&nbsp;Ekolojik yas, araştırmacılar tarafından çevresel değişimler nedeniyle ormanların, anlam taşıyan bölgelerin, ekosistemin ve canlıların gördüğü zarardan ve onları kaybetmekten dolayı duyduğumuz üzüntüden dolayı ortaya çıkan yas olarak tanımlanıyor.&nbsp;Buradaki yas sadece kaybedilen doğal ortama karşı değil, yaşamımızda da bir şeylerin değişecek olmasına bir tepki olarak da karşımıza çıkıyor. Yani aslında ekolojik yas tutarken sadece coğrafi açıdan bir kaybın acısını değil, bir yere ya da dünyanın kendisine ait kültür, benlik, kimlik ve bilgi kaybımızın da acısını tutuyoruz. Kübler-Ross’un yas modeli, “Stephen Running” tarafından ekolojiye uyarlanıyor ve bize yepyeni bir bakış açısı sunuyor. “Peki Kübler-Ross’un ekolojiye uygulanan yas modeli bize bu süreçle ilgili neler söylüyor?”&nbsp;“Ekolojik yas deneyimlediğimizde tam olarak hangi evrelerden geçiyoruz?”<ol fr-original-style="" style="margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; list-style-position: inside; box-sizing: border-box;"><li dir="ltr" fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Aşama: İklim Değişikliğini Reddetme:</li></ol>Bilimsel çalışmalar ısrarla aynı şeyi gösteriyor: İklim krizi gerçek ve yaşam alanlarımız tehlike altında. Ancak bilimsel çalışmalardan ortaya çıkan sonuçları bunların doğru olma ihtimalinden korkup reddetmek oldukça yaygın. Bu durum, ekolojik yasın ilk aşaması olabiliyor. İklim değişikliğini reddetmek daha kolay olsa da, farkına varıp adım atmak için gerçeklerle bağ kurmamız gerekiyor.<ol fr-original-style="" start="2" style="margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; list-style-position: inside; box-sizing: border-box;"><li dir="ltr" fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Aşama: Kızgınlık:</li></ol>Doğanın zarar görmesi veya yok olması aslında dünyanın bir parçası olan bizlerin almış olduğu kararlar sonucu gerçekleşiyor. Fakat genellikle bu tarz durumlarda “dünyayı bu hale getiren insanlar” gibi, bizim dahil olmadığımız bir grup insan olduğunu düşünerek öfkelenebiliyoruz. Kimi zaman da bu kızgınlığı kendimize karşı hissedebiliyoruz. Yaşanan tüm doğal felaketlerin sebebi sadece bizmişiz gibi kendimize yükleniyoruz. Aslında doğanın yok olmasının tek sebebi bizim bireysel aksiyonlarımız olmasa da, bu aksiyonlar zincirin önemli bir halkasını oluşturuyor. &nbsp;Kızgınlık beraberinde bir düşünceye takılı kalıp hiçbir aksiyon almamaya da neden olabiliyor. Öfkemizi ya da kızgınlığımızı, bu konuda bilgimizi arttırarak dünyamızı kurtarmaya yönelttiğimizde faydalı bir şeyler yapmış oluyoruz.&nbsp;<ol fr-original-style="" start="3" style="margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; list-style-position: inside; box-sizing: border-box;"><li dir="ltr" fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Aşama: Pazarlık Yapma ya da İklim Değişikliğinin Olası İyi Yönlerine Odaklanma:</li></ol>Kışları eskiden sert geçen, ancak iklim değişikliğiyle birlikte artık iyice ılımanlaşan bir bölgede yaşıyorsanız &nbsp;“İyi tarafından bakmak lazım. Artık kışın o kadar da kalın giyinmeme gerek kalmıyor.” gibi bir düşünce zihninizden geçiyor olabilir. Bu pazarlık aşamasında kendimizi biraz olsun iyi hissetmek ya da suçluluk hissini bir kenara bırakmak adına “İyi düşünelim iyi olsun.” minvalinde düşüncelere başvurabiliyoruz. Ya da iklim değişikliği ve bunun doğuracağı sonuçlar hakkında konuşmanın &nbsp;lüks olduğunu öne sürüyoruz. Bu düşünce bizi rahatlatarak hissettiğimiz suçluluğu hafifletebiliyor. Böyle zamanlarda bunun bir lüks olmadığını fark etmek için, iklim değişikliğinin sonuçlarından belki de en çok, &nbsp;kaynakları kısıtlı olan ve “görülmeyen” kesimlerin etkileneceğini hatırlamak gerekiyor.<ol fr-original-style="" start="4" style="margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; list-style-position: inside; box-sizing: border-box;"><li dir="ltr" fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Aşama: Depresyon:</li></ol>İklim krizinin gerçekliğimiz olduğunu ve bunun korkutucu sonuçlarından kaçış olmadığını fark ettiğimizde depresyon aşamasına geçiyoruz. “Bu gerçekten ciddi. Ne yapacağız?” ile “Hepimiz o kadar benciliz ki her şey daha kötüye gidecek.” düşünceleri arasında sıkışıp kalıyoruz. Bu aşamada günlük hayatımıza devam edecek enerjiyi bulamıyor, motivasyonumuzu kaybedebiliyoruz. Bu duruma iklim bilimcilerde ve aktivistlerde sık rastlanıyor. Araştırma yapmaya devam edip bu konu hakkında bilinçlendirme çalışmalarında bulunsalar da kendi öz bakımlarını ihmal ederek tükenmiş hissedebiliyorlar.&nbsp;<ol fr-original-style="" start="5" style="margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; list-style-position: inside; box-sizing: border-box;"><li dir="ltr" fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Aşama: Durumu Kabullenme</li></ol>Kübler-Ross’un yas modelinde bu aşama ölümün gerçekliğini sakin bir şekilde kabullenme olarak tanımlanıyor. Ancak insan ölümü nedeniyle duyduğumuz yas ile doğanın yok olmasından dolayı duyduğumuz yas aynı değil. Biz ölsek de doğa yaşamaya devam ediyor. Bu nedenle ekolojik yasta bu aşamayı daha çok iklim değişikliği hakkındaki gerçekleri kabullenmek olarak yorumlamak gerekiyor.&nbsp;Sadece bugünü ve kendi hayatımızı düşünerek ya da hayatımızı iklim krizi konusunda var olan gerçekliği reddederek yaşadığımızda, çocuklarımıza yaşanabilir bir dünya bırakmaktan o kadar uzaklaşıyoruz. Bunun bilincinde olarak hayatımıza bireysel olarak yapabileceğimiz değişiklikleri uyguladığımızda, gelecek nesillere de bu anlamda yaşanılası bir dünya bırakma olasılığımız artıyor.&nbsp;

Elisabeth Kübler-Ross ile ilgili hikayeler