haydud/haydut

Osmanlı Türkçesinde ( حیدود‎ ) kelimesi, 15-16. yüzyıllardan beri kullanılmaktadır.

Türkçe haydut sözcüğünün çağdaş anlamının arkasında Macarca hajdúk vardır.

Zaicz Gábor, kendi Macarca etimolojik sözlüğünde hajdúk kelimesinin, “sürücü, sığır çobanı” anlamına gelen Macarca hajtó sözcüğünden türetildiğini iddia eder.

(Not: Macarcada ⟨j⟩ harfi ile yazılan ses Türkçede ⟨y⟩ harfi ile yazılan sese denk gelir.)

Ancak TDK dahil diğer kaynaklarda, bir başka köken belirtilmektedir.

“Silahlı soygun yapan, yol kesen kimse” olarak tanımladığı haydut kelimesinin kaynağı için Türk Dil Kurumu, Arapça dilini gösterir.

Arapça ḥaydūda(t) ( حيدودة ) kelimesi, Arapça ḥāda “yoldan çıktı, saptı, ayrıldı, pes etti, bıraktı” anlamlarını içeren fiilin masdar halidir, “yoldan çıkmak, sapmak” anlamlarındadır.

Haydut kelimesi “yoldan çıkan kimse, sapkın” olarak Osmanlı Türkçesine geçmiştir. Osmanlı himayesi altındaki topraklarda, başkaldırıları yüzünden Macar direnişçilere, “eşkıya, sapkın” şeklinde hitap edilmiş olabilir.

Arapça ḥaydūda(t) kökenli Osmanlı Türkçesi haydud kelimesinin, Macarcaya geçtiğinde, hajtó ile ses benzerliğinden dolayı kökeninin karıştırıldığı düşünülebilir. Hatta bu noktada, sığır ve diğer büyükbaş hayvanlarını silahlanarak koruyan hajtóların, adeta kovboylar gibi güzellenerek, kahramanlaştırılmış olmaları muhtemeldir. Böylece “sapkın” hakareti, benimsenmiş olur.

İşin ilginç tarafı, Türkçede bir başka sözcüğün de hajdúk kelimesinden türemiş olmasıdır.

Macarca hajdúk kelimesinin diğer dillerde bıraktığı izlere bakalım: Sırpça/Arnavutça hajduk, Bulgarca haidut/haiduk, İtalyanca aiducco vb.

Ya da, önce Almancaya Heiduck olarak geçmiş. Sonrasında Fransızcada haydouk, heiduque, héduque biçimlerine evrilen kelime, Fransızca okunuşlarının ardından tekrar Türkçeye gelmiş: hödük olarak.

Böylece “yolundan çıkmış” bu kelimenin Türkçede bıraktığı iki varisi görebiliyoruz. Özetle, Macar kovboylar Türklerin gözünde birer hödük sayılırmış.