Osmanlı Türkçesi ile ilgili hikayeler
haydud/haydutOsmanlı Türkçesinde ( حیدود ) kelimesi, 15-16. yüzyıllardan beri kullanılmaktadır. Türkçe haydut sözcüğünün çağdaş anlamının arkasında Macarca hajdúk vardır. Zaicz Gábor, kendi Macarca etimolojik sözlüğünde hajdúk kelimesinin, “sürücü, sığır çobanı” anlamına gelen Macarca hajtó sözcüğünden türetildiğini iddia eder. (Not: Macarcada ⟨j⟩ harfi ile yazılan ses Türkçede ⟨y⟩ harfi ile yazılan sese denk gelir.) Ancak TDK dahil diğer kaynaklarda, bir başka köken belirtilmektedir. “...Devamını Oku
14 Mar 2023
Türkçe şey kelimesi Osmanlı Türkçesinde شی şeklinde yazılırdı ve Arapça şayˀ ( شَيْء ) kelimesinden geçmiştir.Arapça şayˀ ( شَيْء ) kelimesi de “bir nesne” anlamına gelse de kökeni, Arapça “istedi, diledi” anlamlarına gelen şāˀa ( شاء ) fiiline dayanır.“İstemek, dilemek” fiillerinden “istenilen nesne, arzulanan nesne” anlamına geçiş sıradışı değildir. Latince desiderare “istemek, dilemek, beklemek, ummak” fiilinden türeme Latince desideratum ya da Fransızca désirer fiilinden désirée/désiré isimleri benzer oluşumlar gösterirler.Daha önceki bir yazımızda Türkçe ummak fiilinden türemiş umut isminin de benzer bir şekilde türediğini görmüştük. Bu açıdan şey sözcüğü umut ismi ile bir anlam yakınlığı gösterir.Şey kelimesinin “istenilme” ile anlamsal bağı başka sözcüklerde de görülebilir. Türkçede inşallah olarak yazdığımız Arapça in şāˀa-llāh ( إِنْ شَاءَ ٱللّٰهُ ) ifadesinin ortasında şāˀa fiiline rastlarız, “eğer Allah istediyse” anlamına gelir. Aynı şey, Türkçede maşallah olarak yazılan Arapça mā şāˀa-llāh ( مَا شَاءَ اللّٰهُ ) “Allah ne istediyse” ifadesinde de vardır.Bazen şey kelimesi beklemediğimiz yerlerde karşımıza çıkar. Bir ihtimal Diyarbakır ve Musul yörelerinden çıkma, Türkçesi beleş olan sözcük, Arapça bilā şayˀ (بلا شيء ) tabirinden gelir. Yoksunluk edatı “-sız/-siz” anlamlarına gelen Arapça bilā ( بلا ) ile birleştirilince birebir “şeysiz” anlamına gelen bilā şayˀ “karşılığında bir şey istenilmeyen” imasında kullanılarak beleş “bedava” sözcüğünü doğurmuştur.Peki şey kelimesinin çoğulu nedir? Evet, Türkçede şeyler denir, ama aslında kullanılan bir başka kelime daha varTürkçe şey kelimesi Osmanlı Türkçesinde شی şeklinde yazılırdı ve Arapça şayˀ ( شَيْء ) kelimesinden geçmiştir . Arapça şayˀ ( شَيْء ) kelimesi de “bir nesne” anlamına gelse de kökeni, Arapça “istedi, diledi” anlamlarına gelen şāˀa ( شاء ) fiiline dayanır . “İstemek, dilemek” fiillerinden “istenilen nesne, arzulanan nesne” anlamına geçiş sıradışı değildir. Latince desiderare “istemek, dilemek, beklemek, ummak” fiilinden türeme Latince desideratum ya da Fransızca désirer ...Devamını Oku
24 Oca 2023
Önce cana yakın dost ile başlayalım. Osmanlı Türkçesinde دوست şeklinde yazılan dost kelimesi FarsçaÖnce cana yakın dost ile başlayalım. Osmanlı Türkçesinde دوست şeklinde yazılan dost kelimesi Farsçadan geçmiştir . Farsça dost / dūst ( دوست ) kelimesi Türkçeyle aynı şekilde “arkadaş” anlamına gelir, bir Çince ağzı dahil bir sürü dile de geçmiştir. Türkçe dışında örnek olarak Azerbaycanca dost , Hintçe dost ( दोस्त ) , Kazakça ve Kırgızca dos (дос) , Kürtçe dost , Ürdüce dost ( دوست) , Uygurca dost ( دوست) kelimelerini gösterebiliriz . Farsça sözcüğün kökeni Eski Farsça da...Devamını Oku
10 Oca 2023
Dostumuzve düşmanımız aynı yerden gelir diyebilir miyiz? Şayet dost ve düşman kelimeleri aynı dilden gelmiştir. Osmanlı Türkçesinde دشمن kelimesi hem düşman hem de düşmen olarak okunurmuş. Kökeni Farsça duşman ( دشمن ) da “hasım” anlamındadır, Eski Türkçe karşılığı yağı / yagı sözcüğüdür. Eski Farsça ( Avestaca ) biçimi duşmanah- şeklindedir . İngilizce kökenli distopi gibi bir kelimeden bilebilirsiniz, Eski Farsça duşmanah kelimesinin başındaki duş- “kötü” anlamındadır. Hint-Avrupa ...Devamını Oku
10 Oca 2023
kral(içe)Görünen o ki unvanı 16. yüzyıldan beri Türkçede bulunmaktadır. Sadece yabancı hükümdarlar için kullanıldığının altını çizelim. Hiçbir zaman Osmanlı padişahlarının veya daha eski Türk hükümdarlarının unvanları arasında kral(içe) yer almamıştır. Sondaki +içe ekine bir aşinalığımız vardır, imparator içe , tanr ıça , çar içe , ve kraliçe gibi. Bu son ek, kraliçe kelimesinin kendisi gibi, bir Güney Slav dilinden geçmiştir Türkçeye . Bu Güney Slav dilinin Sırp-Hırvatça olması muhte...Devamını Oku
15 Kas 2022
Bergamot, limona benzer ancak şişman, yeşil/sarı bir turunçgildir. Meyvenin en iyi sıcak bölgelerde, yani Akdeniz ve benzer iklimlerde yetişmektedir. İtalya’da Calabria bölgesinin en büyük şehri Reggio (çizmenin en parmakucu noktasında), Türkiye’de Antalya, Hatay, Mersin, Adana gibi sıcak iller, Arjantin, ve Batı Hindistan, bergamotun üretildiği yerlere örnektir. Kelimenin Türkçeye nasıl geçtiğine bakıldığında, birincil kaynak olarak Fransızca bergamote gösterilmektedir . Fransızca k...Devamını Oku
01 Mar 2022
EsrarEsrar: Arapça “sır” kelimesinin çoğulu, gizler anlam ına geliyor. Ayrıca hint kenevirinden çıkarılan uyarıcı, sarhoş edici veya uyuşturucu etkileri olan bir madde anlamında da kullanılıyor. Bir ihtimal Osmanlı’da IV. Murat dönemi (1623 – 1640) afyonun yasaklanması sonucu, halk arasında “esrar” kelimesinin kullanımına başlandı. “Esrar”ın “keyif verici madde” anlamına, en erken Fransız dilbilimci François de Mesgnien Meninski’nin Osmanlı Türkçesi söz varlığı ile dilbilgisini ka...Devamını Oku
16 Kas 2021
Meşher yeniden açılıyorAlexis Gritchenko – İstanbul Yılları Beyoğlu İstiklal Caddesi’ndeki sergi mekânı Meşher, gerekli sağlık tedbirleri alınarak, 1 Eylül itibariyle kapılarını yeniden ziyarete açtı. Meşher’in ikinci sergisi “ Alexis Gritchenko – İstanbul Yılları ” Ukraynalı sanatçının 1919-1921 yılları arasında yaşadığı İstanbul’u konu alan eserlerini izleyiciyle yeniden buluşturuyor. Meşher, ressamın İstanbul’u ziyaretinin 100. yılında hazırladığı sergiyle, izleyicinin İstanbul’un detaylarında g...Devamını Oku
10 Mar 2021