Nazi işgaline karşı direniş örgütleyen, yakalanarak 22 yoldaşıyla birlikte Paris’te kurşuna dizilen Misak Manuşyan, 119 yıl önce bugün, bir 1 Eylül'de doğmuştu. Doğum gününün, onu ölüme götüren yolun başlangıcı olan 2. Dünya Savaşı'nın başladığı güne denk gelmesi ise herhalde kaderin bir cilvesiydi. Fransa'da Panthéon’a gömülen ilk "yabancı"nın ardından barış için savaşın kültürel belleğini korumak üzerine...

Yazı: Vartan Estukyan

"Ölüm, partizanların gözlerini kamaştırmaz."

Fransa’nın önemli şairlerinden Louis Aragon, bu dizeleri Adıyaman doğumlu Misak Manuşyan ve onunla birlikte Nazi işgaline karşı direniş örgütleyen, yakalanarak Paris’te kurşuna dizilen 22 yoldaşı için yazmıştı.

Misak Manuşyan, kimi kaynaklara göre 1 Eylül 1906’da, kimi kaynaklara göre ise 1 Eylül 1909’da, Osmanlı İmparatorluğu’nun Adıyaman kentinde dünyaya geldi. Anne ve babası, 1915’te, o henüz küçük yaştayken öldürüldü. Kardeşi Garabet ile birlikte yetim kalan Manuşyan, çocukluğunu önce Gaziantep’teki, ardından Suriye ve Lübnan’daki yetimhanelerde geçirdi. Sonraları büyük ilgi duyacağı Fransız edebiyatı ve şiirini de Lübnan’daki yetimhanede tanıdı. Ancak iki kardeşin yolları, farklı yetimhanelere gönderilmeleriyle birlikte ayrıldı.

^{Misak Manuşyan, Suriye'deki Djunié yetimhanesinde, 1919.}

Misak, yaklaşık 10 yıl sonra, 1925’te Fransa’ya göç etti; önce Marsilya’ya, ardından Paris’e yerleşti. Fabrikalarda çalıştı, Sorbonne’da gayriresmî olarak edebiyat derslerini takip etti, şiir yazdı. Hayali yazar olmaktı ancak hayatı, kısa süre içinde siyaset ve savaş tarafından hiç ummadığı bir yöne evrildi.

2. Dünya Savaşı, direniş ve infaz

Manuşyan, 1930’larda Fransız Komünist Partisi’ne katıldı; göçmen işçi hareketlerinde aktif rol aldı. Fransa’da Ermenice yayımlanan Zangou gazetesinin editörlüğünü üstlendi; Fransızca şiirleri Ermeniceye çevirdi. Aynı dönemde, Fransa’ya gelen Ermeni mültecilere destek amacıyla kurulan Ermenistan Yardım Komitesi’nde de çalıştı.

1940’ta Nazi Almanyası, Fransa’yı işgal ettiğinde Manuşyan da Direniş’e katıldı. 1943’te Paris’te göçmenlerden oluşan FTP-MOI (Francs-Tireurs et Partisans – Main-d’Œuvre Immigrée) adlı silahlı grubun komutanıydı artık.

Farklı ülkelerden Fransa’ya gelen göçmen işçilerden oluşan bu grup—Polonyalı, Macar, İtalyan, İspanyol, Yahudi ve Ermeni direnişçiler—sabotaj, bombalama ve suikast eylemleri düzenlediler. Örgüt, özellikle Fransa’daki işçileri Almanya’daki fabrikalarda çalışmaya zorlayan Alman subay Julius Ritter’e düzenlenen saldırıdan sonra büyük ses getirdi ve Naziler için ciddi bir tehdit hâline geldi.

Kasım 1943’te Fransız polisinin işbirliğiyle Manuşyan ve arkadaşlarının çoğu tutuklandı. Ağır işkencelerin ardından, adil olmayan bir yargılamayla ölüme mahkum edildiler. Misak Manuşyan ve 22 yoldaşı, 21 Şubat 1944’te Paris yakınlarındaki Mont-Valérien’de kurşuna dizilerek idam edildi.

YAZININ DEVAMI