Merkez Bankası verileri, İran bankacılık sistemindeki en büyük 20 borçlu kuruluşun en az 15’inin devlet kuruluşları veya İslam Devrim Muhafızları ile bağlantılı şirketler olduğunu gösteriyor. Ve böylesi kilit bir güç, merkezî kanunların üstünde kaldığı ve şeffaf olmayan faaliyetlerden kâr elde etmeye devam ettiği sürece krizin çözümü ufukta görünmüyor.

Yazı: Pelin Cengiz

İran İslam Cumhuriyeti, 1979’daki İslam Devrimi’nden bu yana en ciddi toplumsal meydan okumalardan biriyle karşı karşıya. 2025’in son günlerinde başlayan ve İran geneline yayılan protestolar daha önce görülmemiş ölçekte büyürken diğer yandan eski ayaklanmalara kıyasla yüksek düzeyde vahşi bir güvenlik baskısı ve internetin tamamen karartılması durumun ciddiyetini ortaya koyuyor.

İşin ilginci, Elon Musk’ın yasağa karşı protestocuların iletişim kurabilmesi için ücretsiz hizmet sağladığı Starlink’in de neredeyse tamamen engellenmiş olması. İsrail ile savaşın ardından İran’ın İHA saldırılarını engellemek için GPS sinyallerini bozduğu belirtilirken İran’in Starlink'in sağladığı internet erişimini durdurmak için Rusya tarafından sağlanan jammerları (sinyal bozucular) kullandığı da iddia ediliyor.

• Tüm iletişim kanallarının kapatılması sebebiyle İranlılar sesini dış dünyaya yeterince duyuramazken, güvenlik güçlerinin halkın üzerine ateş açtığı bilgileri geliyor; binlerce kişinin tutuklandığı belirtilirken maalesef ölü sayısı tam olarak bilinemiyor; sağlıklı veri akışı sağlanamadığı için de teyit mekanizması işletilemiyor.

Uluslararası Af Örgütü, internet kesintilerinin yönetim tarafından, ağır insan hakları ihlallerini gizlemek için kasıtlı biçimde kullanıldığını ifade ediyor. Güvenlik güçlerinin sebep olduğu ölümler de dahil olmak üzere sokakta işlenen tüm ihlallerin belgelenmesi engellediği gibi cezasızlık da kalıcı hâle getiriliyor.

Bu sokak eylemlerini 2011, 2015, 2019 ve 2023’teki protestolardan ayıran en belirgin özellik, toplumsal derinliğin daha fazla oluşu. Bu kez, öğrencilerin, gençlerin yanı sıra esnaf, işyeri sahipleri ve hatta orta yaş üzeri insanlar da sokakta. Temel sebep olarak, ülke ekonomisinde en ufak bir iyileşme umudunun kalmamış olması gösteriliyor.

Ancak bu kez iç karışıklığa bir de dış tehdit eklenmiş durumda: ABD Başkanı Donald Trump'ın askerî harekat uyarıları, İran ile İsrail arasında 12 gün süren ve İran rejimini zayıflatan savaş sırasında ABD'nin ülkenin kilit nükleer tesisleri vurmasından yedi ay sonra geldi.

Geçmiş yıllarda İran ile Venezuela arasında kurulan hat, yaptırımlar altında ABD’ye karşı dayanışmanın bir yoluydu. Venezuela’da Trump yönetiminin Nicolas Maduro’yu devirmesiyle bu hat koparılmış oldu. Diğer yandan, Rusya ve Çin ile yakınlıkları da bu hattı ABD için daha kritik hâle getiriyordu. İran, küresel olarak bir kez daha yalnızlaştırılarak, zincirin halkaları bir bir kırılarak zincirin diğer halkalarına da mesaj veriliyor.

Donald Trump'ın İran ile ticaret yapan ülkelere yüzde 25 ek gümrük vergisi kararının Çin’i de kapsaması hâlinde ABD ile Çin arasındaki ticaret geriliminin yeniden tırmanabileceği değerlendiriliyor. İran'ın en önemli ticaret ortaklarından olan Çin, İran'dan petrol ithal ediyor. Çin Dışişleri Bakanlığı verilerine göre, iki ülke arasındaki ticaret hacmi 2024’te 13,37 milyar dolar oldu.

• Peki, İran’daki gerginlik nasıl bu noktaya geldi, İran’ın günümüz jeopolitiğindeki konumu nedir, ekonomik göstergeler bize İran’ın geleceği hakkında neler anlatıyor ve İran rejimi çökmek üzere mi bunlara bakalım…

Elbette rejim değişiklikleri hiçbir zaman tek bir faktöre bağlı değil. Ekonomik krizin başı çektiği bir denklemde, yoksulluk ve yolsuzluk ortamında ihtişamlı bir hayat yaşayan elitler, geniş tabanlı bir muhalefet koalisyonu, tekrar eden bir direniş geleneği ve rejim değişikliğine elverişli bir uluslararası ortam gerekliliği gibi faktörleri sayabiliriz.

İran'da son birkaç haftadır yaşananlar rejim için büyük bir kriz anlamına geliyor. İranlılar’ın öfke ve hayal kırıklığı daha önce de sokaklara taşmıştı ancak bu son patlama, ABD ve İsrail'in son iki yılda İran'a askerî bakımdan vurduğu darbelerin üstüne geldi.

Bu yazıda İran’daki ekonomik kriz, yolsuzluk, rüşvet ve geniş bir tabanın yoksulluğu üzerine odaklanacağız.

İran riyalinin değeri yıllar içinde eridi gitti

Bilindiği üzere, İran’daki gösteriler uzun süredir devam eden mali krize tepki olarak başladı. İran’da genel enflasyon yüzde 50’nin, gıda enflasyonu ise 70’in üzerinde seyrediyor.

• Son bir yıl içinde İran’ın para birimi, dolar karşısında yüzde 80’den fazla değer kaybetti. 1979’da bir ABD doları 70 İran riyali ederken, bugün 1,47 milyon riyal ediyor; bu da yüzde 99’dan fazla bir değer kaybı anlamına geliyor.

İran parası artık bir değişim aracı olmaktan çok, ulusal umutsuzluğun günlük bir endeksi hâline gelmiş durumda. Üstelik geçmişteki ekonomik krizlerin aksine bu çöküş, çarşı esnafından varlıklı kesimlere ve yoksullara kadar tüm sınıfları etkileyerek toplumsal sınırları aşmış durumda.

92 milyonluk nüfusa sahip ülkede toplum, onlarca yıldır küresel finansal sistemden yalıtılmış şekilde yaşayan belki de dünyanın en büyük toplumu olarak ayakta kalma mücadelesi veriyor. Enflasyona ek olarak ülke kronik yolsuzluk, kötü yönetim ve beyin göçü sorunlarıyla da boğuşuyor. Genç İranlılar yüksek işsizlik ve eksik istihdam oranlarıyla karşı karşıya; daha ileri yaştaki kuşaklar ise emeklilik fonlarının büyük ölçüde iflas etmiş olduğunu görüyor.

İran, yıllardır devam eden uluslararası yaptırımlar, kötü yönetim, yolsuzluklarla toplumsal özgürlüklerin kısıtlanmasına karşı derinlerde yatan öfke ve Batı'yla uzun süren açmazın maliyetinin neden olduğu ıstırap nedeniyle kırılmış durumda. İran gelir dağılımının en kötü olduğu ülkelerin başında geliyor.

Aslında İran’da bu son sokak eylemlerinin kıvılcımını ateşleyenin bir bankanın batışı olduğunu söylesek, yanlış olmaz.

YAZININ DEVAMI