Hürmüz Boğazı’nda devam eden savaş nedeniyle durma noktasına gelen deniz trafiği, küresel gübre sevkiyatının üçte birini vururken gıda fiyatları da artışını sürdürüyor. Dünya gıda üretiminin yüzde 50'si azotlu gübrelere bağlıyken, azotlu gübre üretimi doğalgaza dayanıyor. Savaş kısa süre sonra bitse bile tarım ve gıda fiyatlarındaki tırmanışın dalga dalga aylarca sürmesi bekleniyor.

Yazı: Pelin Cengiz

Küresel ham petrol ve doğalgaz trafiğinin yaklaşık yüzde 20'sinin geçtiği hayati bir su yolu olarak nitelendirilen Hürmüz Boğazı'nın fiilen kapanması küresel enerji piyasalarını altüst etmiş durumda.

• Normal şartlarda boğazdan çok yoğun şekilde ilerleyen trafik, çatışmanın ilk birkaç gününde İran’ın Hürmüz Boğazı’nı kapatma ilanından ve bu güzergahtan geçmeye çalışan bazı gemilere saldırmasının ardından, sadece geçişine izin verilen sınırlı sayıda gemiyle sürüyor.

Savaş riski nedeniyle zaten yüksek olan küresel ham petrol fiyatları, ABD ve İsrail'in İran'a saldırmasından bu yana yüzde 10-15’ten fazla arttı. İthal edilen sıvılaştırılmış doğalgaza (LNG) büyük ölçüde bağımlı olan Avrupa ve Asya'daki doğalgaz fiyatları ise daha keskin şekilde yükseldi.

Boğaz'dan günde yaklaşık 20 milyon varil petrol geçiyor. ABD de dahil olmak üzere bazı ülkelerin petrol stokları bulunuyor ve Körfez bölgesindeki bazı üreticiler, petrolü boğazdan uzaklaştırıp diğer limanlara yönlendirebiliyor. Ancak bu değişiklikler, oluşan açığı kapatabilmek için yeterli değil.

Son saldırılar; Suudi Arabistan, Katar ve Birleşik Arap Emirlikleri de dahil olmak üzere yakındaki ülkelerdeki petrol ve doğalgaz altyapısını vurdu. Bu durum, petrol için bazı alternatif güzergahların uygulanabilirliği konusunda soruları gündeme getiriyor. Eğer altyapı hasar görürse üretim ve ihracattaki aksama, boğazın kapanmasından bile daha uzun sürebilir.

Diğer yandan, Hürmüz Boğazı’nın kapanması petrol sektörü üzerinde zincirleme bir etkiye de sahip. Örneğin büyük bir petrol üreticisi olan Irak, Hürmüz Boğazı üzerinden petrol ihraç edemediği için en büyük petrol sahalarından bazılarında üretimi durdurmak zorunda kalıyor çünkü bu petrolü depolayacak saklama alanı yok. Kimi uzmanlara göre, şu günlerde 1970'lerdeki petrol ambargosundan bu yana en büyük enerji kriziyle karşı karşıyayız gibi görünüyor.

Öte yandan uzmanlar, savaşın pompalar üzerindeki baskıyı artırmaya devam etmesinin, Nisan ayı sonuna kadar gıda fiyatlarındaki tırmanışı da artırabileceğini söylüyorlar.

Bazı tesislerde gübre üretimi tamamen durduruldu

Mevcut durum, sadece petrol sektöründe kritik bir döneme işaret etmiyor. Suudi Arabistan, Birleşik Arap Emirlikleri, Kuveyt ve İran gibi Körfez ülkeleri, aynı zamanda küresel ölçekte büyük gübre üreticileri konumunda bulunuyor ve diğer ülkelerin kendi gübrelerini üretmek için kullandığı doğalgaz ve mineraller gibi hammaddeleri ihraç ediyor. Hürmüz Boğazı’nın kapalı olması, bu ülkelerden gelen ve başka yerlerde gübre üretimine yardımcı olan diğer malzeme tedarikini de tehlikeye atıyor.

• Piyasalar, yıllık 290 milyar dolarlık bir pazar olan küresel gübre piyasalarının jeopolitik gelişmelere, özellikle de ana nakliye yollarını etkileyen gelişmelere karşı son derece hassas olduğu gerçeğiyle yüzleşiyor.

Sorun, sadece Körfez ülkelerinden gelen gübrenin Sudan, Brezilya veya Sri Lanka gibi ihracat pazarlarına ulaşamaması değil, aynı zamanda diğer bölgelerdeki gübre üreticilerinin de temel hammaddelerden yoksun olması. İşte burada, tıpkı 2022'de Rusya'nın Ukrayna'yı işgali sırasında olduğu gibi, tedarik zinciri krizinin ikinci dereceden etkileri ortaya çıkıyor ve gübre fiyatları yükseliyor.

Zarar, azotun ötesine geçerek bir diğer önemli tarımsal besin maddesi olan fosforu da etkiliyor. Körfez ülkeleri, fosfatlı gübrelerin yaklaşık yüzde 20’sini ve küresel kükürtün dörtte birini üretiyor. Kükürt, büyük ölçüde petrol ve doğalgaz yan ürünü. Gübre üreticilerinin, fosfat kayasını bitkilerin emebileceği bir sıvıya dönüştürmek için kükürte ve daha doğrusu sülfürik aside ihtiyacı var.

Mesela Pakistan, Hindistan ve Brezilya gibi ülkeler bunların tedarikine bağımlı. Doğalgaz ve petrol fiyatlarının da fırlaması nedeniyle Hindistan, Bangladeş ve Pakistan'daki bazı tesisler gübre üretimini durdurmak zorunda kaldı. Bir diğer önemli üretici Mısır ise İsrail'den yaptığı gaz ithalatının kesilmesi sebebiyle sürekli artan fiyatlı LNG pazarına yönelmek zorunda kaldı.

• En yaygın işlem gören gübre olan ürenin gösterge fiyatı son bir ayda yaklaşık yüzde 30 artış gösterdi.

Son olarak, dünyanın en büyük gübre üreticileri arasında yer alan Rusya, iç piyasada arz güvenliğini sağlamak ve yerli çiftçiyi korumak amacıyla amonyum nitrat gübre ihracatına yasak getirdi. Rusya Tarım Bakanlığı, gerek duyulması hâlinde azot bazlı diğer gübre türlerinde de benzer adımların atılabileceğini kaydetti.

YAZININ DEVAMI