Akademide olumsuz mütekabiliyet

Kapak görseli: Ece Tugay
 

Fransa'nın Türkçe öğretmenlerine Fransızca bilme zorunluluğu getirmesinin ardından, YÖK de “mütekabiliyet esasını” gerekçe göstererek Türkiye'deki Fransa vatandaşı eğitimcilere B2 veya üzeri Türkçe dil yeterliliğine sahip olma zorunluluğu getirdi. Karar sonucu oturma izni yerine de geçen çalışma izinleri etkilenen Fransa vatandaşı eğitimciler, Türkiye'de yasa dışı ikamet eden konumunda bulunuyor. YÖK yetkilileri kararın “siyasi” olarak değerlendirilemeyeceğini, Fransa’nın adımlarına karşılık bir durum olduğunu belirtse de yeni zorunluluk tamamen siyasi olarak okunuyor. Galatasaray Üniversitesi’nde durumdan mağdur olan birçok hoca tepkilerini açıkça dile getirirken YÖK yetkilileri bu durumun Galatasaray Üniversitesi’nin özelliğini kaybettirmeyeceğini belirtiyor. Ancak, bu karar sonrasında Yunus Emre Enstitüsü’nden B2 seviyesi testini geçemeyen öğretmenlere çalışma ve oturma izni verilmeyecek. Şu anda 80'den fazla Galatasaray Üniversitesi hocası risk altında. 

• Nedir? Avrupa ülkelerine 1970’lerde yaşanan işçi göçü ve daha sonra aileleri birleştirme politikası sonrası, 1977’de alınan bir Avrupa direktifiyle göçmen çocuklarının ana dilde eğitim görebilmesi ve kültürünü tanıyabilmesi için zemin oluşturulmuştu. 1977 direktifi doğrultusunda Türkiye’nin de içinde bulunduğu dokuz ülkeden gelen göçmenler için ana dilde eğitim veriliyordu. “ELCO” olarak adlandırılan bu öğretmenler göç veren devletler tarafından gönderiliyor ve maaşlarını gönderen devletten alıyordu. Böylelikle ülkeler tarafından atanan öğretmenler yurt dışındaki vatandaşlarına ana dil ve kültür eğitimi verebiliyordu. Bu öğretmenler önce göçmenler, daha sonra Fransa’da olan göçmenlerin çocukları için gönderiliyordu. 2018 reform paketiyle, göçmen öğretmenlerin eğitimlerinin takip edilemediği ve yeni düzenlemelere ihtiyaç duyulduğu iletildi. Özellikle Arapça ve Türkçe öğretmenlerinin İslam propagandası yaptığı kaygısı vurgulandı. Bu kapsamda Fransa 2020’de, direktifteki dokuz ülke ile (MEB'in imza tarihi 24.08.2020), “Fransız eğitim sisteminin temel ilkelerine uygunluk” odağında, yani laikliği öne çıkaran yeni bir anlaşma yaptı. ELCO tanımı EILE'ye dönüştürülerek bu kişilerin Fransa yasalarına göre öğretmenlik mesleğinden olması ve denetlenebilmeleri için de B2 düzeyinde Fransızca bilmeleri şartı getirildi. Daha önceden de göçmen öğretmenlerin Fransızca bilmesi bekleniyor ancak bu durum denetlenemiyordu, yeni düzenlemeyle denetleme sistemi getirilmiş ve dil zorunluluğu daha kurumsal bir noktaya taşınmış oldu.
   
• Tepkiler: Strazburg Üniversitesi Türk Etütleri Bölüm Başkanı tarihçi ve siyaset bilimci Prof. Samim Akgönül’ün aktardıklarına göre, Galatasaray Üniversitesi'ne yapılanlar mütekabiliyet esasına göre açıklanamıyor. Fransa’da uygulanan kararın yalnızca ilkokul ve ortaokullar için geçerli olduğunu özellikle belirten Akgönül, mütekabiliyet esasının hukuken kendi vatandaşlarına uygulanamayacağını, bu durumun Türkiye’deki öğrencilere mağduriyet oluşturacağını iletiyor.
   
• Galatasaray Üniversitesi'nden Prof. İlber Ortaylı, "YÖK’ün bu kararı Galatasaray Üniversitesi’ni yaralar ve bu üniversiteden beklenen millî görevin de yerine getirilmemesiyle sonuçlanır. Zira herkesin malumudur, Avrupa’daki divanda Strazburg’da aleyhimizde tonlarla dava açılıyor. Bunların çoğunu kaybediyoruz. Hepsi de haksız olduğumuzdan, adaletsiz davrandığımızdan değil, düpedüz hukukumuzu savunacak kadrolarımız yok.” sözleriyle tepkisini iletti.
   
• Galatasaray Üniversitesi öğretim üyeleri de “Çoğumuzun Türkçe dil seviyesi, şart koşulan B2'nin altında. Üniversitenin kuruluşundan bu yana, öğrencilerimize çok kültürlü ve çift dilli bir eğitim vermeyi sürdürmekteyiz. Ancak öğrencilerimizin bu eğitime erişim hakkı, uygulamaya konan son kararlarla ellerinden alınıyor,” açıklamasında bulundu.
   
• Mütekabiliyet: Uluslararası hukukta mütekabiliyet esasına dayandırılarak açıklanmaya çalışılan bu karar birçok açıdan hukuki ilkeleri zedeliyor. Belirtmek gerekiyor ki Galatasaray Üniversitesi’nin mağduru olduğu bu uluslararası ilişkiler sorununda insan hakları ihlali söz konusu. Oysa BM tarafından 27.01.1980’de yürürlüğe konulan ve “objektif statü” oluşturduğu için imzacı olmayan devletleri de bağlayan 1969 Viyana Antlaşmalar Hukuku Sözleşmesi madde 60/5 ile “İnsan haklarında olumsuz mütekabiliyet” yasaklanmıştır.