Asgari ücret: Artış çözüm mü?

"Asgari ücretliye de memura da emekliye de ne verilse haklarıdır. Dar gelirliye, fakir fukaraya vermek bereket getirir"
– Nureddin Nebati

Asgari Tespit Ücret Komisyonu'nun 7 Aralık'ta gerçekleştirilen ilk toplantısının ardından Türkiye'de asgari ücret maratonu başlamış oldu. Bugün gerçekleştirilecek toplantıyla birlikte aralık ayında gerçekleştirilecek üç toplantının ardından ayın son haftasında yeni asgari ücretin açıklanması bekleniyor.

Asgari ücret konusunda her kesimden farklı beklentiler mevcut. Asgari Ücret Tespit Komisyonu toplantısının ardından konuşan Türk-İş Başkanı Ergun Atalay pazarlığın açlık sınırı olan 7 bin 785 liradan başlayacağını ifade etmişti. DİSK Genel Başkanı Arzu Çerkezoğlu net asgari ücretin 13 bin 200 lira olması gerektiğini söylerken, HAK-İŞ Genel Başkan Yardımcısı Hüseyin Öz de asgari ücretin en az 10 bin lira olması gerektiğini belirtmişti. 

Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı tarafından düzenlenen asgari ücret çalışmasına göre ise kamuoyunun 2023 yılı için asgari ücret beklentisi 7 bin 845 lira seviyesinde.

Asgari ücret ne durumda

Aralık ayının sonunda açıklanması beklenen zamdan önce net asgari ücret 5 bin 500 TL seviyesinde bulunuyor. Bu seviye belki zammın duyurulduğu temmuz ayı için yeterli bir ücretti; fakat bugün yeterliliği konusunda önemli tartışmalar mevcut.

Konu hakkındaki tartışmaların önemli bir sebebi asgari ücretin açlık sınırının dâhi altında olması. TÜRK-İŞ tarafından yayımlanan verilere göre kasım ayında dört kişilik bir ailenin sağlıklı, dengeli ve yeterli beslenebilmesi için yapması gereken aylık gıda harcaması tutarı (açlık sınırı) 7 bin 786 liraya yükselmiş durumda. Mevcut asgari ücret ise bu seviyenin 2 bin 286 lira altında yer alıyor.

Tartışmaların bir başka sebebi ise asgari ücretin yoksulluk sınırının da oldukça altında seyretmesi. Yine TÜRK-İŞ verilerine göre kasım ayında dört kişilik bir ailenin yoksulluk sınırı 25 bin 364 lira seviyesinde. Bu oranı 4’e bölmemiz durumunda elimize 6 bin 341 lira gibi bir miktar çıkıyor ki bu bile mevcut asgari ücretin 841 lira üzerinde.

Tek bir kişinin yoksulluk sınırı olarak adlandırılabilecek “bekâr bir çalışanın yaşama maliyeti” ise kasım ayında 10 bin 171 lira olarak açıklanmış bulunuyor. Mevcut asgari ücret bu miktarın da 4 bin 671 lira altında.

Asgari ücret standart ücret mi oldu?

Asgari ücret, kayıtlı bir şekilde çalışan bir işçiye verilebilecek en düşük ücret tutarını belirliyor. Dolayısıyla asgari ücretli çalışan sayısının az olduğu ülkelerde bu ücretin yoksulluk sınırının altında yer alabilmesi mümkün. Hatta pek çok gelişmiş ülkede de asgari ücret hâlihazırda yoksulluk sınırına yakın seviyelerde seyrediyor.

Örneğin, dünyanın en büyük ekonomisi olan ABD’de tek kişilik bir hanenin yoksulluk sınırı yıllık 13 bin 590 dolar seviyesinde seyrediyor. Ülkede saatlik asgari ücret ise 7,25 dolar. ABD’de asgari ücret kazanan bir işçinin günde 8 saat ve ayda 22 gün çalıştığını farzederek yapacağımız bir hesaplama ile kendisinin aylık kazancının 1.276 dolar olacağını görebiliriz. Bunu bir yıla vurduğumuzdaysa elimize 15 bin 312 dolar gibi bir ücret çıkar ki bu miktarın, seviyenin altında olmasa dâhi yoksulluk sınırına oldukça yakın olduğunu söyleyebiliriz. Gelişmiş ülkelerde bu ücretin, genellikle harçlığını çıkarmaya çalışan öğrenciler veya vasıfsız olarak tabir edilen düşük nitelikli işgücü tarafından kazanıldığı da ifade edilebilir.

Fakat Türkiye’nin bu konuda oldukça önemli bir farklılığı bulunuyor. Bu farklılık ise asgari ücretle çalışan nüfusun tüm çalışanlara oranının bu ülkelere göre yüksekliği.

Sosyal Güvenlik Kurumu (SGK) verilerine göre 2020 yılında Türkiye’de asgari ücretlilerin toplam çalışanlar içindeki payı %42 olarak duyurulmuştu. Geçtiğimiz günlerde TBMM Genel Kurulu’nda konuşan Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanı Vedat Bilgin’in 2022 yılında %38 olduğunu ifade ettiği bu oran, DİSK’e göreyse %50’nin üzerinde.

Öte yandan, işçi asgari ücretten fazla kazanmasına rağmen sigortasını asgari ücretten yatıran, işçinin ücretini asgari ücret olarak yatırıp bir miktarını nakit olarak geri isteyen ya da işçiye asgari ücret ödemesine rağmen onu yasal çalışma sınırının üzerinde çalıştıran işverenler de bu orandaki artışa gerçekçi olmayan bir katkı sağlıyor. 

Bu esnada Almanya’da asgari ücretle çalışanların toplam çalışanlara oranı %5, Hollanda’da %3, Fransa’da ise %8 seviyesinde yer alıyor. Bu alanda AB ortalaması ise yaklaşık %9. 

Çalışan kesimin %3’ünün veya %5’inin yoksulluk sınırına yakın seviyelerde kazanıyor olması çözülebilir bir sorun olarak görülebilir fakat bir ülkede çalışan kesimin %30’undan fazlasının açlık sınırının altında kazanıyor olması ciddi bir soruna işaret ediyor.

Avrupa Birliği’nde bu alanda en yüksek orana sahip olan Romanya’da bile asgari ücretle çalışanların toplam çalışanlar içindeki payı %21 seviyesinde. Yani Türkiye’de asgari ücretle çalışanların oranı tüm AB ülkelerinden fazla. 

Bu durum çalışma ve anket sonuçlarına da yansıyor.

Türkiye İstatistik Kurumu (TÜİK) tarafından 2021 yılında hazırlanan Gelir ve Yaşam Koşulları Araştırmasına göre Türkiye’de finansal sıkıntıda olma durumunu ifade eden ciddi maddi yoksunluk oranı %27,2 seviyesinde yer alıyor.

Tüketici Hakları Derneği’nin (THD) araştırmalarına göre ise Türkiye’de 25,5 milyon insan açlık; 51 milyon insan ise yoksulluk sınırının altında yaşıyor.

Artış çözüm mü?

Bu noktada, asgari ücreti artırmanın da bu soruna bir çözüm olmayacağı söylenebilir. Çünkü asgari ücrette işvereni zorlayacak derecede bir artış yapılması, asgari ücretli çalışan oranında, dahası işsizlik oranında yaşanacak bir artışa yol açabilir. 

Ayrıca, üretim faktörlerinin arasında en önemlisi emek olduğu için emeğe ödenen ücretlerde yaşanan orantısız bir artış işveren maliyetlerine ve fiyatlara doğrudan yansıyacaktır. Dolayısıyla, asgari ücrete beklenenin üzerinde yapılacak bir zam, hâlihazırda yüksek olan enflasyonun daha da yükselmesine yol açacak mahiyette olabilir.