Asya-Pasifik’te neler oluyor?

ABD, Avustralya ve Birleşik Krallık; Avustralya'nın ABD tarafından sağlanan teknolojiyi kullanarak nükleer enerjili denizaltılar geliştireceği bir güvenlik paktı açıkladı. Bu stratejik ortaklıkla Avustralya, 1958'de Birleşik Krallık'a verilen izinden sonra ABD'nin nükleer teknolojisini açtığı ikinci ülke olacak.

AUKUS

Avustralya'nın sekiz nükleer enerjili denizaltı üretmesini öngören anlaşma; ismini Avustralya (A), Birleşik Krallık (UK) ve ABD'nin (US) baş harflerinden alıyor. Bu iş birliğiyle üç ülke arasında nükleer teknolojilerin yanı sıra yapay zekâ, siber güvenlik, kuantum ve uzun menzilli saldırı kapasiteleri gibi alanlarda da bilgi, tedarik zinciri ve teknoloji paylaşımı hedefleniyor. Anlaşma, üç ülke arasında daha derin bir diplomatik iş birliğini de beraberinde getiriyor.

• Neden nükleer denizaltı? ABD, Birleşik Krallık, Fransa, Çin, Hindistan ve Rusya'dan sonra Avustralya'nın da üretebilir hâle geleceği nükleer denizaltılar; geleneksel denizaltılara kıyasla daha hızlı hareket etme, daha zor tespit edilme, su altında aylarca kalabilme ve uzun mesafelere füze fırlatabilme gibi özelliklere sahip. Öte yandan Avustralya'nın nükleer silah geliştirmeyi hedeflemediği, yalnızca nükleer enerjinin kullanılacağı vurgulanıyor.

Üç ülkeden hiçbiri açıklamalarında Çin'den söz etmiş olmasa da analistler Avustralya'nın ABD'nin Asya-Pasifik bölgesindeki etkisi için kritik olduğunu düşünüyor.

Tepkiler

ABD Başkanı Biden bu girişimin Çin’e karşı atılan bir adım olduğunu kabul etmese ve Birleşik Krallık Başbakanı Boris Johnson düşmanlık amacı taşımadığını belirtse de kimi yorumlara göre ABD ve müttefikleri Çin'in bölgede artan etkisine, Tayvan üzerindeki baskısına ve askerî gücüne karşı caydırıcı önlemler almak istiyor. Ülkelerin bölgedeki güvenliğe dair dile getirdikleri endişeler de bunu bir ölçüde doğruluyor. Nitekim, açıklamalar ne olursa olsun Çin de bu adımdan pek hoşnut görünmüyor.

Çin: Çin'in Vaşington büyükelçiliği iş birliğine ülkelerin "Soğuk Savaş zihniyetlerini ve ideolojik ön yargılarını sarsmaları" gerektiğini söyleyerek tepki gösterdi. Çin Dışişleri Bakanlığı sözcüsü Zhao Lijian da üç ülkenin "bölgesel barış ve istikrara ciddi şekilde zarar verdiğini, silahlanma yarışını yoğunlaştırdığını ve uluslararası nükleer silahların yayılmasını önleme çabalarını zedelediğini" ifade etti.

Fransa: Bu iş birliği Avustralya'nın Fransa merkezli Naval Group'la yaptığı 40 milyar dolar değerindeki denizaltı üretimi anlaşmasının da sonu anlamına geldiği için üç ülke, Fransa tarafından da eleştirildi. Fransa Dışişleri Bakanı Jean-Yves Le Drian, Biden'ı "sırtından bıçaklamak ve Trump gibi davranmakla" suçladı. Henüz iki hafta önce iki ülkenin savunma ve dışişleri heyetleri bir araya gelmiş; Fransa Cumhurbaşkanı Emmanuel Macron iki ülke arasındaki iş birliğine övgüde bulunmuştu. Fransa şimdi tazminat gibi yollarla Naval Group’un finansal zararını sınırlamak için çalışıyor. ABD ise Fransa’nın bölgede “hayati bir ortak” olduğunu söylüyor.

Yeni Zelanda: Yeni Zelanda Başbakanı Jacinda Ardern iş birliğini memnuniyetle karşıladığını ifade etse de Avustralya'nın nükleer denizaltılarının Yeni Zelanda kara sularına girmesine izin verilmeyeceğini söyledi. 

Avrupa Birliği: Üç ülkenin anlaşmasının ertesi günü Avrupa Birliği de bölgedeki stratejisini açıkladı. AB Yüksek Temsilcisi Josep Borrell; paktın AB'ye danışılmadığını ve görüşmelerin bir parçası olamadıkları için üzgün olduklarını ifade etti. Borrell bölge ülkeleriyle ekonomik ve stratejik ilişkilerin güçlendirilmesini öngören stratejiyi sunarken "Diğerlerinin yaptığı gibi biz de kendi başımıza hayatta kalmalıyız." dedi.

Şimdi ne olacak?

Haziran ayının sonlarında, Çin'in Yumen şehri yakınlarındaki çölde kıtalar arası balistik füzeler için 100'den fazla yeni silo inşa etmeye başladığı iddia edilmişti. Hatta Çin'e ait olduğu düşünülen deniz araçlarının Güney Çin Denizi'ndeki askerî faaliyetler sebebiyle Japonya ve ABD'yi tehdit ettiği söylenmişti. Diğer yandan Avustralya ve Çin ilişkilerinin Avustralya’nın Covid-19’un çıkış noktası konusunda yapılacak araştırmayı desteklemesiyle bozulmaya başladığı ve bir ticaret savaşına dönüştüğü biliniyor. 

Avustralya Stratejik Politika Enstitüsü'nden Michael Shoebridge; tüm bu gerekçelerle anlaşmanın bölge ülkelerini memnun edeceğini ve Çin için caydırıcı olacağını düşünüyor. Stimson Center'dan Yun Sun da bu durumun bölgedeki güç dengelerini değiştireceğini, yaşanabilecek bir güvenlik durumunda Çin'in vereceği tepkileri etkileyebileceğini savunuyor.

Çin'den savunma uzmanları ise olası bir nükleer gerilimde Avustralya'nın açık hedef hâline geldiğini ifade ediyor.