Avrupa Birliği’nin yeni sınavı: Afganistan

ABD’nin Afganistan’dan çekilme ve tahliyelerin tamamlanması için vadettiği süre bugün sona ererken ABD askerlerini taşıyan son uçak dün Afganistan'dan havalandı. Afganistan’da yaşananlar; AB için ortak savunma politikası ve askerî yeterlilikler, göç krizi ve ABD ile ilişkiler gibi başlıkları bugünden itibaren daha da ciddi biçimde gündeme getiriyor.

Afganistan’da yaşananlar AB için ne anlama geliyor?

• Leonid Bershidsky, Bloomberg'deki Europe’s Afghanistan Failure Is Worse Than America’s başlıklı yazısında son yaşananları "Eğer Afganistan'dan çekilme ABD için bir felaketse Avrupalı müttefikleri için daha büyük bir rezaletti." şeklinde yorumluyor. Avrupa'nın iç siyasi meseleleri ve "irade felci" nedeniyle bölgede bir aktör olamadığını düşünen Bershidsky, Birleşik Krallık Başbakanı Boris Johnson'ın "Batı'nın Afganistan görevini ABD desteği olmadan yürütemeyeceğini" söylemesinden şu sonuçları çıkarıyor: Afganistan, Avrupa'nın değil ABD'nin macerasıydı ve Avrupalılar, ABD gittikten sonra Afganistan'da herhangi bir süre kalmak için gerekli askerî kapasiteden yoksun.

• Düşünce kuruluşu Avrupa Dış İlişkiler Konseyi (ECFR) Kıdemli Politika Üyesi Jana Puglierin Afganistan misyonunun Avrupa'ya ABD yeteneklerine ne kadar bağımlı olduklarını gösterdiğini, Avrupa'nın ABD'nin askerî desteği olmadan kendi personelini ve yerel Afgan güçlerini Kabil'den tahliye edemeyeceğini düşünüyor. 

• AB Dış İlişkiler ve Güvenlik Politikası Yüksek Temsilcisi Josep Borell de "Bölgedeki güvenliği sağlamak için Kabil havalimanının çevresine 6 bin asker gönderemedik, ABD yaptı ama biz yapamadık." cümleleriyle Avrupa Birliği'nin ortak bir savunma politikası oluşturmayı hızlandırması gerektiğine yönelik eleştirilerin haklılığını kabul ediyor.

Avrupa Birliği göçle nasıl başa çıkacak?

Avrupa İçişleri Komiseri Ylva Johansson geçtiğimiz günlerde AB’nin Taliban yönetiminden kaçan Afgan mültecilerin dış sınırlarına ulaşmadan önce duruma müdahale etmesi gerektiğini söylemişti. Reuters’ın dün ulaştığı taslak açıklamada "AB’nin ve üye ülkelerin kontrolsüz büyük çaplı yasa dışı göç karşısında koordineli bir yanıt vermekte kararlı olduğu" vurgusu ve "Afganistan'ın yakın çevresindeki ülkelere verilen desteğin güçlendirilmesi" ayrıntısı da yer aldı. 

• "2015 krizi": AB ülkelerinin iç siyasetinde "2015'te yaşanan senaryonunun tekrarlanmaması" popüler bir söyleme dönüşmüş durumda. Avusturya Başbakanı Sebastian Kurz kendi döneminde daha fazla göçmen kabul edilmeyeceğini söylemişti. Yunanistan da "AB'ye geçmek isteyen Afganların giriş kapısı olmayacağını" duyurmuştu. Çeşitli Avrupa ülkelerinin Türkiye’yi işaret etmesini takiben Cumhurbaşkanı Erdoğan, kimi yorumlara göre muhalefetin söylemlerinin "çalıştığını" görerek "Türkiye'nin ilave bir göç yükünü kaldırmayacağına" ilişkin bir mesaj belirlemiş ve Yunanistan, Birleşik Krallık, Rusya, Ukrayna, Almanya ve Avrupa Konseyi’yle görüşmeler gerçekleştirmişti.

• Fransa Cumhurbaşkanı Emmanuel Macron, dün Birleşik Krallık ve Almanya'yla birlikte Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyi'ne Afganistan'da BM tarafından kontrol edilecek bir "güvenli bölge" önerisiyle gelse de kararda böyle bir plandan söz edilmedi.

• Diğer yandan G20 dönem başkanı İtalya, Afganistan krizini Rusya ve Çin'in de konuya dâhil olmasıyla çözülebileceğine inandığı için G20 gündemine taşımak istiyor. İtalya, Rusya'yla temaslarında böyle bir olağanüstü toplantıya İran ve Pakistan gibi ülkelerin de davet edilmesi teklifini kabul etse de ABD'nin bu senaryoya sıcak bakmadığı yorumları yapılıyor.

• ECFR’dan Susanne Baumann, AB hükümetlerinin "popülist manevralarla vakit harcamadıkları" ve komşu devletlerle, birbirleriyle koordinasyonda kaldıkları müddetçe yeterli zamanları olduğunu savunuyor.

NATO’nun geleceği

2001'de ABD'de gerçekleşen 11 Eylül saldırısı, Kuzey Atlantik Antlaşması'nın "bir üyeye yapılan saldırı tüm üyelere yapılmış sayılır" çıkarımını içeren beşinci maddesine tabi sayıldı ve NATO 11 Ağustos'ta, tarihinde ilk kez Kuzey Atlantik bölgesi dışında bir görevi yönetmeye başladı. 

• Almanya Dışişleri Bakanı Heiko Maas, bir röportajda "NATO kararlarının Vaşington tarafından alındığını ve Brüksel'in yalnızca bu kararların bir uygulayıcısı olduğunu, askerî güçleri bir yere göndermek konusunda daha çok politik tartışma yürütülmesi gerektiğini, aksi hâlde daima mevcut ABD başkanının kararlarını takip etme riskiyle karşı karşıya kalınacağını" söylemişti. 

• Atlantic Council'e göre de ani çekilme kararı NATO'nun bir ittifak mı yoksa ABD tarafından yönetilen bir güç mü olduğu sorularını gündeme getiriyor. Macron'un AB üye ülkelerini, savunmaya daha fazla yatırım yapmaya teşvik ettiği "stratejik özerklik" çağrılarının Afganistan’da yaşananlardan sonra daha çok konuşulacağı tahmin ediliyor.

• Afganistan çekilmesini NATO ve Avrupa ilişkilerine bir darbe olarak tanımlayan The Financial Times yazısında ise ABD'nin güvenlik taahhüdünün şimdiye kadar AB'yi bir arada tuttuğu, çözülmenin başladığı durumda yapının güçlü kalmasının, Avrupa hükümetlerinin çabalarına bağlı olacağı belirtiliyor.