Ben seni unutmak için sevmedim: ‘İçin’ edatıyla şarkılar arası seyahat

Radyoda Müzeyyen Senar’ın o buğulu, büyüleyici sesinden segâh makamındaki dokunaklı şarkıyı dinliyorum: “Ben seni unutmak için sevmedim / Gülmen ayrılık demekmiş bilmedim.” Söz yazarı İlham Behlül Pektaş, “için” sözcüğünü ne kadar yerinde kullanmış. Edatlar üzerine yoğunlaştığım yazı dizisinde bu kez “için” sözcüğünü ele alacağım. Böyle bir yazıya başlamak için bu şarkının sözleri çok anlamlı geldi bana. 

Edebiyatta “için” sözcüğünün kullanımına dair ilk örnekleri araştırırken 15-16. yüzyılda Amasya’da yaşamış olan Mihrî Hatun’un (1461-1506) şiirleri ile karşılaştım. Bilinen ilk kadın şairlerimizden olan Mihrî Hatun’un dizelerinde de rastlarız “için” sözcüğüne. 

• Aposto’da bir önceki yazımda adını andığım, yine aynı dönemde yaşamış olan Zeynep Hatun’la birlikte adı bilinen ilk kadın şairlerimizdendir Mihrî Hatun. (1985 yılında Venüs gezegeninde keşfedilen bir kratere NASA tarafından “Mihrî Hatun” ismi verildiğini de not edelim.)

Divan edebiyatında şair Necâtî Bey'in yazdığı "döne döne" redifiyle ün yapmış muhteşem bir gazel vardır. Yazıldığı dönemde bu gazel o kadar sevilmiştir ki Bâkî ve Mihrî Hatun gibi birçok şair bu şiire nazire yazmıştır. Edebiyat tarihçileri, yazılan bu nazireler içinde en güzelinin Mihrî Hatun’un gazeli olduğu konusunda hemfikirdir. Bu ünlü nazirede “için” sözcüğünün kullanımı dikkat çeker:

Kaşuña beñzemek içün senüñ ey Zühre-cebîn
Kendüzin tutdı hilâl itdi kamer döne döne
 
 Cân cân-bâzını gör la’lüñe irişmek içün
 Rîsmân-ı ser-i zülfüñden iner döne döne

Bu dizeleri günümüz Türkçesiyle okuyalım:

Ey Zühre (Venüs) yıldızı gibi parlak ve güzel alınlı sevgili! 

Ay, senin o güzel kaşına benzemek için, gökyüzünde döne döne kendisini hilâl şekline soktu.

(Ey sevgili!) Can cambazının, senin o kırmızı dudağına erişmek için saçının telinden (zülfünden) yapılan ip üzerinde döne döne nasıl indiğine bir bak. 

Edatlar (ilgeç) tek başlarına bir anlam taşımayan ancak cümle içinde sözcükler arasında anlam köprüleri kurarak ifadenin mantıksal yapısını oluşturan kritik görevdeki sözcüklerdir. Cümleden çıkarıldıklarında, dil bilgisi yapısını ve cümlenin iletmek istediği asıl mesajı tamamen bozarlar. İletişimde belirsizliği önleyerek mesajın tam hedefe ulaşmasını sağlarlar. Edatlar cümlede isim, isim soylu sözcük ve sözcük gruplarını birbirine bağlama görevini yerine getirir. 

Edatlar tek başına herhangi bir anlama sahip değildir. Anlam ilişkisini, bağladığı ve bağlandığı sözcük ve sözcük gruplarıyla sağlar. Tanımlarda da açıkça görüleceği üzere edatlar ancak isimle kullanılabilen görevli sözcüklerdir. İçin, diye, dolayı, ötürü, üzere, binaen, cihetle, dolayısıyla, hasebiyle gibi edatlar, “sebep, maksat, gaye, hedef ilişkisi” kuran edatlar grubuna girmektedir. Aşağıda ayrıntısıyla ele alacağımız üzere, “için” edatı yirmi farklı anlamda kullanılabilir.

“İçin” edatı, sözcüğün yapısındaki “sebep” anlamından başlayan bir genişleme ile “dolayı”, “mahsus”, “maksadıyla”, “özgü”, “göre” vb. edatların işlevlerini kapsayan “tahsis” veya “süre” gösteren kullanım genişliği de kazanmıştır:

• “Bir zaman için manzara silindi.” (S. Kocagöz)
• “İşitmiş olacağını bildiğim için rast geldikçe bana selam vermeyeceğini biliyordum.” (F. R. Atay). 
• “Bundan sonra da bir iki ay için Ankara izinlisiyim.” (F. R. Atay)

“Onu iyi tanımadığım için hakkındaki sorularınıza cevap veremeyeceğim.” örneğindeki “için” edatı bir “sebep” ilişkisi kurmakta, “Bir saat için sizinle beraberim.” örneğindeki “için” ise bir “zaman” ilişkisi yaratmaktadır. 

Dil bilimciler, “için” edatının kökeni hakkında değişik görüşlere sahiptir. Muharrem Ergin'e göre günümüzde kullanılan “için” edatı, köken olarak "uç" (sebep / nihayet) ismine iyelik ekinin ve ardından vasıta hâli ekinin gelmesiyle kalıplaşarak zamanla ses değişimine uğramıştır. Tahsin Banguoğlu bu edatın yapısını “uç” (nihayet) sözcüğüne bağlamış. Alman Türkolog Annemarie von Gabain, “için” edatının uç>uçu->üçü- “hedef almak” fiilinin “-n”li zarf-fiil şeklinden ortaya çıktığını belirtmiştir. Zeynep Korkmaz’a göre “için” edatı, Eski Anadolu Türkçesi metinlerinde de görülen, “sebep” anlamına gelen “uç” kelimesinin iyelik eki ve de ‘-n’ vasıta hâli eki almış şeklinden gelmektedir. Bazı dil araştırmacıları, “için” edatını “iç” sözcüğü ile ilişkilendirmiştir. Güney Koreli Türkolog Yong-Sŏng Li, bu teze karşı çıkarak orta hece ünlüsünün yumuşaması gerektiği durumlarda Oğuz lehçelerinde sözcüğün “ucun” şeklinde olması gerektiğini vurgular. Li, “için” şekline geçişin dil bilgisi kurallarıyla inandırıcı bir biçimde açıklanamayacağını ve bu edatı “iç” kelimesine bağlamanın uygun olmadığını belirtir. 

'İçin' edatının anlam ilgileri bakımından işlevleri

Şimdi de “için” edatının anlam ilgileri bakımından işlevlerine bakalım.

- nedeniyle, sebebiyle, -mesi sebebiyle: “İyi huylu olduğu için ona ‘melek’ derlerdi.” 

-dığından dolayı, -den dolayı: “Bağırdığı için herkes ona baktı. 

- yüzünden: “Düşman için dostun evini yıkma!” 

- sayesinde: “Annesinden yemek yapmayı öğrendiği için kampta yemek yapabildi.” 

- niçin? ne sebeple?: Bana niçin tutamayacağın sözler verdin? 

- maksadıyla, gayesiyle: “Karanfil almak için çiçekçi dükkânına gittim.” (Ahmet Hâşim) 

- olsun diye: “İbret için oğlunu herkesin içinde tartakladı.” 

- uğruna, yoluna: “Vatanı için savaşmaya hazırlandı.”

- armağan/ait olsun diye: “Kızım için bir bisiklet aldım.” 

- yönelik (bir etkinin neye yönelik olduğu): “Ali için kalbimde derin bir öfke duydum.” 

- ilgi, hakkında, -e ilişkin, ilgili olarak: “Yeni müdür için ‘disiplinli biri’ diyorlar.” 

- karşı olma durumu, -e karşı, aleyhine: “Bizim için tuzak kurmuşlar.” 

 -e mahsus, birine ayrılmış, -e özel: “Sizin için limanda sallanan direkler.” (Orhan V. Kanık)

- bu yüzden, böyle olduğundan: “Çiçekleri sulamışsınız. Bunun için teşekkür ederim.” 

- açıklama, izah: “Gösteriye hazırlanmak için okula erken geldik.” 

- koşul: “Güneş, batmak için doğar.” 

- karşılığında, karşılık olarak: “Bu telefonu almak için kaç lira verdiniz?” 

- Bakış açısı: “Bizim için sorun yok.” 

- İkna, yemin deyimleri: “Hatırım için söyle.” 

- Süre (-liğine): “Annesinden iki saat için izin aldı.”

“İçin” edatı (ilgeç), sözcükler arasında ilgi kurarken çoğunlukla amaç gösterir; yalın ve tamlayan durumu eki almış isim, zamir ya da isim-fiillerle tamlama biçiminde kullanılır. Bütün edatlarda olduğu gibi, anlamı, birlikte kullanıldığı sözcükle tamamlanır: “senin için, evim için, ev için, yaşamak için, bulmak için, gösteriş için, okumak için” vb.

• “Onun için korkmayın.”
• "Bütün bunları azıcık mutluluk için yapıyorlar.”
• “Senin gül hatırın için bir haber öğrenmeye çalışırım.”
• “Anladı ki bütün bu kalabalık kendisi için birikmiş.” (Yaşar Kemal)
• “Zeytinliğe tapu çıkarmak için dava açmıştı.” (Necati Cumalı)
• “Onlar bizi bahçede bulamadıkları ve sabah kapısını açık gördükleri için meydanın ortasına kadar yürümüşler ve konuşmaya başlamışlardı.” (R. Nuri Güntekin)

“İçin” edatı ile birleşen -mak'lı hareket adı, yükleme “maksat, gaye, hedef bildirme” işleviyle bağlanır:

• “Yalnız Efe, askerlerin eline düşmemek için buradan kendini aşağı atmış olmalı!” (Ömer Seyfettin)
• “Profesörler gürültüden rahatsız olmamak için şehir dışında yaşamayı severler.” (Ahmet Hâşim)
• “Kâmil Bey palavraya düşmemek için uygun kelime arıyordu.
• (Kemal Tahir)
• “Onu eğlendirmek, sıkıntısını dağıtmak, neşelendirmek için elinden geleni yapmıyor muydu?” (Orhan Kemal)

-An sıfat-fiili (-an / -en), “için” edatı ile birleştiğinde öteki örneklerde görüldüğü gibi “sebep, gaye” işlevi söz konusudur:

• “Salonda, sağdaki iki ön sıra toplantıya Ankara dışından gelenler için ayrılmıştı.”
• “Bugün işlemlerini tamamlayamamış olanlar için ne düşünüyorlar?”

'İçin için' ikilemesi

“İçin” edatının tek başına yüklendiği bunca anlam zenginliğinin yanı sıra dilimizde “için için” ikilemesine de rastlıyoruz. Bu ikileme, gizli gizli, açığa vurmadan (için için ağlamak) veya yavaş yavaş, derinden derine (için için yanmak, için için çürümek) anlamlarında kullanılır. Genellikle duygusal yoğunluğu, gizli tutulan hüznü ya da içten içe süren bir durumu ifade etmek için tercih edilir. 

Açık olmayan ve belirtileri açıkça görülmeyen bir şekilde kimi olayların, daha çok da muhalif görüşlerin gelişip yayılmasını anlatmak amacıyla başvurulan “için için kaynamak” deyimi de dilimizin zenginliğini kanıtlayan güzel bir örnektir: “İstanbul için için kaynamaya başladı.” (Hıfzı Topuz).

Şekip Ayhan Özışık'ın bestelediği “İçin için yanıyor, yanıyor bu gönlüm” adlı muhayyerkürdi makamındaki şarkının sözlerinde bu hüzünlü anlam, çok içten bir üslupla karşımıza çıkar. Bu eseri Nesrin Sipahi’nin güçlü ve zarif sesinden dinlemenin büyüleyici bir etkisi vardır.

Kimi şairler, “için” edatını geleneksel ve tekdüze kullanımdan çıkarıp imge dünyasının yapı taşı hâline getirmiştir. Bu şairlerden biri de Cemal Süreya’dır. Onun Üvercinka şiirinden hepimizin yüreğinde derin izler bırakan dizeleriyle “için” üzerine yazımıza son verelim:

“…

Boşunaymış gibi bunca uzaması saçlarının

Ben böyle canlı saç görmedim ömrümde

Her telinin içinde ayrı bir kalp çarpıyor

Bütün kara parçaları için

Afrika dahil

…”

Kaynakça: 

• Doğan Aksan, “Sözcük Türleri”
• Perihan ÖLKER, “İçin Edatının Standart Dışı Kullanımı”
• Lütfi Alıcı, “XVI. Asır Divan Şairlerinden Mihrî Hâtûn ve Redd-i Matla Gazelleri”
• Zeynep Korkmaz, “Türkiye Türkçesi Grameri Şekil Bilgisi”