“Cinayet işlendi ama ceset ortada yok”

Tarihe “93 Harbi” olarak da geçen 1877 - 1878 Osmanlı - Rus Savaşı’nda ölen Rus askerlerinin mezarları kötü ve dağınık vaziyetteydi. Askerleri için bir anıt yaptırmak ve mezarlara bir düzen vermek isteyen Rusya, 1890’dan itibaren teşebbüslerde bulunmaya başladı. 1892’de anıtın yapılacağı arazi meselesi halledildi, 1898’de Şenlikköy’de (bugünkü Florya) bulunan Galataria Köyü yakınlarındaki “Ayastefanos Abidesi” açıldı.

Ayastefanos Abidesi

Osmanlı Devleti başından beri bu abidenin yapılmasına taraftar değildi. Ancak dönemin siyasi koşulları gereği buna izin verildi. Hem devlet nezdindeki hem de halk arasındaki abideyle ilgili bu hoşnutsuzluk I. Dünya Savaşı öncesi basının da etkisiyle had safhaya ulaştı. Osmanlı’nın savaşta Rusya ile karşıt cephelerde yer alması da abidenin yıkılışını kolaylaştırdı ve 14 Kasım 1914’te abide havaya uçuruldu.

Abidenin yıkılışı   

Ayestafenos Abidesi gerek yapılışı, gerek 16 yıllık kısa varlığı, gerekse yıkılışı itibariyle siyasi ve tarihi bir semboldü. Ancak abideyi asıl ilginç kılan ve günümüzde de kendisinden bahsettiren asıl olay yıkılış anının filme çekilmesiydi. Daha doğrusu filme çekildiği efsanesiydi. Efsane diyoruz çünkü film şimdiye dek ortaya çıkmadığı gibi filmi gören kimse de yoktur. 

Filmin çekilmesi için Osmanlı’nın savaştaki müttefiklerinden olan Avusturya-Macaristan İmparatorluğu’ndan bir firmayla anlaşılmışsa da gelen tepkiler üzerine Müslüman-Türk birinin çekmesine karar verilmiş, bu iş için de yedek subay Fuat (Uzkınay) Bey seçilmişti. Abidenin yıkıldığı gün çekildiği öne sürülen belgesel niteliğindeki kısa film, Budapeşte’de banyo edildikten sonra ilk defa 25-26 Aralık’ta Sirkeci’deki Ali Efendi Sineması’nda “Moskof Heykelinin Tahribi” ismiyle gösterilir. Film sinemalarda ancak dört gün kalır ve pek rağbet görmez.

Günümüzde “Ayastefanos'taki Rus Abidesinin Yıkılışı” olarak bilinen film kimilerince Türk sinemasının ilk film sayılıyor. Ancak hem filmin varlığı hem de ilk film olup olmadığı hakkındaki tartışmalar hâlâ devam ediyor. Yani aslında “öyle bir vaka ki cinayet işlendi ama ceset ortada yok.”