Çocuk haklarını temele alan eğitim ortamlarını nasıl oluşturabiliriz?

Görsel betimleme: Celia Jacobs çizdiği görselde dört çocuk yer alıyor. Üç çocuk, önde olan çocuğa bakıyor. Yerlerde de kağıtlar var.

Koşullar zorlu olsa da çocuk haklarını gözeten ortamlar ve çocukların eğitim yaşamlarında söz sahibi olabildikleri süreçler yaratmak mümkün. Hem Türkiye’de hem de Dünya’da iyi çocuk hakları ve katılımı bağlamında iyi örnekler mevcut. 

İyi örneklerin ortaklaşan noktalarına baktığımızda okul yönetiminin farkındalığı, inancı, desteği ve süreçlerde aktif rol alması büyük önem taşıyor. Bunların yanı sıra, çocuklar ve yetişkinlerin birlikte hareket etmesi, gereksinim duydukları bilgileri ve becerileri edinebilmelerinin sağlanması öne çıkıyor. Sadece sınırlı bir grup öğrenciyle değil, okuldaki tüm çocukları içermeyi hedefleyen çalışmalar çocuk haklarını yaşatan ortamların etkisini de artırıyor. Bunların yanı sıra, çalışmalar gerçekleştirilirken Çocuk Hakları Sözleşmesi’nin sıklıkla referans alınması ve hatırlanması hak temelli ortamların sağlıklı ve verimli bir şekilde işleyebilmesi için önemli. 

Çocuk Hakları Sözleşmesi’nin çocukça hâlini hazırlayan UNICEF’in “Çocuk Haklarına Yolculuk” kitapçığı eğitim ortamlarında çocuklarla çocuk haklarını konuşmayı kolaylaştırıyor. Ek olarak, hem Arapça hem de Türkçe dillerinde hazırlanan Çocuk Hakları Etkinlik Kitabı ise çocukların, haklarını öğrenirken eğlenmesini, rahatlamasını ve oyun oynamasını sağlıyor.

Bilgi Üniversitesi Çocuk Çalışmaları Birimi (ÇOÇA)’nin hazırlamış olduğu Söz Küçüğün Kutu Oyunu, çocukların grup olarak haklarını keşfetmesini ve tartışmasına olanak sağlıyor. ÇOÇA’nın yaptığı diğer çalışmaların da eğitimcilere örnek teşkil edeceğini düşünüyoruz.

Öğrenme Tasarımları’nın geliştirdiği, Çocuk Hakları gününde ve haftasında okullarda kolaylıkla uygulanabilecek etkinlikleri içeren “Çocuk Hakları Aktivite Kitapçığı”çocuk hakları temasını ve keyifli oyunları birleştiriyor.

Eğitim Reformu Girişimi’nin düzenlediği Eğitim Verisi Okuryazarlığı Yaz Okulu'nda Hümanist Büro Kurucu Ortağı Avukat Seda Akço, eğitim hakkının başka hak kategorileriyle ilişkisini ve Birleşmiş Milletler Çocuk Haklarına Dair Sözleşme’de yer alan temel ilkeleri detaylarıyla anlatıyor. Aynı zamanda Büro’nun yürütücülüğündeki @cocukhaklarinadair Instagram hesabını ve haber18.net’in de çok faydalı kaynaklar olduğunu düşünüyoruz. 

Akademide Çocuk Hakları Ağı, çocuk haklarının farklı alanlarında çalışan akademisyenler ve/veya akademik birimler arasında eğitim/öğretim, araştırma ve uygulamada çocuk hak temelli anlayışın yerleştirilmesindeki sorumluluğunu yerine getirecek bir zemin oluşturulmasına katkıda bulunuyor ve 19-20-21 Kasım tarihlerinde seminerler düzenliyor.

Uluslararası Af Örgütü Türkiye Şubesi, çocuk hakları konusunda bilgi ve deneyim paylaşımı aracılığıyla insan hakları kültürünün gelişmesine katkıda bulunmak amacıyla hayata geçirdiği Dilek Kumcu Çocuk Hakları Okulu, çocukların hak ve özgürlükleri ile maruz bırakıldıkları hak ihlallerine ve ilgili mekanizmalara ilişkin bilgilenmesini, hak temelli bir yaklaşım geliştirmesini ve böylece savunuculuk alanında güçlenmesini amaçlıyor.

Paydaşlarımıza sorduğumuz “nasıl” sorumuza verilen cevapların da herkese iyi örnek olacağını düşünüyoruz:

“Öncelikle, Çocuk haklarının konuşulmasından çok eylemlerimizle ifade edilmesi gerektiğini düşünüyorum. Yani çocuklarla olan ilişkimizde; ders içi veya ders dışı, davranışlarımızı belirleyen öncelikle Çocuk Hakları olmalı. Bunun yanı sıra, biz bu yıl 4.sınıfız ve ‘İnsan Hakları, Yurttaşlık ve Demokrasi’ dersimiz var. Bu ders vesilesiyle de hak ve özgürlüklerimiz ile ilgili konuşup tartışma olanağı buluyoruz. Örneğin tam da bugün bu derste, özel yaşamın gizliliği, dokunulmazlık hakları üzerine konuştuk ve çocuklar kendilerinin izni olmadan fotoğraflarının çekilmesinden, ders performanslarının ya da ‘yaramazlık’larının, fiziksel özelliklerinin ulu orta konuşulmasından yakındılar. Haklılar değil mi?” - Gülay Yeniay Bulut, Sınıf Öğretmeni

“Bir psikolojik danışman olarak sınıfa diğer branşlara nazaran daha az girsem de girdiğim zamanlarda psikolojik danışman olmanın mesleki ilkelerini yansıtmaya çalışırım. Bu ilkelerin büyük bir kısmı zaten çocuk haklarını gözeten ilkeler. Bireysel farklılıklara saygıdan empatiye hümanist bir model çerçevesinde hizmet vermemiz gerekiyor. Ama yine de çocuk hakları çocuk merkezli bir okuma ile bakılmadığında, çocukların birer birey oldukları düşünülmediğinde, onlar üzerlerine ne yazılırsa o olan boş bir tahta oldukları varsayıldığında sorunlar ortaya çıkıyor. Sınıflara girdiğimde yaptığım ilk iş etkinliğin amacını söylerek ve ‘Bu amaca ulaşmanız için nasıl bir sınıf ortamı olmasını istersiniz?’ diyerek başlıyorum. Sonra konuyu her fikrin değerli, her sözün önemli, empatinin ve zorbalığa karşı gelmenin önemini anlatarak başlıyor, belirli kuralları birlikte oluşturuyoruz. Etkinlik boyunca konuşanın ve konuşmayanın dünyasına girmeye çalışıyor ve o kulakla dinlemeye çalışıyorum öğrencileri. Her fikrin değerli olduğu anlayışı zihnime kazınmış bir şekilde giriyorum. Her olumlu ya da olumsuz davranışın bir hedefi olduğunu ve bu hedefin aslında kendi var olma hâllerine yönelik benlik tasarımının yansıması ve bu benlik tasarımının başkaları tarafından kabul edilip edilmeyeceğine yönelik denemeler olduğunu düşünüyorum. Böyle düşününce de o çocuğa ‘Evet! Sen de varsın. Seni de görüyorum’ dememek için bir neden kalmıyor.” - Mehmet Cemal Yıldız, Psikolojik Danışman