COP31 gündemi: İklim siyaseti çevre politikasından seçim siyasetine mi dönüşüyor?

Türkiye’nin ev sahipliğinde 9-20 Kasım tarinleri arasında Antalya’da Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanı ve COP31 Başkanı Murat Kurum başkanlığında düzenlenecek COP31 İklim Zirvesi’ne doğru giderken küresel siyasi gündem çevre politikalarının çok ötesine geçerek tamamen jeopolitik güç rekabeti, ekonomik savaşlar ve güvenlik krizleri etrafında şekilleniyor. Zirvede Avustralya müzakerelerin başkanlığını üstlenecek. Bu açıdan COP31'i sadece bir iklim zirvesi olarak değil, iklim politikasının finansman, enerji, sanayi ve jeopolitikle kesiştiği bir eşik olarak okumak gerekiyor.

Dünyada jeopolitik gerilimlerin arttığı bir dönemde COP31, çok taraflı iklim diplomasisinin hâlâ sonuç üretebildiğini gösterme sınavı olacak. BM İklim Sekreterliği de COP31'in bu açıdan kritik olduğunu açıkça vurguluyor. Bu yüzden COP31'de "iklim adaleti" kavramının kapsamı genişleyebilir.

COP31 Başkanlığı'nın temel yaklaşımı, COP30'da verilen taahhütleri yeni hedeflerle çoğaltmak yerine mevcut taahhütlerin uygulanmasını hızlandırmak. Türkiye'nin ve Avustralya'nın ortak yaklaşımı diyalog, uzlaşı ve eylem olarak tarif ediliyor. Türkiye'nin COP31 Başkanlığı'nın Nisan ayında açıkladığı vizyonda özellikle “implementation focused" yani “uygulama odaklı” bir COP hedeflendiği belirtilmişti. Geçmişteki iklim zirvelerinde genellikle yeni hedefler, taahhütler ve sözler verilirken, bu "uygulama odaklı" yaklaşım, bu taahhütlerin kağıt üzerinde kalmayıp gerçek hayatta somut projelere, finansmana ve eylemlere dönüştürülmesini vurguluyor. 

Zirve kapsamında Paris İklim Anlaşması hedeflerinin güçlendirilmesi, iklim finansmanı ve uygulama adımları görüşülecek. Temel olarak, Paris İklim Anlaşması ile belirlenen küresel sıcaklık artışını 1,5°C ile sınırlandırma hedefiyle mevcut ulusal taahhütler arasındaki farkın kapatılması amaçlanıyor. Gelişmekte olan ülkeler için iklim finansmanının yıllık 1,3 trilyon dolara çıkarılmasına yönelik yol haritası ve uyum finansmanının artırılması da yine müzakerelerin ana gündem maddeleri arasında yer alıyor. Anlaşmanın uygulanmasına ilişkin yeni kuralların Antalya’daki zirvede şekillendirilmesi ve karbon piyasalarının kurallarının netleştirilmesi planlanıyor.

Özetle COP31’in temel sorusu şu olacak: Paris İklim Anlaşması'nda verilen sözler gerçekten yatırıma, projeye, emisyon azaltımına ve adaptasyona dönüşebilecek mi? Bu soru ve bu soruya verilecek cevap belki tek başına yeterli olmayacak. Çünkü iklim krizi geldiği nokta itibarıyla sadece emisyon azaltımı ve enerji dönüşümü meselesi değil; hayat pahalılığı, konut, tarım, su, istihdam ve siyasi temsil krizleriyle iç içe geçiyor. Dünyanın farklı yerlerinden yükselen sokak protestoları da bu gerilimin farklı ülkelerdeki yansımalarını anlamak açısından önemli. Dolayısıyla, Antalya’da seçimler, hayat pahalılığı ve toplumsal protestoların gölgesinde küresel iklim diplomasisi yapılacak. 

COP31 öncesinde izlememiz gereken üç ana eksen var:

• Sokaklarda ne oluyor? Protestoların hangi toplumsal kesimler tarafından düzenlendiği ve taleplerin neler olduğu burada öne çıkıyor. 

• Sandıkta ne olacak? Farklı ülkelerden yaklaşan seçimlerin hükümetlerin iklim politikalarını, enerji tercihlerini ve COP31'deki müzakere pozisyonlarını nasıl etkileyeceğine bakma gerekiyor. 

• İklim gündemiyle bağlantı nerede? Protestoların bir kısmı doğrudan iklim ve çevre politikalarıyla ilgiliyken bir kısmı demokrasi, ücretler, konut ve sosyal adalet gibi daha geniş taleplere dayanıyor. Bunları birbirine karıştırmamak önemli.

COP31'e giderken hangi ülkelerde protestolar yükseliyor?

Burada önemli bir noktayı vurgulamakta fayda var. Bu protestoların tamamı iklim protestosu değil. Ancak ekonomik ve toplumsal talepler, iklim politikalarının uygulanabilirliğini doğrudan etkiliyor. Farklı ülkelerdeki seçim takvimleri de önemli çünkü hükümetler seçim dönemlerinde enerji fiyatları, fosil yakıtlar, sanayi politikası ve iklim finansmanı konusunda daha hassas davranabilir. Elbette, bunun her ülkede aynı sonucu doğuracağını varsaymamak gerekiyor.

Özellikle Brezilya, COP31 öncesi son derece kritik ve gerilimli bir genel seçimle kitlesel eylem sürecinden geçiyor. Ülkede hem gelecekteki çevre politikalarını şekillendirecek siyasi bir kırılma yaşanıyor, hem de çevre ve yerli hakları örgütlerinin eylemleri gündemi belirliyor. İlk turda hiçbir adayın yüzde 50 oya ulaşamaması üzerine solcu mevcut Devlet Başkanı Luiz Inácio Lula da Silva ile sağcı Senatör Flávio Bolsonaro (eski cumhurbaşkanı Jair Bolsonaro'nın oğlu) 25 Ekim 2026'da yapılacak ikinci turda karşı karşıya gelecek.

COP31 öncesinde süreç, Brezilya'nın ev sahipliği yaptığı bir önceki zirve olan Belém’deki COP30'dan itibaren süregelen büyük protestoların devamı niteliğinde. Yerli halklar ve çevre aktivistleri, küresel liderlerin ve büyük şirketlerin karbon kredileri ticareti adı altında Amazonları metalaştırdığını savunarak "Topraklarımız iklimin anahtarıdır" ve "Ormanlarımız satılık değildir" sloganlarıyla kitlesel eylemler yapılıyor.

• Flávio Bolsonaro'nun bütçe kesintisi vaatlerine ve babasının dönemindeki yoğun orman tahribatı geçmişine tepki gösteren binlerce genç ve aktivist, sokaklarda "Bolsonaro bir daha asla" eylemleri düzenliyor. Brezilya'daki siyasi ve toplumsal dönüşüm, COP31’de ülkenin nasıl bir iklim diplomasisi yürüteceğini ve Amazonların geleceğini doğrudan belirleyecek.

3 Kasım 2026’daki ABD ara seçimlerine baktığımızda da sokaklarda ciddi bir hareketlilik yaşandığını görüyoruz. Bu seçim, Kongre’nin Temsilciler Meclisi'nin tamamı ve Senato'nun yaklaşık üçte biri için yapılacak. ABD'de Donald Trump’ın ikinci başkanlık dönemindeki politikalara, göçmenlik uygulamalarına, enerji tüketimi/veri merkezlerine ve dış siyasete karşı tarihin en büyük sokak eylemleri ve protestoları gerçekleştiriliyor. Seçimler yaklaşırken sokağın tansiyonu yükselirken, Ekim 2026'da düzenlenen mitinglerde de Trump karşıtı eylemcilerle polis arasında arbedeler yaşandı, yüzlerce kişi gözaltına alındı. Sonuçlar, iklim mevzuatı, temiz enerji teşvikleri, petrol ve gaz politikaları ile ABD'nin uluslararası iklim finansmanına yaklaşımını etkileyebilir. Hatırlanacağı üzere, Trump yönetimindeki ABD'nin uluslararası iklim anlaşmalarından ve taahhütlerinden geri adım atması, küresel iklim eylemlerinin ve protestolarının ana hedeflerinden biri haline gelmişti. ABD'nin iklim politikasındaki belirsizlik COP31'in finansman ve enerji müzakerelerini doğrudan etkiliyor.

Avrupa’ya baktığımızda öne çıkan ülkelerin başında konut krizi ve yaşam maliyeti odaklı protestoların başı çektiği İspanya var. Ekim başında Madrid başta olmak üzere yaklaşık 50 kentte konut protestoları düzenlendi. Kiraların yükselmesi, tahliyeler, emlak spekülasyonu ve ücretlerin konut maliyetlerine yetişememesi öne çıkan şikâyetler arasında yer alıyor. Meclisin konut önlemlerini içeren düzenlemeleri reddetmesi tepkileri artırınca, İspanya seçim tarihini 29 Kasım 2026 olarak belirledi. Böylece COP31 ile seçim arasında yalnızca dokuz gün olacak. İspanya’daki gelişmelerin COP31 bağlantısını turizm baskısı, kısa dönemli kiralamalar, kentlerin sürdürülebilirliği ve barınma hakkı olarak olarak kurabiliriz. 

Bir diğer Avrupa ülkesi Fransa’da sokaklara dökülenlerin talepleri eğitim, kemer sıkma ve sosyal adalet alanlarında yükseliyor. Eylül ortasında başlayan öğrenci eylemleri Ekim'de ülke çapına yayıldı. Talepler arasında öğretmen eksikliğinin giderilmesi, daha iyi okul koşulları ve eğitim bütçesinin korunması bulunuyor. Protestolar daha geniş kamu harcamaları ve hayat pahalılığı tartışmalarıyla birleşiyor. Fransa’da cumhurbaşkanlığı seçimlerinin ilk turu 18 Nisan 2027, ikinci tur tarihi 2 Mayıs 2027 olarak belirlendi. Öğrenci protestoları, kamu harcamaları, borç ve kemer sıkma tartışmaları seçim atmosferini şekillendiriyor. Fransa’daki eylemlerin COP31 bağlantısı, kamu bütçesinin iklim yatırımları, sosyal harcamalar ve ekonomik istikrar arasında nasıl dağıtılacağı şeklinde.

• Belçika, Arnavutluk, İtalya ve Yunanistan’da da öğrenci hareketleri dikkat çekiyor. Fransa'da başlayan öğrenci eylemlerinin etkisi başka Avrupa ülkelerine de yayıldı. Eğitim finansmanı, okulların koşulları ve bütçe kesintileri ortak şikayetler arasında. Bununla birlikte her ülkedeki hareketin kapsamı ve örgütlenmesi farklı. Avrupa’daki eylemlerin COP31 bağlantısında ortak bir talep görüyoruz: Gençlerin gelecek kaygısı, kamu yatırımları ve iklim krizindeki kuşaklar arası adalet.

Bunlara ek olarak, Kongo Demokratik Cumhuriyeti'nde anayasa değişikliği girişimlerine karşı, Endonezya'da ise yolsuzluk iddialarına karşı protestolar kayda geçti. Şili'de öğrenci örgütleri, 2027 bütçesinde kamu eğitimine ayrılan kaynakların azaltılması ihtimaline karşı ulusal grev ve gösteriler düzenledi. Ekim başında seçmen listelerinin yeniden düzenlenmesine karşı protestolar yoğunlaştı. Hindistan’da ise seçim öncesi demokratik temsil ve siyasi meşruiyet tartışmaları yükseliyor. Bunlar da küresel siyasi huzursuzluk tablosunun parçası, ancak doğrudan COP31 veya iklim eylemleri olarak değerlendirilmemeli.

Bu açıdan, seçimlerin gölgesinde COP31’e giderken, “sokakta geçim derdi, masada iklim krizi” var diyebiliriz.

Bu tablo COP31'in müzakere masasını nasıl etkileyebilir?

Burada birkaç önemli gerilim alanı olduğunu söyleyebiliriz. 

Bir tanesi, iklim hedefleri ile yaşam maliyeti. Hükümetler emisyonları azaltmak isterken enerji ve ulaşım maliyetlerinin seçmenlere yüklediği baskıyla karşı karşıya kalabilir. Bir diğeri, iklim finansmanı ile kamu bütçesi. Borç ve bütçe baskısı altındaki ülkelerde iklim yatırımlarının finansmanı tartışmalı hale gelebilir. Gelişmekte olan ülkeler ise daha fazla destek talep ediyor. Üçüncüsü ise, siyasi değişimle uluslararası taahhütler olarak öne çıkıyor. Seçim sonuçları, iklim politikalarının uygulanma hızını ve uluslararası işbirliğini etkileyebilir. Bununla birlikte, bir ülkedeki protesto veya seçim süreci tek başına COP31'deki tutumun değişeceğini göstermez.

Avrupa Birliği’nin 12 Ekim'de gündeme gelen COP31 taslağı da emisyon azaltım taahhütlerinin somut uygulamalara dönüştürülmesini ve fosil yakıtlardan geçişin hızlandırılmasını hedefliyor. Buna karşılık, yeni iklim finansmanı taahhütleri konusunda gelişmekte olan ülkelerle gerilim yaşanması mümkün.

Tüm bunların üzerine Pasifik ülkelerinin "1,5°C bizim için hayatta kalma meselesidir" çıkışı geliyor. 5-8 Ekim 2026 tarihlerinde Fiji ve Tuvalu’da düzenlenen Pre-COP Zirvesi’nde küresel iklim diplomasisinin rotası ve öncelikleri üzerinde duruldu. Toplantının amacı, Pasifik ülkelerinin iklim krizinin sonuçlarını doğrudan dünya liderlerine göstermesiydi. Tuvalu'daki liderler etkinliği özellikle deniz seviyesinin yükselmesi ve ada devletlerinin varoluşsal riskini gündeme taşıdı.

AB'nin COP31 taslağında dikkat çeken temel tercih ise şu oldu: Yeni iklim hedefleri açıklamaktan çok, mevcut taahhütlerin uygulanmasını hızlandırmak; bunu da enerji güvenliği ve fosil yakıtlara bağımlılığın azaltılması üzerinden savunmak. Ancak bu yaklaşımın önünde ciddi bir çelişki var. AB daha hızlı dönüşüm isterken, gelişmekte olan ülkelere sağlanacak yeni iklim finansmanı konusunda yeni taahhüt vermeye sıcak bakmıyor.

• COP31’de iklim adaleti, yalnızca sera gazı emisyonlarının azaltılması meselesi olarak değil, iklim krizinin maliyetini kimin üstlendiği, çözüm için kimin ödeme yapacağı ve kararların kimin çıkarlarını gözettiği üzerinden tartışılacak. İklim krizine tarihsel olarak daha az katkıda bulunan az gelişmiş ve gelişmekte olan ülkeler, iklim değişikliğinin etkilerini çoğu zaman daha ağır yaşıyor. Buna karşılık, emisyonları azaltmak, afetlere hazırlanmak ve enerji sistemlerini dönüştürmek için gerekli finansmana erişimleri daha sınırlı olabiliyor. 

Gelişmiş ülkelerin iklim finansmanı taahhütlerinin ne kadarı gerçekten kullandırılıyor? Hibe yerine kredi verilmesi, iklim krizine karşı mücadele eden ülkelerin borç yükünü nasıl etkiliyor? Kayıp ve Zararlara Yanıt Fonu'ndan etkilenen topluluklara ne kadar kaynak ulaşabiliyor? COP31'de adil geçiş için kurulması gündemde olan mekanizma, işçiler ve yerel topluluklar açısından ne sağlayacak?

COP31'in iklim adaleti açısından belirleyici sınavı, ülkelerin eşitsizlikleri kabul etmesi değil; finansman, emisyon azaltımı ve adil geçiş konusunda ölçülebilir yükümlülükleri uygulamaya dönüştürmesi olacak.