De Gaulle beyazperdede: Bir direniş efsanesinin ardındakiler

Napolyon’dan sonra aklınıza gelen ilk Fransız lider kimdir? Bu soruya çoğu insanın vereceği cevap; Charles de Gaulle’dür. Ankara’da Beşevler’den Tandoğan Meydanı’na uzanan cadde de onun adını taşır. Fransızca yazılışı Ankaralıları uğraştırmasın diye olsa gerek, tabelalarda “Dögol” olarak geçer.

• 1959-1969 yılları arasında Fransa’yı cumhurbaşkanı olarak yöneten generalin adını hemen herkes duymuştur. Peki, kendi ülkesinin sınırlarını aşan bu şöhretin kaynağı nereden geliyor? De Gaulle’ün ismini duymuş olsak bile, onun neden efsane olduğunu ne kadar biliyoruz?

Bu yıl Fransa’da gösterime giren De Gaulle: Direniş ve Özgürlük adlı iki bölümden oluşan film, biraz da bu sorunun cevabını arıyor. Toplam 74 milyon avroluk bütçeyle çekilen yapımda, Ermeni asıllı Fransız oyuncu Simon Abkarian öylesine güçlü bir performans sergiliyor ki Le Figaro, “De Gaulle’ü oynamıyor; de Gaulle’ün kendisi” yorumunu yapmış.

Ama filmde benim asıl ilgimi çeken, Abkarian’ın oyunculuğundan çok, de Gaulle efsanesinin arkasından çıkan gerçeklik oldu.

İlk bölümün adı “Direniş”. Buna bakıp Nazi ordularına karşı de Gaulle’ün başını çektiği kahramanca bir silahlı mücadele izleyeceğinizi düşünüyorsanız hayal kırıklığına uğrayacaksınız. Nazi birliklerinin Paris’e girmesinden üç gün sonra, Birinci Dünya Savaşı kahramanı Mareşal Pétain ateşkes isteyip işbirliği yapacağını açıklıyor. Fransa’nın gelecekteki kahramanı de Gaulle ise aynı gün uçağa binip Londra’ya kaçıyor. Ertesi gün, 18 Haziran 1940’ta, BBC mikrofonlarından Fransızları direnişe çağırıyor. Kendisi de bu mücadeleyi Londra’daki rahat koltuğundan yürütüyor.

Filmi izlerken bu mesafe hep zihnimde dolandı. De Gaulle direniş bekliyor ama Fransa’da bu çağrının karşılık bulmadığını izliyoruz. İki buçuk saat boyunca Paris sokaklarında gördüğümüz, birkaç yüz gencin toplanmasından ibaret. Film, de Gaulle’e bağlı ordunun başarısına örnek olarak Libya çölündeki Bir Hakeim savunmasını gösteriyor: Yaklaşık dört bin kişilik Fransız birliği, Rommel’in kuvvetlerine direniyor. Milyonlarca insanın hayatını kaybettiği bir dünya savaşından de Gaulle efsanesini beslemek için filmin önümüze koyabildiği askerî başarı bu kadar.

1940-1944 arasındaki işgal yıllarında Fransa’da neler yaşandığı, sonrasında pek de kurcalanmak istenmedi. Resmî anlatı direnişi öne çıkarırken, Nazilerle işbirliğini birkaç “hainin” üzerine yıkmayı tercih etti. Mareşal Pétain’in başında bulunduğu Vichy rejimi, sanki Fransa’nın kendi içinden çıkmamış, ulusun dışında kalmış bir sapmaymış gibi anlatıldı.

Geçen yaz Vichy’ye gittiğimde bu geçmişle hesaplaşan bir müze gezmeyi bekliyordum. Ama şehirde dolaşırken böyle bir yer bulamadım. Dahası rejimin yönetim merkezi olarak kullandığı Hôtel du Parc’ı da zorlukla bulabildim. Kapısında Fransızca yazılmış, el kadar bir plaket vardı. Plaketteyse binanın o dönemde “Fransız Devleti”ne ev sahipliği yaptığını belirten tek bir cümle. O devletin ne yaptığına, kimlerle işbirliği yaptığına dair hiçbir şey yoktu. Şehirde sora sora bulduğum eski Gestapo binasının da Naziler tarafından kullanıldığına dair hiçbir ibare yoktu. Eski fotoğraflardan ve tarih meraklılarının bloglarından ancak çıkarıp fotoğrafını çektim.

Film işte bu tarihin unutulan taraflarına da bakıyor. En azından ben izlerken, de Gaulle’ün Londra’dan yaptığı direniş çağrısını sorgulamadan edemedim. Kendisi İngiltere’deyken Nazi orduları altındaki Fransızlardan savaşa devam etmelerini istiyor. Üstelik Londra’daki Fransızlar bile peşinden gitmiyor. İngiltere’ye sığınmış Fransız denizciler arasında bile onunla savaşmak yerine Vichy yönetimini kabul edip eve dönmek isteyenler çoğunlukta.

Karşımızda, etrafında bir avuç adamla kalmış ama Fransa adına konuşmaktan vazgeçmeyen bir hayalperest general var. Fransız halkı adına konuşuyor ama arkasında onu temsilci seçmiş bir toplum da, ordu da yok. Elindeki güç küçücük, kendine biçtiği rol ise muazzam. Film boyunca de Gaulle’ün kaderini, Fransızları ikna etmesinden çok Churchill’i ikna edebilmesi belirliyor. İngiliz Başbakanı arkasında durduğu sürece sesi duyuluyor, bir şeyler yapabiliyor. Churchill desteğini çektiğinde ise Fransa’yı temsil ettiğini söyleyen bu adamın ne kadar yalnız olduğu ortaya çıkıyor.

O dönem buna Sovyet lideri Stalin’in de dikkat çektiğini vurgulamak gerekir. Polonya işgal edildikten sonra tıpkı de Gaulle gibi Londra’ya sığınan sürgündeki Polonya hükümetine karşı Sovyet yanlısı bir hükümet Lublin’de kurulmuştu. İngilizler ve Amerikalılar Lublin hükümetinin Polonya halkını temsil etmediğini Şubat 1945’te Stalin’e söylediklerinde aldıkları cevap çarpıcıydı: “De Gaulle de seçimle iş başında gelmedi?”

Filmde de Gaulle’ün Fransa’ya tutkusu ve milliyetçiliğini maharetle gözler önüne seriyor. Ama onun sevdalandığı Fransa, bugünkü Fransa değil. Afrika’dan Asya’ya uzanan sömürgeleriyle bir imparatorluk. Fransızların özgürlüğü için mücadele ederken, sömürgelerdeki milyonlarca insan üzerinde Fransız egemenliğinin sürmesinde bir çelişki görmüyor.

• Bunu oldukça çarpıcı şekilde anlatan bir sahne var: Uçakla tropik Afrika sömürgelerinin üzerinden geçerken aşağıya bakıp Fransa’yı görüyor. Onun gözünde bu topraklar, başka insanların yurdu olmadan önce Fransa’nın bir parçası. Kendini adadığı ülkenin ne olduğunu belki de en açık hâliyle burada anlıyoruz.

Tamamen rastlantı eseri, filmin gösterime girdiği bu yaz ben de Fransa’daydım ve de Gaulle’ün evinin ve mezarının bulunduğu Colombey-les-Deux-Églises köyüne gittim. Köyün sessizliğinde, dünyaya kafa tutan Generalin işler istediği gibi gitmediğinde neden buraya çekildiğini anlamaya çalıştım. Sanki gerçek dünyada bulamadığı Fransa’yı burada, kırların ve ağaçların arasında arıyordu.

İktidardan uzak kaldığı yıllarda sığındığı bu köye, 1969’da siyaseti bıraktığında yine dönmüş ve ertesi yıl burada ölmüştü. Cenazesinde siyasetçileri istemediğini vasiyet etmiş ve halkı tarafından uğurlanmıştı.

Sade aile mezarında, kendisi için yalnızca adı ve iki tarih yazıyor: Charles de Gaulle, 1890-1970. Bir de köyde, 2008’de Sarkozy döneminde açılan büyük bir müze vardı. Mezardaki sadelikten sonra müzenin bahçesinde yürürken, Fransa’nın bu adamdan hâlâ ne kadar çok şey beklediğini düşündüm. 

Ancak Fransa artık onun hayalindeki ülke değil: Bir zamanlar sömürge saydığı toprakların insanları, bugün o ülkenin yurttaşları.