Dijitali demokratikleştirmek, umudu çoğaltarak eşitsizlikleri kırmak

Dijital uçurum terimini farklı sosyoekonomik arka plandan gelen kişilerin ve toplulukların dijital araçlara erişimlerindeki ve bu araçların kullanımdaki eşitsizlikleri ifade etmek için kullanıyoruz. 

Birleşmiş Milletler’in açıkladığı verilere göre bugün, dünya nüfusunun %37’sinin internete erişimi yok. İnternete erişememek yalnızca sosyal ağlara değil; sağlık, eğitim ve bankacılık gibi hizmetlere erişimin de kısıtlı olması anlamına da geliyor. Bu da var olan toplumsal eşitsizlikleri daha da derinleştiriyor. Örneğin eğitim, COVID-19 pandemisiyle bu eşitsizliğin en çok tartışıldığı alanlardan biri olmuştu. 

eğitim hâli editörlerinden ve aynı zamanda öğretmen olan Muhammed’in de aktardığı gibi, COVID-19 pandemisi öğrencileri iki gruba ayırdı: ekranlar üzerinden öğretmenleri ve sınıf arkadaşlarıyla ders işleyebilenler ve dersleri yalnızca televizyon ekranından takip edenler. Dahası, okullarda karşılaşılan akran zorbalığı yerini siber zorbalığa bıraktı.

Dijital araçlara ve internete erişimimiz olduğunda eşitlikçi bir alanın mı kapılarını açıyoruz? 

Kırılım Çağı’ndan Ceren’e göre, durum pek de öyle değil. Facebook, Twitter, bilgi veya eğitim teknolojileri gibi dijital ağlara katıldığımızda eşitsizliklerin de dijital hâlini yaşamaya başlıyoruz. Bu eşitsizlikleri doğru bilgiye erişim üzerinden konuştuğumuzda üç alan karşımıza çıkıyor:

• Dil: İngilizce, yanlış bilginin en fazla tespit ettiği dil ve yanlış bilgiyi tespit etmek üzere geliştirilen algoritmalar bugün hâlâ dünya üzerinde konuşulan dillerin büyük çoğunluğu kapsamıyor. Hâliyle İngilizce dışındaki dillerde yanlış bilginin yayılması daha hızlı gerçekleşiyor ve ana dili İngilizce olmayan kişiler, yanlış bilgi kaynaklı manipülasyona ve travmalara daha açık hâle geliyor.
• Etki: Sosyal ağlar, kullanıcıların dikkatleri üzerinden şekilleniyor ve influencer olarak adlandırılan fazla takipçili kişilerin etki alanları daha fazla oluyor. Fakat buradaki problem, influencer kimliğinin tek bir kişinin kontrolünde olması ve bu kişinin takipçilerini manipüle edebilmesi.
• Erişilebilirlik: Sosyal ağların vaadi herkesin erişebileceği mekânlar yaratmak olsa da daha yakından baktığımızda durumun farklı olduğunu görüyoruz. Sosyal çevre ve coğrafya, sosyal ağlara erişimin kısıtlanmasındaki başat iki sebep olarak karşımıza çıkıyor. En güncel örneği Facebook, Twitter ve Instagram gibi ağların Rusya Federasyonu'ndan erişimine yasak ve kısıtlamalar getirilmesi.

Dijital eşitsizliklerin adını koyduktan sonra ne yapmalı? 

Ceren’e göre sosyal ağlarda influencer'ların değil connector'ların öne çıkmasının vakti geldi. Connector, iki veya daha fazla grubu veya ağı bir araya getiren, yeni sorular soran ve kavramlar yaratan kişileri anlatmak için kullanılan bir kavram. 

Sivil dünyadan somut bir örneğini verirsek, eğitim hâli editörlerinden Zeynep’in bulunduğu Öğretmen Ağı, Türkiye’deki eğitimcileri bir araya getiriyor ve öğrenme toplulukları oluşturuyor. Öğretmen Ağı’nın “Ağ Etkileşim Sorumluları,” yani connector’ları, eğitimcilerle yan yana gelmesini pek fazla hayal etmediğimiz meslek gruplarını bir araya getiriyor ve bu sayede öğretmenler, yönetmenler veya mimarlar birlikte proje üretebiliyor. Aynı zamanda Ceren’in kurucusu olduğu Başlangıç Noktası Akademi de bu alanda gençlerle yakından çalışan bir sivil toplum kuruluşu. Mentörlük, eğitim ve topluluklar yoluyla daha fazla genci geleceğe hazırlıyor.

Dijital eşitsizliklerle mücadele etmenin ve bilgiyi demokratikleştirmenin bir ayağı da dayanışmayı ve umudu çoğaltmaktan geçiyor. Ve Aposto! da Ceren, Muhammed ve Ceren’in ifade ettiği gibi kendi çalışmalarını ve bilgi birikimlerini görünür kıldıklarını ve daha fazla kişiyle paylaştıkları alanlar açan bir medya servisi. Düzenli aralıklarla yayın hazırlamak ve okurlarla buluşmak, yeni bilgiler öğrenmek ve bu bilgileri hiyerarşileri kırarak aktarmanın yaratıcı yollarını aramak üzerine kurulu bir yolculuk.

Ceren, Muhammed ve Zeynep öneriyor:

• Shoshana Zuboff - The Age of Surveillance Capitalism
• Sinan Aral - Hype Machine
• Burcu Meltem Arık - Türkiye’de Koronavirüsün Eğitime Etkileri – IV | Dijital uçurum uzaktan eğitimi nasıl etkiliyor? 
• Öğretmen Ağı ve teyit ortaklığıyla hazırlanan Eğitimde Eleştirel Dijital Okuryazarlık: Öğretmenden Öğretmene El Kitabı

Bölümü dinle